Selenizmi - Besimi që sundon botën

Views:
 
Category: Education
     
 

Presentation Description

Ky libër nuk ka qëllim të bëjë “mësime” mbi fenë, përkundrazi, temat zënë fill nga jeta jonë e përditëshme, për simbolet e varseve që ne i varim në qafë , i bëjmë tatuazhe, apo i shënjtërojmë në institucionet fetare dhe ato shtetërore. Gjatë vizitave turistike dhe në faqet e revistave, ne admirojmë pikturat, skulpturat dhe objektet arkeologjike të qyteteve më me emër të lashtësisë, shqiptojmë emërtime të lumenjve, deteve, oqeaneve, maleve dhe vargmaleve, të shumë qyteteve dhe deri të shteteve të sotme, flasim në një gjuhë dhe na pelqejne të ndjekim disa tradita, pa e ditur se origjina e tyre, lidhet me mitet, simbolet dhe botkuptimin e njeriut të lashtë primitiv. Aty janë shtruar mendime për tradita, emërtimet dhe sidomos mbi simbolet, që në botimet historike nuk kanë gjetur shpjegime ose janë shpjeguar gabim apo nuk janë trajtuar asnjëherë, si psh : Nga e ka origjinën simboli dhe emri i fjalës Kryq, Krisht, Papë? Sa e lashtë është Besa e traditës së shqipetarëve ? Qeleshja e jonë ka qënë thjesht një veshje, apo një nga simbolet më të lashta « të të dërguarit të Zotit »? Kush ka qënë Zoti i parë?

Comments

Presentation Transcript

slide 1:

Fatbardha N. Demi 2016 SELLENIZMI Besimi që sundon botën

slide 2:

Fatbardha N. Demi 4

slide 3:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 5 Përmbajtja Dy fjalë për lexuesin .................................................................................................... 7 RRUGA E ZBULIMIT TË EMRIT TË BESIMIT PELLAZG DHE I VASHËS KRAHË-SHQIPONJË ........................................................................... 11 PERËNDESHA MË E FUQISHME E TË GJITHA KOHRAVE - NË XHOKEN E MIRDITORES .................................................................................... 25 SI U HYJNIZUA «BESA» E ARBËRVE NË TEMPUJT E FARAONËVE .......................... 41 BESIMI HËNOR DËSHMI E AUTOKTONISË SË KOMBIT ARBËR .................................................................................................... 50 EMRI «JEZUS» «KRISHT» DHE «KRYQ» SHPJEGOHEN VETËM ME GJUHËN DHE BESIMIN E PELLAZGO-SHQIPETARËVE ............................ 65 NGA DODONA NË TIBET ........................................................................................ 78 SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE .............................. 94 SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE .............................................................................................. 107 PLISI - MITI I ORIGJINËS SË PËLLAZGËVË HYJNORË ........................................... 120 BIBLA - HISTORIA E NJERËZVE ME PLIS ................................................................ 135 HËNA DHE DIELLI SIMBOLE KULTIKE NË DY KOKAT E SHQIPONJËS PELLAZGE ............................................................... 148 TEK ZOTI PASH VËNDIN TIM ................................................................................ 171 BASHKJETESA FETARE DHE ANA TJETËR E MEDALJES .............................................................................. 185 PIKTORI QË PËRJETËSOI NË HELLADË HISTORINË E SHQIPETARËVE .................. 196 DARDANIA E PAZBULUAR .................................................................................... 209

slide 4:

Fatbardha N. Demi 6 Për të praktikuar shkencën artin për të sajuar më në fund diçka interesante për njerëzimin duhet të fasim vetëm atëherë kur ka diçka të re për të thënë. Walter Żelazny

slide 5:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 7 Dy fjalë për lexuesin Emri sellenizëm është i panjohur jo vetëm për lexuesin e thjeshtë të ditëve të sotme por edhe për studiuesit e lashtësisë. Nga titulli kuptohet se bëhet falë për besimin. Por të kujt popullsie Ky libër nuk ka qëllim të bëjë “mësime” mbi fenë përkundrazi temat zënë fll nga jeta jonë e përditëshme për simbolet e varseve që ne i varim në qafë i bëjmë tatuazhe apo i shënjtërojmë në institucionet fetare dhe ato shtetërore. Gjatë vizitave turistike dhe në faqet e revistave ne admirojmë pikturat skulpturat dhe objektet arkeologjike të qyteteve më me emër të lashtësisë shqiptojmë emërtime të lumenjve deteve oqeaneve maleve dhe varg- maleve të shumë qyteteve dhe deri të shteteve të sotme fasim në një gjuhë dhe na pelqejne të ndjekim disa tradita pa e ditur se origjina e tyre lidhet me mitet simbolet dhe botkupti- min e njeriut të lashtë primitiv. Ndoshta emri “besim” siç e kuptojme ne sot nuk është plotësisht i saktë për ato kohë të largëta. Sado e çuditshme të duket por për “ditët e para” të shoqërisë njerëzore do të për- shtateshin më sakt emërtimet e sotme: fe flozof mjekësi art gjuhësi krijimi dhe pasurimi i falorit për komunikim poezi vargëzim numërim matematikë gjeometri astronomi njohjen e ndikimit dhe shfrytëzimin e pozicionit të yjeve administrim organizimin dhe ligjet e mbretërive etj. Te gjitha këto fusha në studimet historike e kanë zanafllën në atë që emërtohet SELLENIZMI duke nënkuptuar: mitollogji dhe shkencë. Këtë fakt e dëshmojnë botimet që lexojmë mbi lashtësinë ku shumë Perëndi të Egjiptit të lashtë të oborrit hyjnor mbi Olimp dhe tek mitet e popujve të tjerë paraqiten si krijues mbrojtës apo zbatues të të gjitha shkencave dhe arteve të lart-përmëndura.

slide 6:

Fatbardha N. Demi 8 Sellenizmi ka patur në shërbim të tij vetëm një mjet: KRAHASIMIN. Mbi bazën e ngjashmërive apo dallimeve të dukurive qiellore dhe tokësore në botën që e rrethonte njeriu primitiv e emërtoi veten natyrën dhe thurri histori mitike. Studiuesit e sotëm bëjnë përpjekje për ta matur kohën e lindjes së njeriut “që mendon” duke e lidhur me kohën e përdorimit të zjarrit dhe të gurit si mjet jetese. Nga provat arke- ologjike shpella e Petralones në Greqi mendohet se kjo ka ndodhur afersisht para 700 mijë vitesh nga ditët e sotme.1 Diku nga mesi i kësaj periudhe kaq të gjatë kohore e emërtuar Pléistocène mund të hamendësojmë edhe zanafllën e besimit gjuhës një rrokëshe në atë kohë me një / dy gërma dhe kërkimit “shkencor” të njeriut primitiv. Në libër mosha e besimit dhe e gjuhës është vendosur bazuar në artin e shpellave. Por fakti që gjuha shqipe ruan një falor të pasur me falë një rrokëshe të cilat mbartin edhe një kuptim simbolik-besimtar tregon se zana- flla e saj lidhet me kohën e cikleve akullnajore të Pléistocenit pra afersisht para 400 mijë vjetëve. Libri hapet me studimin se ç’kuptim ka emri SELLENIZËM dhe përse jemi të bindur se i përket besimit hënor. Siç do ta vë re menjëherë lexuesi nuk kemi të bëjmë me një material akademik historik apo gjuhësor por me trajtime të temave të ndryshme nëpërmjet analizës historike të paraqitur me një formë të re më të kuptueshme por pa u shkëputur nga meto- da shkencore. Aty janë shtruar mendime për tradita emërtimet dhe sidomos mbi simbolet që në bo- timet historike nuk kanë gjetur shpjegime ose janë shpjeguar gabim apo nuk janë trajtuar asnjëherë si psh : Nga e ka origjinën simboli dhe emri i falës Kryq Krisht Papë Sa e lashtë është Besa e traditës së shqipetarëve Qeleshja e jonë ka qënë thjesht një veshje apo një nga simbolet më të lashta « të të dërguarit të Zotit » Kush ka qënë Zoti i parë Lexuesi do të ketë mundësi të njihet me mbretërit e parë të lashtësisë për të kuptuar se çfarë përfaqson «svastika» e huazuar nga nazizmi apo të mësojë rolin besimtar të emrit që përdorim sot Shqipëri dhe Shqipetar etj. Pothuaj tek të gjitha shkrimet do të zbuloni faktin : - se Besimi në lashtësi ka qënë burimi i krijimit të falëve të reja që i përdorim edhe sot në jetën e përditëshme pa ua ditur origjinën si psh hëna dielli ara yll ylber mal oqean kau kal rreze etj. - se GJUHA dhe BESIMI të lindura mund ta pohojmë njëkohësisht në agimin e shoqërisë njerëzore kanë zhvilluar e përsosur njeri-tjetrin dhe sot janë « mjetet » më të sakta matëse për të dëshmuar origjinën hershmërinë apo vonshmërinë dhe përhapjen gjeografke të gjuhëve dhe popujve të zhdukur apo të atyre që njohim sot. - se pa u njohur me DIALEKTET të folurën e gjysheve e stërgjysheve tona pa njohur

slide 7:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 9 besimin mitik që në formë të copëzuar është ruajtur tek TRADITA rituale dhe folklorike e popullit dokumentet e « gurta » ARKEOLOGJIKE dhe ETNOGRAFIKE nuk do të arijmë dot tek E VËRTETA në studimet historike mbi lashtësinë. Libri vijon me tre materiale nga ngjarje të shekullit 19: - Mbi shkollën e parë Albanologjike të formuar nga etërit e besimit bizantin ortodoks dhe intelektualët arbereshë të Italisë. Studimet dhe tezat e shtruara prej tyre mbi historinë e gjuhës dhe të Kombit tonë para më shumë se një shekulli ruajnë dëshmi të panjohura apo të pashkruara në tekstet e sotme të këtyre shkencave. -Mbi “lufën fetare” midis shqipetarëve panorama e së cilës betejat shkatërimet “Perën- ditë” europiane që vendosin fatin e ndërlufuesve dhe aratisja e dhunëshme e popullsisë është një pasqyrim besnik i lufës trojane të përshkruar nga Homeri. Nuk mungon sigurisht edhe Kali i Trojës. - Mbi “Iliadën” jo me vargje por me piktura të Teofl Haxhimihalit nga ishulli i famshëm i Lesbos që perjetësoi bëmat e kohëve të lashta mesjetare dhe të ditëve moderne të his- torisë sonë. Në fund nuk mund të lija pa shtuar edhe studimin e emrit të fseve më të famshme të Lashtësisë Euro-Aziatike të cilat shkrimet e shenjta biblike i emërtojne fse udhëheqëse lider : fset DARDANE dhe të vendit të tyre DARDANISË. Po përse e kam cilësuar « Besimi që sundon botën » dhe kush ishin ata që e zbuluan dhe e përhapën në çdo kontinent Këtë do ta mesoni vetë nga libri që mbani në dorë. Me qenëse të gjitha materialet e librit fllimisht janë shkruar për botime në gazetë dhe forume të ndryshme dhe jo të grupuara siç po paraqiten sot për t’i bërë të kuptueshme për lexuesin e rastit më eshte dashur në disa rste të përsëris fakte mbi besimin dhe simbolet e materialeve të më parshme. Për të ruajtur formën origjinale të shkrimeve dhe duke besuar në durimin e lexuesit kurioz të lashtësisë nuk e kam prekur tekstin e tyre. Ky libër i kushtohet prindërve të cilët më mësuan të dua Kombin tim dhe të gjithë studiuesve profesionistë dhe autodidaktë që më ndriçuan rrugën e njohjes së Historisë së jashtëzakonshme të Shqipetaro-Arbërve. Fatbardha Niazi Demi 16.02 .2016 fatbardha_demiyahoo.com 1- en Traces of fre at the Petralona Cave the oldest known up to day. Par A. N. Poulianos dans Anthropos 4: 144-146. 1977.

slide 8:

Fatbardha N. Demi 10

slide 9:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 11 RRUGA E ZBULIMIT TË EMRIT TË BESIMIT PELLAZG DHE I VASHËS KRAHË-SHQIPONJË Çdo popull e njeh për bukuri zanafllën e vet... Dhimitër Pilika Historiani italian Pietro Scopola shprehet «  Të mos krijojmë bindjen se Historia na e jep të shkuarën siç ka ndodhur. Historia na jep copëza të së kaluarës pjesë dukuri të saj që është një proçes në vazhdimsi. Ky është një hulumtim gjithëmonë i hapur që duhet ushqyer nëpërmjet ballafaqimit.“La verita storica” E drejta e ballafaqimit na krijon mundesinë të shprehim mendimin tonë për dukuritë dhe tezat e shtruara në këtë shkencë ndër vite apo edhe ndër shekuj. Me këtë ide po shtroj disa këndveshtrime të mija të rrjedhura nga studimi i periudhës së Lashtësisë. Mendimi i I-rë: Helenizmi nuk është përfaqësues i gjuhës dhe i arritjeve të të gjitha fushave të „botës greke“ por i besimit pellazg. Autorët e lashtë gjithëmonë e kanë lidhur atë me trevat arbërore. Përpara se të fasim se ç’përfaqëson „Helenizmi“ duhet të sqarojmë emërtimin „Helenë“ .

slide 10:

Fatbardha N. Demi 12 Në shkrimet e sotme historike duke patur parasysh popullsinë e lashtë të Ballkanit krahas emërtimit „Helenë“ njihet edhe përdorimi i emërtimit „Grek“ nga latinet dhe „Jonë“ nga popullsitë e Lindjes. Po nga e ka prejardhjen emri „Helenë“ Sipas mitit Heleni ishte një Hero sipas konceptimit të mitologjisë së Lashtësisë nga pasardhësit e të cilit Eolo Doro dhe Xuto u formuan fset e Akejve Eoleve Joneve dhe Dorëve që në shekujt e mëvonshëm formësuan popullin helen. Dukuria që vihet re shpesh në shpjegimin e emërtimeve të lashtësisë është se studiuesit nisen nga mitet e vonshme për të shpjeguar emërtimet zanafllore. Kështu psh emërtimin Hel-las Ελλάς e shpjegojnë si “njerëzit tanë prej guri” duke e lidhur me mitin e Deukalionit dhe Pirrës të cilët pas Permbytjes krijuan njerëzit duke hedhur gurrë pas kurrizit sipas porosisë së Zeusit. 1 Me qënëse emri i helenëve ka lidhje me vëndin e quajtur edhe sot Hellade le të zbulojmë se çfarë na thonë historianët në librat e tyre. Aristoteli e vendos Hellasin e lashtë ndërmjet Dodonës dhe lumit Akeloe Acheloo në trevat ku jetojnë Sellët që më vonë u emërtuan si Hellenë Aristotele “Meteorologica I 352b” Ptolemeu e quan Epirin “Hellas prehistorik” ndërsa Polibi e quan popullsinë e Epirit dhe Maqedonisë si hellenë në të gjitha kuptimet J. Juthner “Hellenen and Barbaren” Leipzig 1928 pp.4 2 Sipas këtyre të dhënave studimi i emërtimit “helen” ka një rëndësi të madhe për Albanologjinë me qënëse Dodona dhe Epiri lidhen me historinë e lashtë të iliro-epirotëve pellazgë. Gjithashtu duke patur parasysh se emërtimi”Helenizëm” përfshin pjesën më të madhe të periudhës së Lashtësisë studimi është i rëndësishëm edhe për Historinë Europiane dhe atë Botërore. Sipas Xhuzepe Katapanos “ Emri në parim ishte si një formulë strukturore pasi shprehte jo vetëm natyrën e brëndëshme por edhe rolin e qënies të cilës i ngjitej“ 3. Studiuesit pohojnë se Mbreti në lashtësi ka patur edhe detyrën e Prifit të Madh dhe duke gjurmuar pikërisht në këtë funksion do të nisim rrugëtimin për të zbuluar origjinën e emrit Helen nga i cili buron edhe emërtimi “Helenizëm” . Unë mendoj se emërtimi zanafllor i Helenit ka qenë “Selleni” që me zëvëndsimin e “s” me “h” dhe shpesh mos theksimi i kësaj të fundit ka ardhur deri më sot në emertimin Eleni dhe i popullsise “hellenë” dhe i vendit “Helladë” . Ku e bazoj këtë mendim Sipas studiuesve të huaj emri “Hellas” i vëndit vjen nga “Sellas” dhe do të thotë “toka hënore” “vëndi ku adhurohet Hëna” . 4 Pra emri i ketij Prifi të Madh- Helenit lidhet me faltoren e Dodonës dhe besimin HËNOR i përfaqësuar në mite nga Perëndesha Sellena. “ Sellena” në mitin e Pellazgëve Kulti i Hënës eshtë besimi i parë i institucionalizuar i Pellazgëve dhe në hierarkinë e hyjnive Perëndia e Hënës me numrin 30 është më e rëndësishme se sa e Diellit me numrin 20. Edhe sot java fllon jo me “e djelë” sipas emrit të Diellit por me ditën që ka emrin e Hënës “e hënë”. Kjo dukuri ndoshta ka lidhje me lehtësisë për t’u vëzhguar nga njeriu primitiv i Hënës. Tek pellazgët fitet për trevat arbërore Hëna përfaqësohej nga Perëndesha Sellenë. Sipas mitit ajo e niste rrugën e saj në qiell në momentin kur

slide 11:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 13 perëndonte Dielli. Në artin e lashtësisë përshkruhet si një vashë e re me një ndriçim të argjendë veshje të lehtë hypur mbi një karocë të tërhequr nga kuaj të bardhë apo një dem. Kuajt e bardhe dhe demin Kaun si simbole besimtare i gjejmë të shprehur në të gjithë trashëgiminë arkeologjike dhe mitike të Europës pellazgjike Euro-Afro-Aziatike. Figura e Demit Kaut ishte qëndrore në besimin hënor dhe shprehte forcën krijuese. Në skulpturat Sellena paraqitet shpesh duke vrapuar dhe nga era veli i kokës merte formën e henës që i rrinte si kurorë. Simboli i saj në veprat e artit të kohës qe pikerisht harku hënor. Sa herë që ndodhte eklipsi i Hënës mendohej se ajo ishte gëlltitur nga një dragua dhe për ta shmangur këtë fatkeqsi adhuruesit e saj zhvillonin rite të ndryshme. Në mite ishte e dashura e Panit që siç e gjejmë tek libri i Niko Stillos Etruskishte Toskerishte emërtohesh edhe Alpani Albani 5 Vatos Asi Mendisi Junas dhe me shume emera te tjerë dhe ishte mbret thesprot pikerisht aty ku ndodhej Dodona. Po sipas miteve me djaloshin Endimione ajo pati 50 femije Periegesi Pausania V 1 4 numër që përkon me fëmijet e Priamit të bijave të Kadmosit dhe 50 bijve të quajtur Pallantidet të Athinasë Pallante të qytetit me të njejtin emër. 6 Tek Homeri ajo është përshkruar si një fgurë me krahë. 7 Krahët e pasqyruara në skulpurat e Sellenës janë krahë shqiponje siç përshkruhet edhe te “Odiseu” ku tregohet se ajo shndërohet në një shqiponjë. 8 Një model të së cilës e gjejmë në një skulpturë të famshme të Samothrakës e kuptuar gabimisht si simbol i Nikes ftores. Në fakt skulptura i përket Sellenës sepse tempulli është i përmëndur për ritet e mistereve që siç dihet jane rite të natës pra kur udhëton Selena. Në tempullin e Samothrakës gjatë këtyre riteve pellazge u njoh edhe Filipi i II-të me Olimbinë Mirtalin prindërit e Aleksandrit të Madh një dëshmi tjetër e përkatësisë së përbashkët etnike të tyre. Altari me fgurën e Selenës shk.II pK Louver Amfteatri i Dodonës më i madh se sa ai i Athinës ndërtuar nga mbreti Pirro shk III pK.

slide 12:

Fatbardha N. Demi 14 Aty morën pjesë në ritet esoterike edhe Herodoti mbreti i Spartës Lisandri dhe shume athinas të shquar të asaj kohe. Që Selena është pellazge na e tregon edhe miti sipas së cilit ajo ishte bije e Titanëve Ipero Shqipes dhe Teias dhe Titanet ishin Pellazgë. Sipas Apollodorit Sellena ishte motra e Elios Diellit Apollodoro Biblioteka I 2 2 Tek romaket kulti i saj nderohej me emrin Luna Hëna. Me dritën e saj të zbehtë Hëna e mbronte njeriun nga terri i natës. Në orët e para të mëngjezit Dielli çfaqej përsëri e përsëri gjithmonë pasi largohej drita e argjëndtë e saj. Pra Hëna/Sellenë ishte ajo që u “sjell” me një “j” pothuaj të pazëshme njerëzve Driten dhe Ngrohtesine nga buron “jeta” e Natyres. Prej kesaj “pune” të saj është emërtuar Sj ell-ena dmth “sjellë-se” Prifërinjtë që i shërbenin Perendeshës së natës u emërtuan “ sellë ”. Në kohën që është shkruar “Odisea” afërsisht ne vitin 750 pK ishin priferinjte “sellë” që shërbenin në Dodone. Në kohën e Herodotit 480-425 pK këtë shërbim e bënin prifëreshat. 9 Që emri i saj zanafllor ka qenë “Sellenë” dhe jo me një “l” na e dëshmojnë toponimet e ndryshme. Kështu vetëm në Francë gjejmë 12 komuna në emrin e të cileve pasqyrohet i veçuar emri “Sellë” : Komuna Selles-Saint-Denis në rajonin e Pikardisë e banuar që në kohët prehistorike Komuna Causse-de-la-Selle rajoni Languedoc-Roussillon La Selle-en –Luitrè rajoni Bretagne La Selle-Croannaise rajoni Pays de la Loire La Selle-en-Hermoy rajoni Centre La Selle –la-Forge rajoni Basse Normandie etj. Për të dëshmuar origjinën e këtyre emërtimeve deri në ditët e sotme kanë ardhur simbolet pellazge të besimit hënor. nga e majta Skulpturë e Aleksandrit të Madh me hënën mbi kokë dhe tre yje që dëshmojnë qartas besimin hënor të iliro-maqedonëve dhe iperiotëve pel- lazgë. Këtë simbol e rigjejmë tek Ilirët e mesjetës dhe të përdorur gjërësisht në traditën e shqipetarëve. djathtas Në qëndër ylli gjashtë cepësh me një topth simbol i Zotit në një brez argjendi. Argjendi dëshmonte besimin hënor. foto majtas Në komunën Selle-sur-le-Bied ne rajonin Centre emblema në qëndër ka simbolin e henës me tre yje në një fushë të zezë.

slide 13:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 15 Gjithashtu një vargmal në Francë e ka të përfshirë këtë emër : Aiguille du Plat de la Selle. 10 Sipas studiuesit të historisë dhe besimit Ralph Stenly Prifi ishte ndërmjetësi midis njeriut dhe Perëndive. Para njerëzve ai ishte përfaqsues i Perëndisë si dhe shërues i trupit dhe i shpirtit të tyre. Shpesh ata ishin mbrojtësit e kulturës të shkrimit të ligjit dhe ishin shpikës historianë dhe astronomë. 11 Si përfaqsues i kësaj Perëndeshe Sellenës Prifi i Madh i besimit hënor i cili ishte njekohesisht edhe Mbret u emërtua Selleni. Në studimin „Etruskishte Toskërishte “ të Niko Stillos për herë të parë na jepet pamja e plotë e Elinait Sellenit siç emërtohet në shumë pasqyra etruske. „Eleni“ është një nga emrat e shumtë të Mbretit profet dhe Prifit të Madh të Etolise ndër të cilët mund të përmëndim Ari Nako Atunis Ati Minos etj dhe ishte bir i Alpanit Albanit apo Panit mbretit të Tesprotisë . 12 Emërtimin “sellë” e merrnin prifërinjte në Dodonë që zgjidheshin nga Prifi i Madh dhe u jepej vetëm atyre dhe jo banorëve. Këtë na e dëshmon edhe Homeri tek “Iliada”: “Zeus i plotfuqishëm Dodonas/Zot i largët Pellazgjik/ që mbretëron mbi Dodonë në këtë vënd të ashpër të Sellëve të shenjtë me këmbët që asnjëherë nuk lahen/ dhe fenë në dhe” 13 dhe këto rite i bënin prifërinjtë dhe jo banorët. Në Enciklopedinë “Imago-Mundi” në kapitullin “Orakujt grekë” shkruhet se Sellët akoma quheshin Tomoures 14 qe na tingellon i afert me emertimin e Malit Tomor Berat ku mendohet se ka qene tempulli i pare i Dodones pellazge. 15 Shkruesit e më vonshëm duke dashur të përcaktojnë karakteristikën dalluese të banorëve përreth Dodonës dmth “adhurues të Sellenës” e përgjithsuan emërtimin “sellë” edhe për ta dhe “Sellenizëm”Hellenizëm per besimin hënor dodonas. Sipas Enciklopedisë Universale Sellët janë përmëndur nga Homeri “Iliada”XVIv.234 Sofokliu “Trachyniennes v1166 Euripidi “Erechtèefrag 355 etj .16 Deri në shk 19 emërtimi “s/hellenizëm” shprehte vetëm besimin. Edhe në Testamentin e Ri ky emërtim është përdorur në kuptimin e besimit.Vangelo secondo Marco 726 17. Kete e deshmon edhe fakti se në kohën e sundimit të Perandorit dardan të Bizantit Justinianit I Giustiniani I 482-565 me anën e dy kapitujve të Kodit shtetëror Codice Giustiniano Cod. I. xi. 9 e 10 urdhërohej shkatërimi përfundimtar i besimit Hellenik tek nënshtetasit e Bizantit pavarsisht shtresës që i përkiste. Në shekullin e 19 me një “deus ex machina” s/hellenizmi ne tekstet e historise u bë përfaqsues i përhapjes së gjuhës artifciale greke administrimit shtetëror arkitekturës të këmbimeve tregëtare ndryshimit ekonomik dhe të mënyrës së jetesës që nga koha e pushtimeve të Aleksandrit të Madh e deri në ditët e sotme. Disa të tjerë e përcaktojnë hellenizmin si “një periudhë klasike e sinkretizmit trazimi me doktrina fetare nga burime të ndryshme në bashkësi me faktorët kulturorë ekonomik dhe politik” .18 Në rast se hellenizmi do të përfshinte të gjitha fushat e lart-përmendura gjuhë-kulturë-ekonomi-politikë-ndërtimetj mbas Kodit shtetëror te Perandorit Justinian

slide 14:

Fatbardha N. Demi 16 I popullsia e Perandorisë që shtrihej në tre kontinente duhej të ishte kthyer në periudhën e njeriut primitiv. Faktet historike dëshmojnë se Sellenizmi - gjithëmonë ka përfaqsuar BESIMIN origjinal dhe në zhvillim të Pellazgëve. Mos njohja e besimit hënor të Pellazgëve Sellenizmin ka sjellë keq-trajtimin e fakteve historike dhe të emërtimeve të objekteve arkeologjike. Në qytetin e lashtë të Butrintit shoqëruesi i parkut arkeologjik të fet për “mure hellenike” në vënd të shumë-njohurave “mure ciklopike” të Pellazgëve dhe në asnjë studim historik ne nuk hasim : mure katolike ortodokse islamike apo budiste. Mendimi i II-të. Roli i Sellenizmit ka qënë thelbësor në krijimin e dy kulteve më të rëndësishëm të besimit dhe mitollogjisë Euro-Aziatike: Kultit të përfaqësimit të trefshtë dhe Kultit të Dhe-Mitrës. Dodona ishte jo vetëm vënd kulti por edhe një tempull studimor i dukurive natyrore. Duke vërejtur Hënën njeriu primitiv zbuloi tre fazat e shfaqjes së saj. Kjo natyrë e trefshtë u vu re edhe në tre pozicionet e Diellit lindje mesditë dhe perëndim në jetën e njeriut foshnjëria mosha e pjekurisë pleqëria si dhe botën bimore mbirje-lulëzim-fyshkja e shtazore të Tokës. Ky cikël që persëritej në menyre të ngjashme në Qiell dhe në Toke ishte origjina e lindjes së kultit të Tokës Dhe-Mitrës Dea Madre me tre fazat e Hënës si dhe të besimit të pare të njeriut atij Hënor. Në të gjitha qytetrimet dhe besimet e mëvonshme numri 3 është trajtuar si thelbësor që përfaqeson njeriun të krijuar nga Qielli dhe Toka 19 Në besimin hënor dhe në mite u pasqyrua simbolikisht me elemente të trefshtë të trupit të njeriut fgurave mitike tek kafshët apo në grafkë duke u bërë një nga përbërësit e rëndësishëm të besimit në Euro- Afro-Azi. Nga e majta Paraqitja e tre formave të Hënës në kompleksin arkeologjik të Catal Huyukut Turqi e vitit 7500 pK Sellena / Ecate me formë trupore të trefshtë Muzeu i V atikanit Pasqyrimi i simbolit të trefshtë tek besimtarët druitë të Europës V eriore Kurorën rezatuese hënore mbi kokë simbol i Sellenës më vonë e gjejmë tek paraqitja e Artemidës.

slide 15:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 17 Duke ndjekur paraqitjen e fgurave hënore në objektet arkeologjike dhe në mite dallohet qartë kalimi i besimit hënor të lashte në tre faza: 1. Me paraqitjen e Hënës në formë të trefsht në artin e lashtësisë ku është shprehur pushteti i saj i vetëm me forcë të trefshtë. 2. Me kalimin e kohës në mite ajo nuk ishte më fgurë simbolike e NJË - Zoti të vetëm qiellorfemër por u përfaqesua me tre fgura të ndara. Sipas themeluesit të studimit modern të mitollogjisë Karol Kerenyi Károly Kerényi 1897- 1973 Hëna në qiell quhesh Ecate mbi tokë Artemida dhe nën tokë Persefone Korenyi op.cit. p..41 20 3. Hesiodi poet i shk 8-7 pK nuk e përmend më tiparin e trefshte të saj dhe ajo trajtohet si fgurë e thjeshtë .21 Ky fakt tregon kohën e ngritjes së kultit diellor shprehje e një shoqërie tashmë patriarkale të mbretërve krye-prifërinj të fort ushtarakisht. Pavarsisht këtij zhvillimi Hëna mbeti një fgurë e rëndesishme e besimit sidomos atij okult dhe simbolet e saj u perjetësuan në besimin e të gjitha kohëve e veçanrisht në traditën e popujve. Sipas studiuesit V .Tole “ numri 3 ka qenë një numër formule për pelonasit ilirë të cilët kur mbronin qytetin e tyre nga maqedonasit fijuan 3 djem 3 çupëza dhe 3 dele të zeza. Me numrin 3 lidhet edhe udhëtimi i fundit i Uliksit në Epir ku Tirezia e porosit Uliksin që t’i bëjë fi Posejdonit pikerisht tri kafshë: një dash një dem dhe një derr” 22 Sipas studiuesve Jakov Levi dhe Luigi Previdi “I Numeri sacri e il loro simbolismo” në besimin arkaik numri 3 është përfaqësim i gjithshkaje: i fllimit i fundit dhe asaj që përfshihet ndërmjet tyre. Në mitollogji ky përfaqsim i trefsht shprehet tek : a tre vajzat e Natës Sellenës mostrat Moire b tre virgjëreshat: Athinaja Artemida dhe Persefone c në fgurën e Zeusit Hyspsistos Chthonios dhe Posejdonit/ Dionisit. Për Dante Aligerin njohës i mistereve të lashta numri 3 ishte “i përsosuri” me të cilin ështe e lidhur e gjithë “Komedia Hyjnore” . 23 Në kristianizëm numri 3 përbën boshtin flozofk të besimit të shprehur tek Trinitia trashëguar nga besimi i parë i njeriut primitiv ay Hënor. Në tekstet e lashta Sellenës i këndohej: ” Ata të quajnë Ekate/ Perëndeshë me shumë emra Mene/ Artemide lëshuesja e shigjetave Persefone/ Padrone e drerëve reze drite në erësirë/ Perëndeshë me tre zëra/ Perëndeshë me tre koka/.../ ti që na blaton një jetë të trefshtë/.../ nënë e Perëndive/e njerëzve e natyrësnënë e të gjitha gjërave” 24 Siç vërehet në poezine e mësipërme Sellena trajtohet si Krijuesja e natyrës tokësore e njohur në gjuhën pellazgo-shqipe Dhe-mitra. Në formën Dhimitra/Dhimitri vijon edhe sot të përdoret tek shqiptarët.

slide 16:

Fatbardha N. Demi 18 Në gadishullin Arabik para-islamik grupi i përbëre prej tre Perëndeshave të quajtura tre bijat e Allah-ut i gjejmë me emerat: al-Lat Uzza dhe Manat dhe bashkërisht janë quajtur “tre gru” që është falë origjinale e gjuhës pellazgo-shqipe “tre gra”në njejës një gru-a dëshmi e ndikimit të Sellenizmit në mitet e Azisë. 25 Figurën e Perëndeshës së trefshtë e gjejmë edhe në besimin e Shakitizmit degë e Induizmit ku tre Hyjnesha Sarasvati Lakshmi dhe Kali janë tre pamjet e Maha Devi Perëndeshës së Madhe etj.26 Këto grupe prej tre Perëndish shprehin ndikimin e besimit hënor pellazg në mitet e Euro-Afro-Azisë. Sipas studiuesve Dodona ishte një « laborator studimor i vëzhgimit të kohës » për punët bujqësore. Kalendari i pellazgëve bazohej mbi Hënën siç vazhdon të përdoret edhe sot në kalendarin e hebrejve dhe muslimanëve 27 Zhvillimin e bujqësisë në trojet arbërore e dëshmon studimi i periudhës neolitike i Pr. Susan Allenit i Universitetit të Cincinnatit Amerikë. Në juglindje të Shqipërisë në Vashtëmi është zbuluar ferma më e vjetër në Europë 6500 pK. Në studim tregohet se baza e ushqimit në rajon ishin drithrat por mbarë-shtroheshin edhe kafshë si derrat bagëti të imta si dhe kafsh të egra si kaproj e peshq. 28 Dhe-Mitra përfaqesonte Perendeshën e grurit dhe në përgjithësi të bujqësisë të rinisë dhe të tokës së gjelbëruar krijuese e ciklit të stinëve e jetës dhe e vdekjes mbrojtëse e martesës dhe e ligjeve të shenjta. 29 Kulti i Dhe- Mitrës sipas studiuesve ngjitet deri në periudhën e Neolitit apo Paleolitit i paraqitur në formën e fgurinave prej balte të zbuluara pothuaj në të gjithë Europën të lidhur me Tokën ripërtëritjen si ndërmjetëse femër midis botës hyjnore dhe asaj njerëzore. Sipas Robert Graves ajo i kushtohej Hënës dhe ciklit të trefshtë të njeriut lindje-pjekuri-vdekje.30 Në këto foto nga faltorja e Catal Huyukut Turqi 7500 pK është pasqyruar nje Perëndeshë e trefshtë fgura e Dhe-Mitrës Dea-Madre dhe koka të Demit Kaut simbol i kultit të Hënës forcës së saj krijuese.

slide 17:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 19 Kulti i Dhe-Mitrës me emërtime të përafërta apo të reja ka qënë kryesor në Arabi Armeni Canaani Kartagjenë Kinë Kretë Egjipt Ephesi Pellazgji Indi Israel Japoni Mesopotami tek Fenikasit Frigasit etj dhe kudo ajo ishte e lidhur me fgurën e Hënës. Në rrugën e zhvillimit të Sellenizmit disa atribute të Dhe-Mitrës iu kaluan Perëndeshave të reja duke sjellë shtimin në mitollogjinë pellazge të numrit të tyre në zonën ballkanike si Ecate me tre pamje e pjellorisë Gea Era Aferdita simbol i dashurisebijë e Dionës Persefona pjellorisë së Tokës natyrës e stinëve Artemidae gjuetisë si Sellena motër e Apollos-Perëndisë Diell dhe tek etruskët kemi Mater Matuta Cibele tek romakët Cerere në Azinë e afërt Perëndesha e Mirë Nën-Madhja mijvjeçari i II pK 31 Në Egjipt e gjejmë me emertimin Iside në Asiri dhe Babiloni Ishtar dhe tek Shumerët Inanna. Tek pellazgët dardano-thesprot Dhe-mitra dhe bija e saj Persefoni ishte në qëndër të praktikimit të kulteve të Mistereve në Samothrakë dhe ato eleuziane dhe zhvilloheshin gjate natës. Figurat femërore që lidhen me Hënën Sellena Hekate etj sipas studiuesve paraqet periudhën më të lashtë të zhvillimit të shoqërisë njerëzore e cila emërtohet si periudha e Matriarkatit ku gruaja ishte Krijuesja sikurse edhe Toka pra ishte objekt adhurimi. Sipas psikiatrit dhe antropologut K.Jang Carl Gustav Jung 1875-1961 Dhe-Mitra është një nga fuqitë ndriçuese të subkoshiencës simbol i një fuqije kontradiktore shkatëruese dhe nga e majta Perëndesha hënore Ishtar 1800-1750 pK Vihen re krahët futurues të Sellenës dy bufë-zogj të natës dhe dy luane simbole të pushtetit te saj. Gjithashtu sfondi me ngjyrë të zezë paraqet natën. Këmbët e saj në formë kthetrash drejtohen ngultas drejt Tokës Ylli tetecepesh shënjë e hyjnores përfaqësues i botës së natës së Sellenës simbol i Perëndeshës Ishtar Dhe-Mitra. Figurine e mijëvjeçarit XXII pK.

slide 18:

Fatbardha N. Demi 20 shpëtimtare ushqyese dhe gllabëruese. Erich Neumann Carl Gustav Jung e Gianfranco Tedeschi Storia delle origini della coscienza 32 Studiuesit janë të mendimit se Perëndesha dodonase Diona së cilës i kushtohej faltorja e Dodonës shumë kohë para se Zeusi të bëhej zot i saj ishte pamja më e hershme e asaj që më vonë u emërtua Nëna Tokë Dhe-Mitra apo Gea dhe se para Oborit Olimpik ka ekzistuar një Obor më i hershëm i katër Perëndive: Qiellit Bubullimës Diellit-femër dhe Tokës 33 Në disa bazorelieve të lashta Sellena paraqitet pikerisht si pamja e përkohëshme e Diellit zanaflla e mitologjise dodonase ku Hëna paraqitej si Dielli gjatë udhëtimit mbas perëndimit.34 Në hymnin e gjetur në Nag Hammadi shk 3-4 pk Isida egjptiane vetë-paraqitet: “Unë jam e para dhe e fundit/.../une jam e martuara dhe e virgjër/une jam nëna dhe bija/.../ Une jam sterile e megjithate kam femijë të shumtë/.../Une jam Nëna e babait tim/Une jam motra e burrit tim/ Dhe ai është fëmija im i braktisur/Më nderoni gjithëmonë/Sepse unë jam Skandalozja dhe e Mrekullueshmja 35 Me fuqizimin e pushtetit të burrit dhe njohjes së rolit të tij në krijimin biologjik të njeriut Perënditë burra zënë vëndin qëndror në kultet pellazgjike. Kështu Zeusi eklipsoi fgurën e Dionës në Ballkan Toti-Osiris atë të Isidës në Egjipt Nanna atë të Inanna-Ishtarit në Azi etj. Kjo dukuri e “pushtimit” të fronit mbretëror nga ana e fgurave mashkullore shprehet në mitollogji në paraqitjen e Perëndeshave hënore si bija gra apo motra të Krijuesit- mashkullor në të gjitha mitet e Euro-Aziatisë dhe më gjerë. Zeusi fgura mashkullore e periudhës së mbretërimit të Dionës në Dodonë emërtohesh edhe Zeus Cthonios i Tokës Katachthonios i Nëntokës i pasqyruar në skulptura apo relieve si djalosh apo gjarpër. Për nder të tij bëheshin fijime të njejta si për Dhe-Mitrën dhe Persefonin duke hedhur në puse kafshë me lekurë të erët. Mndimi i III: Sellenizmi ka patur si simbol Shqiponjën mbretërore dhe ishte besim i popullit dardano-thesprot ipe - boreal që krijoi bazën mitike të Euro-Azisë. Përse Sellena përfaqësuese e besimit hënor pellazg ka krahë të Shqiponjës Në bazë të vëzhgimeve të Prifërinjve dijetarë të Dodonës Hëna ishte rreze-dhënëse sjell-ëse “vrapuese” e pandalshme e ditës dhe e natës. U vu re gjithashtu se Hëna kishte një ndikim të madh mbi Natyrën botën bimore shtazore dhe njeriun. Pra përfaqësonte “pushtetin ” mbi gjithshka që ndodhej në Qiell dhe mbi Tokë. Duhet theksuar se e gjithë metoda e grumbullimit të njohurive e krijimit të Miteve sikurse dhe e vënies së emërtimeve tek Pellazgët bazohej tek KRAHASIMI.

slide 19:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 21 Sipas gjuetareve primitivë shqiponja në qiell dhe luani në tokë qëndronin mbi kafshët e tjera për ato veti që u nevoiteshin vetë atyre për të mbijetuar: durimin në gjueti shpejtësinë e rrufeshme cilësi e Pirros për të cilën edhe ju dha emërtimi “ipero”- shqiponjë sulmin e befasishëm syrin e mprehtë dhe goditjen përfundimtare. Për rrjedhojë krahët e shqiponjës dhe luani në gjetjet arkeologjike do të shoqërojnë Perënditë më të fuqishme të Mitologjisë së përbotshme siç e kemi në foton lart të Perëndeshës shumere Ishtar si shprehje e PUSHTETIT mbi të tjerët. Në fllim të shk 20 arkeologu Karl Ptash 1865-1945 gjeti në Apolloni nje stele mortore qe pasqyronte nje kafsh gjysem shqipe dhe gjysem luan. Studiuesi Dhimiter Pilika pohon se “kjo gjetje ne Apolloni ka mishëruar një sintezë midis dy simbolesh të mirëfllta dodonase shqipes dhe luanit” 36 Në këtë formë e gjejmë edhe në artin prehistorik të shumerëve si simbol të sundimit mbi tokë dhe në qiell 36 Nga e gjithe familja e kësaj shpeze Pellazgët arbër vlerësonin Shqiponjën mbretërore Aquila chrysaetos- Linnaeus1758 për fuqinë e saj fzike syrin e mprehetë dhe shikimin në largësi kokën e madhe dhe krahë të gjera. Fluturimi i saj në qiell është madhështor dhe zbritja mbi gjahun nis vrullshëm që nga lartësitë. Për rrjedhojë Prifërinjtë që ishin njëkohësisht të zotë edhe për të thurrur vargje dukuri shumë e dukshme edhe në ditët e sotme tek arbërit si të veriut ashtu edhe të jugut e paisën Hënën/Sellenë foto majtas me krahë te shqiponjës së maleve të tyre. Sellena u paraqit si një vashë e re sepse të moshuarat nuk e kanë vrapin e lehtë. Studiuesi Dh. Pilika vëren se sipas zbulimeve të qeramikës së shekujve VIV pk e tehu pa dallim shteti shprehet fakti se në pikpamjen e përgjithshme te asaj kohe mbi simbolin e shqiponjes ajo lidhet me Dodonen si epiqender dhe me rrezatimet e saj gjithandej... 37 Shqiponja kishte një përparësi ndaj luanit ajo mund ta vështronte nga afër Diellin. Kështu ajo u bë simbol i marrjes së drejtpërdrejtë të dritës hyjnore dhe u nderua si zog i shenjtë esoterik dhe si simbol i diturisë për këtë arësye në mitet pellazgjike ajo përfaqësonte Zeusin apo më sakt

slide 20:

Fatbardha N. Demi 22 Zeusin-thesprot sipas Eskilit. Eschyle-Prométhée v.832 Shqiponja pellazge është e zezë sikurse edhe në famurin e arbërve e pasqyruar edhe tek lutja e Priamit drejtuar Zeusit për ta ndihmuar të marrë trupin e të birit të vrarë: ”zogu që për ty është më i shtrenjtë dhe që ka një fuqi të mbinatyrshme/.../gjuetar i errët që quhej zioshi” Omero Iliade 24 308-321 Në emblemat sllave ajo është e bardhë apo e verdhe shënjë e ndikimit të simboleve pellazge por mos njohjes së mitollogjisë së tyre. Figura e Shqiponjës apo i krahëve të saj është tregues i PUSHTETIT dhe i FORCËS dhe kështu është trajtuar si në lufrat e lashta të mesjetës dhe në ditët e sotme të kujtojmë simbolet e nazizmit. Por simboli i Shqiponjës në besimin mitik të Sellenizmit përfshinte edhe shumë atribute të tjera. Figurat njerëzore mitollogjike që kanë krahë shqiponje apo të stilizuara krahas pushtetit dhe forcës përfaqsonin diturinë moralin dashurinë vet-përmbajtjen dhe sidomos përkushtimin ndaj vëndit të tyre. Shqiponja mbretërore mashkull kur formon çifin i qëndron besnik femrës dhe nuk e ndëron territorin e tij Paisja me këto cilësi ishte një nga detyrimet themelore për udhëheqësit fetar flozofët mbretin dhe faraonin e ardhshëm si dhe elitën e zgjedhur. Ky ishte edhe synimi i shkollave ezoterike: T’i arsimonin dhe t’i edukonin me moral Udhëheqësit në të gjitha fushat. Vetëm të paisur me këto cilësi një Komandant apo Mbret mund të korte ftore në lufë apo drejtimin e mbretërisë së tij. Për suksesin e tyre në këto detyra ata i bënin fijime kultit të Hënës-Sellenë me krahë shqiponje shprehese e Sellenizmit. foto majtas Në relievin e Piramidës që i përket Ptahhotepit krahas shqiponjës simbolit të Perëndisë Ra “që di gjithshka” jepet fgura e pendës së saj. Penda që paraqitet në fgurat mitike dëshmonte jo vetëm “diturinë” e këtyre Perëndive por edhe “shënjtërinë” e tyre. Pendën e shqiponjës e gjejmë edhe tek Perëndesha Maat mbrojtëse e ligjit dhe gjykatëse e shpirtrave të njerëzve mbas vdekjes. Lufa kundër vashës krahë-shqiponjë në Senatin romak Që fgura me krahë e ashtuquajtura “Nike-Fitore” është në fakt Hëna/Sellenë simbol i besimit Sellenik na e dëshmon edhe “tragjedia” e saj në Senatin romak të emërtuar Kuri Curia Iulia qe shërbente edhe si një objekt fetar. Gjurmë të Curi-ve sipas studiuesve të Lashtësisë i gjejmë që në kohën e tribuve të kohës së Romulos. Emertimin “Kuiri-ja” nuk ka shpjegim në gjuhën italiane por në shqip këtë falë e gjejmë tek Kanuni i Lek Dukagjinit Nyja 56 §.232 me kuptimin e një vendi të përbashkët i banorëve të fshatit. Por po ta zbërthejmë në formën “ku + ri” c në shqip

slide 21:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 23 lexohet k shpjegon vendin “aty ku rrinë njerezit” dhe tek shqipetarët njihet me emrin “kuvënd” . 38   Në këtë Cu-ri të nisur nga Jul Çezari Jules Cèsar në shk 1-re pK mbi rrënojat e Forumit të Madh nga latinët “Forum Magnum” por e përfunduar nga Oktaviani në vitin 29 pK dhe mbas një zjarri nga Perandori ilir Deokliciani u vendos në altar statuja e Sellenës me krahë simbol i besimit hënor Sellenizmit. Kostandini II-të e hoqi në v357 Juliani II-të Julien le Philosophe që ndoqi politikën e rikthimit në besimin autokton e rivendos në v 361 Perandori Graciano Flavius Gratianus fanatik i kristianizmit e heq përsëri në v 382 duke anulluar edhe të gjitha privilegjet murgeshave të perëndeshës Vesta-Vatra që e mbanin zjarrin gjithmonë te ndezur dhe prifereshave të besimit të lashtë sellenik . Ishte koha kur Perandori Teodosi I-rë me Ediktin e Selanikut v 380 kishte shpallur kristianizmin si besimin e ri të Shtetit. Një pjesë e senatorëve romakë hartuan një peticion kundër këtyre masave por peshkopi i Romës Damasi I-re iu kundervu atyre me një kundër- peticion të senatorëve kristianë. Për rrjedhojë vasha krahë-shqiponjë Sellena u fak jashtë derës së Curies. Një aristokrat i madh i Romës i njohur për lufën e tij për të mbrojtur besimin e të parëve Simmaku Quintus Aurelius Memmius Symmachus në vitin 384 i drejtoi tre Perandorëve Valentinit II-te Teodosit dhe Arkadios një lutje Relatio tertia in repetenda ara Victoriae për të hequr masat e repta kundër besimit të lashtë Symmaque Relatio III dhe për të rivendosur mbi altar vashëzën Sellenë ku shkruhej: “Ne vezhgojmë të njëjtat yje kemi të njëjtin Qiell dhe na rrethon i njëjti univers ç’rëndësi ka se sejcili kërkon të vërtetën në mënyrën e tij” Relatio III 10 por Ambrozio i Milanos Aurelius Ambrosius 374-397 një nga katër « baballarët » e Kishës latine që kishte një ndikim të madh mbi perandorin nuk lejoi rikthimin e Sellenës me krahë në Curi. Saint Ambroise Épitre XVIII Imperatori kristian i moderuar Eugenio Flavius Eugenius i mbeshtetur Pamje e altarit ku ishte vendosur Sellena dhe pamja e jashtme e Curi-Julia në Romë.

slide 22:

Fatbardha N. Demi 24 nga senatoret e besimit pellazg e kthyen përsëri statujen mbi altar në vitin 393 Paul Petit Histoire générale de l’Empire romain. Eugenio u mund në lufë nga Teodosi I-rë në vitin 394 i cili vulosi përfundimisht dëbimin e saj nga altari i Curi-as. 40 Kjo përplasje për vashëzën Sellenë krahë-shqiponjë që zgjati afro 40 vjet u shua për aresyen - sipas historianit bizantin Zosimo- se gjatë kësaj kohe shumica e senatorëve përqafuan besimin kristian. Historia nova V 41 3 A do t’i bëhej një lufë e tillë nga romakët kultit të Fitores Si përfundim : Tema e trajtuar më sipër pasqyroi në formë të përmbledhur një material jashtzakonisht të gjerë mbi besimin HËNOR pellazg. Të gjithë Perënditë e zanafllës së miteve ishin hënorë të lidhur me Hënën dhe qiellin e natës. Kam dashur vetëm sa të rizbuloj emërtimin dhe disa dukuri të këtij besimi duke nxitur studimet e mëtejshme për njohjen e zanafllës së mendimit tek Pellazgët. Mendimi im është se : SELLENIZMI ka qënë BESIMI i Parë Origjinal dhe në Zhvillim i pallazgëve dardano-thesprot ipe-borealë që ka ndikuar fuqishëm në besimet e lashta dhe të më vonshme të të gjithë Europës Pellazgjike Euro-Afro-Aziatike. Ky ndikim ndihet në strukturë në simbole e në rite. Ka qënë autori i DY kulteve më të rëndësishme të besimit dhe mitollogjisë : Kultit të përfaqësimit të trefshtë dhe Kultit të Dhe-Mitrës. Gjithashtu Pellazgët janë Poetët që thurrën dhe u kënduan në Mite forcave të Natyrës Gjigandëve Heronjve Titanëve dhe Oborreve të Perëndive. Është besimi që krijoi idenë e Rimëshirimit të pasqyruar më vonë tek idea e Ringjalljes. Trevat e Arbërve është vëndi ku u krijua Parajsa dhe Ferri dhe ku njeriu kuptoi se “Të jesh i ditur do të thotë të jesh i fortë ”

slide 23:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 25 PERËNDESHA MË E FUQISHME E TË GJITHA KOHRAVE - NË XHOKEN E MIRDITORES Gjatë mijëra shekujsh shqipetari nuk ka mundur të harrojë se është Pellazg. Eduard Shnajder I- Simbolet pellazge tek veshja e shqipetarëve Një ndër humanistët e mëdhenj dhe zëri më poetik i Europës së shekullit 19 Xhorxh Bajroni në letrën e tij drejtuar nënës nga Shqipëria osmane i shkruante: « Kostumet kombëtare shqipetare afër 130 variante janë një dukuri e fuqishme e vlerave estetike të kulturës popullore. Një shfaqje e veçantë është fustanella. Kjo vëshje e burrave një fund i bardhë pala-pala i gjatë deri tek gjuri është e plotë kur lidhet për beli me një brez të gjerë me silahet me çorapet e leshta e kalca me opingat me xhufë në majë me takije me jelek me mëngore e me xhamadanë të gjithë të stolisur me ar e argjend ». 1

slide 24:

Fatbardha N. Demi 26 Por veshja e traditës së shqipetarëve përveç shumë-llojshmërisë krahinore bizhuterisë së pasur armatimit arit dhe argjendit që e mbulon zotëron edhe « thesare » të tjara të pa njohura edhe në ditët e sotme - atë të MITEVE TË BESIMIT PELLAZG. Në legjendën e Krijimit të Botës që tregonin shqipetarët e shëkullit 19 thuhet se Zoti mbasi krijoi ujin dhe tokën e sheshtë pa se vepra e tij ishte e paplotë dhe natyra monotone. Për të kënaqur njerëzit që do të krijonte morri rrugën për ta zbukuruar Botën. Kur mbriti aty ku banonin shqipetarët thesi i shpëtoi nga duart dhe kodrat e malet që ndodheshin brënda tij e mbuluan vendin. 3 Ndoshta Zoti i gjithë-ditur hodhi qëllimisht shumë male mbi vendin e shqipetarëve të vjetër që “portreti” i tij i parë dhe kujtimi i miteve zanafallore të mos humbisnin kurrë. Studiuesit e folklorit të shqipetarëve kanë pohuar se “kujtesa tregimtare e tyre shkon deri në kohët me të lashta” . Francezi Eduard Shnaider pohon se: “ Aventurat më të çuditshme të Uliksit si paraTrojës ashtu dhe gjatë kthimit të tij tregohen në gjithë shtëpitë e malësorëve shqipetarë kur mblidhen mbrëmjeve rreth zjarrit” 4 Në zemër të këtyre maleve të Shqipërisë edhe sot në ditë dasmash a festash banorët veshin rrobat e traditës të zbukuruara me SIMBOLE pellazge. Zbukurimi në lashtësi i trupit me tatuazhe i bizhuterive armatimit i veshjes dhe në përgjithsi i të gjitha sendeve që e rrethonin njeriun me simbolet e besimit kanë patur vetëm një qëllim : Të MBROJTIES prej vdekjes sëmundjeve prej vrasjes nga fset e tjera aPikturë e Bajronit me veshje shqipetare b Jeleku brezi dhë armët pjesë e veshjes me fustanellë të Shqipërisë së Jugut. 2

slide 25:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 27 apo sulmit të kafshëve prej fatkeqësive natyrore etj. Njeriu gjatë të gjithë historisë së tij të lashtë dhe moderne ka ndjerë nevojën e « dorës së Zotit » dhe për këtë qëllim e ka rrethuar veten me simbolet kultike të tij. Në këtë material do të përqëndrohem vetëm tek një fgurë e veshjes së gruas nga Mirdita Malësia e Shqipërisë Veriore. Për mendimin tim e gjithë veshja i kushtohet kësaj fgure dhe kultit të saj të mbiquajturin sot « kryqi egjiptian ». Në foton posht ku jepet më besnikrisht forma historike shikojmë se qëndistarja i ka dhënë vendin qëndror duke mbuluar pothuaj krejt kurrizin e femrës. Të gjitha zbukurimet e tjera në xhoke janë simbole që tregojnë besimin që kjo fgurë përfaqëson. Po ta vërejmë me vëmendje do të na lind përshtypja e një forme të stilizuar të trupit të njeriut. Studiuesit e artit të shpellave do të zbulojnë lehtësisht « autoportretin » e banorëve të tyre. Këtu më poshtë kemi dy vepra arti të njeriut të Paleolitit që përputhen nga ana grafke me fgurën në xhoken mirditore. Ndërsa në të parën fg.a njeriu mban duart poshtë në të dytën duart janë të ngritura lart.

slide 26:

Fatbardha N. Demi 28 5 Dallimi midis tyre qendron në faktin se në fg.a kemi një « fotografm » të thjeshtë të njerzve. Ndërsa në foton e dytë fg.b « artisti » i lashtë ka shprehur një moment shumë të rëndësishëm: kryerjen e një riti kushtuar Zotit në qiell. Lutësi ndoshta Kreu i fsit shamani ka pranë rrethin me një pikë në qendër i cili është simboli universal i paraqitjes së Zotit edhe në veshjen e traditës se shqipëtarëve sidomos tek bizhuteria e Malsisë së Madhe. M.Eliade studiuesi i besimeve të lashta pohon se : « Në rast se i quajmë Paleantropët ‘plotësisht njerëz’ për rrjedhojë ata zotëronin edhe një farë besimi dhe praktikonin disa rite … Nga materialet arkeologjike dëshmohet se besimi i gjuetarit paleolitik çfaqet në artin e shpellave që para 30 000 viteve ». 6 Në fotot poshtë kemi të paraqitur të njejtin pozicion të duarve si tek xhokja e mirditores që shpreh njeriun duke i drejtuar lutje Zotit. Ky simbol u trashegua edhe tek dinastia shqipetare e Perandorëve Paleolog. Rëndësinë besimtare të këtij simboli e dëshmon ky detaj i qëndisur mbi robë fg. djathtas. Amuletë prej balte Objekt i vitit 1499 i careshës ruse Sofa Paleolog me origjinë nga dinastia bizantine arbërore e Paleologëve. Ky fakt dëshmon se simboli parahistorik është trashëguar edhe tek shqipetarët e Jugut. 7 Në shumë vizatime të shpellave apo objekte arkeologjike si kjo amuletë e emërtuar « venera para-historike » qëllimi i të cilave ka qënë sigurimi i mbrojtjes hyjnore. T ek simboli i amuletës si në shumë vizatime të shpellave dallohet qartë « bishti ». Njeriu primititv vishej me lëkurën e kafshëve për t’u mbrojtur nga të fohtit. Në këtë veshje bënte pjesë edhe bishti siç e shikojmë tek vizatimi i njerëzve në vazot prej balte të një periudhe shumë më të vonshme të Gadishullit Pellazgjik Ballkanik. Gjurmë të këtij « kujtimi » studiuesi Franc Nopça e ka gjetur tek besimi se ka njerëz me bisht. Këtë e ka zbuluar tek popullsia në Shqiperi Greqi Azi e Vogël dhe Dalmaci. Mbajtja e duarve të drejtuara nga Zoti ka mbijetuar në pikturë deri në periudhën e Mesjetës dhe Rilindjes europiane. Një pozicion i caktuar dhe i përsëritur në vazhdimsi i duarve i këmbëve apo i trupit janë simbole që përmbajnë dëshmi historike që duhen

slide 27:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 29 « lexuar » tek materialët arkeologjike njësoj si dokumentet e shkruara. Ato na japin të dhëna të rëndësishme për besimin njohjen e fgurave mitike dhe periudhën historike të një popullsie në lashtësi. Përfundimi i parë  : Nga ana grafke mund të pohojmë që në xhoken mirditore kemi të shprehur një fgurë njerëzore që lidhet me bësimin para-historik. Në studimin e L.Danos “Perëndesha Athina dhe simbole të tjera kozmogonike” kushtuar veshjes së gruas malësore të Shqipërisë së Veriut autorja ka dalluar fgura të stilizuara që lidhen me mitet pellazge si busti i Athinasë me sy kukuvajke ornamente të kultit të Meduzës svastikën dragoin syrin e Osirisit gjarprin kryqin akrepin etj. 8 Edhe kjo fgurë njerëzore e xhokes mirditore na bën të mendojmë se paraqet një mit të besimit të Europës pellazgjike. Por MITIN e kujt mbart mbi kurriz malësorja shqipetare II - Perëndesha Zog ose Perëndesha e Madhe Psikologu Karl Jang Carl Jang pohon se “Historia e lashtë e njeriut në ditët tona na zbulohet nëpërmjet pamjeve simbolike dhe miteve që kanë mbijetuar nga njeriu i lashtë … Nuk janë ngjarjet e së kaluarës historike ato që na mundësojnë të mësojmë mbi të shkuarën-shën im por statujat vizatimet tempujt dhe gjuhët që na përcjellin besimet e lashta” . 9 Edhe ne materialin tonë nuk do të kishim patur kurrë mundësinë për ta njohur “fytyrën” e këtij portreti dhe mitin që përfaqëson po të mos kishim patur ndihmën e materialeve arkeollogjike të besimit dhe kulturës së traditës. Pjesa më e vështirë që na pengon të dallojmë pamjen njerëzore tek fgura në xhoken është pikërisht pjesa e kokës e cila ka një formë pothuajse trekëndëshe të zgjatur në pjesën e poshtme. Megjithëse e stilizuar për qëndisjen mbi robë dallohet qartë nga forma e kokës vijave dhe ngjyrave të ndryshme të përdorura se ka ngjashmëri me objektet arkeologjike të skulpturave të njëriut me kokë zogu. Në pjesën e kokës foto poshtë fg.a shikojmë tre vija që bashkohen afër pjesës së qafës. Tre vijat jeshile dhe ngjyra portokalli në pikën e takimit të tyre na jep idenë e sqepit të çvendosur përpara të shpendëve. Kjo paraqitje është e afërt me fytyrën në skulpturën e femrës së sumerëve Mesopotami fg.b dhe fgurinave të Europës së lashtë në studimin e M.Gimbutas “Il linguaggio della Dea » të cilat ajo i quan Perëndesha-Zog. 10

slide 28:

Fatbardha N. Demi 30 Që në xhoken mirditore kemi të bëjmë me fgurën e një femre e dëshmojnë simbolet gjeometrike që e mbulojnë trupin e saj do fitet më poshtë si dhe fakti që ajo gjëndet vetëm në veshjen e gruas dhe jo si simbolet e tjera të besimit që paraqiten në rrobat e të dyja gjinive. Pozicioni i duarve mbi bark në skulpturën djathtas tregon për një kohë më të vonshme se sa femra me kokë zogu e xhokes. Ajo fet për periudhën kur femra u hyjnizua si «krijuese» e njeriut që mendohet se i përket periudhës së Mesolitit fundi i periudhës së akullnajave rreth vitit 8000 në kohën e zbutjes së kafshëve dhe fllimit të agrokulturës. Ndërsa Hyjnesha e xhokes nuk përfaqëson gruan “lindëse” por është ORAKULLI i hyjnizuar afro 15000 vite para përdorimit të agrokulturës dhe sipas besimit pellazg përfaqson vetë KRIJUESIN në Tokë. 11 Mos të harojmë gjithashtu se ZOTI i parë Krijues ka qenë Hëna më saktë Drita hënore prandaj edhe besimi i Pellazgëve ka qenë hënor e cila e ndryshonte formën e saj njësoj si trupi i femrës kur është shtatzanë. Kështu tek njeriu para-historik u krijua bindja së Hëna ishte « lindësja » femër e natyrës që e rrethonte. Në tekstet e lashta Perëndeshës Sellena që përfaqsonte Hënën në mite i këndohej: ” Nënë e Perëndive/e njerëzve e natyrës nënë e të gjitha gjëravë” 12 Ajo u pa si NDËRMJETESJA midis njeriut në Tokë dhe Zotit në Qiell. Historia na dëshmon se Orakujt e parë në besim kanë qenë gra.  Le të kujtojmë Kasandrën vashen fat-thënëse trojane bij e mbretit Priam që parashikoi shkatrimin e Trojës. Johan G. von Hahn tregon se gjurmët e kësaj periudhe para-historike i gjejmë tek gratë shqipetare të cilat besojnë se të tretën ditë pas lindjes vijnë tri gra të padukshme te djepi i foshnjës dhe caktojnë fatin e tij. Këto gra quhen Fatite. 13 M.Gimbutas studiuesja e artit para-historik pohon se : « Statujat e meshkujve zenë vetëm 2 deri në 3 të materiali arkeologjik të Europës Antike … Në asnjë periudhë të Paleolitikut nuk gjënden gjurmë të ndonjë fgure të mashkullit- krijues prind. Forca krijuese e njeriut duket sikur i dedikohej vetëm femrës prandaj dhe u adhurua si Perëndesha e Madhe ... Për periudhën para-historike preferoj emërtimin e saj « Perëndesha e Madhe » - pohon studiuesja - sepse e përshkruan më qartë pushtetin e saj absolut forcat e saj krijuese shkatruese dhe rigjeneruese ». 14 Edhe studiuesi i besimeve të lashta Mircea Eliade pohon se edhe në besimet e Azisë : « Perëndeshat zënë pjesën më të madhe në Panteonin

slide 29:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 31 e perëndive të Indisë së lashtë dhe është domethënës mbizotërimi i Perëndeshës së Madhe në besimin hinduist ». 15 Mitet pellaze të emërtuara padrejtësisht greke që njohim sot nuk e pohojnë këtë fakt të cilin na e dëshmon arkeologjia. Kjo tregon se janë mite të vonshme që ju kanë përshtatur miteve të hershme fgurën mashkullore për nevojat e një shoqërie që tashmë e kishte ndryshuar strukturën e saj. Tradita e shënjtërimit të gruas në para-histori është trashëguar tek shqipetarët deri në kohët e vona. Në ligjët e repta të Kanunit të Maleve Lek Dukagjinit mbi hak-marrjen Libri i tretë Martesa nyja 23 shkruhet: Ky kanun nuk e përfshin gruan për arësye se edhe me qëllue se vret kënd “gruaja s’bjen në gjak” nuk vritet siç është zakoni i hak-marrjes- shën im. Këto ligje kanë vepruar deri në shk.20 tek shqipetarët e Malësisë. III - Simboli zbulim i njeriut para-historik Njeriu para-historik njohu veten dhe natyrën nëpërmjet krahasimit të gjithshkaje që shikonte dhe dëgjonte. Pa këtë “analizë” të ndryshimeve dhe ngjashmërive të botës përreth nuk do të kishte patur mundësi të çfaqej tek para-ardhësit tanë dukuria e të menduarit. Pra pa analizuar dallimet dhe ngjashmërinë që shfaqej në botën përreth njeriu do të kishte mbetur indiferent ndaj saj dhe nuk do të kishte patur mundesi të njihte natyrën dhe vetveten. Krahas përpjekjeve për t’i emërtuar me pasthirma apo grup tingujsh botën përreth në mënyrë instiktive ai u përpoq të shprehej duke e kopiuar sendin duke imituar formën e tij në natyrë. Pra vizatimet gdhëndjet në drubalt etj që i shikojmë në objektet arkeologjike mund t’i quajmë pa gabuar një “gjuhë” e cila shpreh sikurse edhe fala. Pikërisht kjo “gjuhë” ka qenë vendimtare në materialet mbi besimin pellazg dhe ecurine e zhvillimit ideor të njeriut nga para-historia deri në ditët e sotme. Kjo sepse periudhat historike kanë qenë jashtzakonisht të gjata në krahasim me periudhën e shkrimit dhe shumë objekte të lashtësisë i kanë rezistuar kohës të pa ndryshuara. Kjo “gjuhë fgurative” është zanaflla e krijimit të simboleve dmth njeriu primitiv mësoi të dallojë detajin që jepte qartësisht karaktëristikën thelbësore të fgurës por njëkohësisht edhe të një ideje që lidhej me këtë fgurë. Duke vizatuar gjirin ay shprehte femrën dhe funksionin e saj jetë-dhënës duke bërë një vijë të përdredhur tregonte gjarpërin dhe idenë e rigjenerimit etj. Sipas Cirlot : « Anallogjia është ndoshta guri i themelit i tërë ndërtesës simbolike…Anallogjia si një proçes unifkues dhe regullues shfaqet vazhdimisht në art në mite dhe në poezi » 16 Se sa kohë u desh për të aritur në përdorimin e simbolit që është mjeti më praktik i shkencës artit dhe i çdo aktiviti të njeriut të sotëm ne vetëm mund të hamëndësojmë. Simboli u bë mjeti më i rëndësishëm i besimit zanafllor. A e krijoi Simboli

slide 30:

Fatbardha N. Demi 32 Besimin dhe Fjalën apo Fjala ishte krijuesja e parë siç thuhet në Librat e shenjtë këtë nuk mund ta dimë. Ato mund të kenë qenë edhe bashkë-kohëse duke nxitur zhvillimin e njëra- tjetrës. Studiuesit e mitollogjisë dhe të besimit por edhe historianët e gjuhësisë i japin shumë pak rëndësi këtij mjeti shprehës simbolit të njeriut të parë europian. G.Dumezil pohonte se “Simbolizimi është para-rendës i një gjuhe apo gjesti. Ai lejon në mos paraqitjen se paku afrimin dhe përcaktimin e natyrës së gjërave “ 17 Studiuesi i simboleve në gjuhë besim dhe shkencat moderne Petro Zhei pohon: “Simboli është gjuha me të cilën Zoti shprehet”.19 Ajo që mbetet fakt i padiskutueshëm është se: Zbulimi i SIMBOLIT BESIMIT dhe FJALËS është vepër e njeriut “me bisht” të para- historisë Në librin e M.Gimbutas “Gjuha e Perëndeshës” Il linguaggio della Dea mbi fgurat gjeomëtrike në objektet arkeologjike të Europës së Neolitit të Lashtë 7000-3500 pK autoria na zbulon se çfarë kanë shprehur simbolet e lashta dhe lidhjen e tyre me njera-tjetrën. Për herë të parë faktohet se këto fgura gjeometrike shprehin Perëndeshën më të lashtë të Miteve të para të panjohur deri më sot. Po të vërejmë fgurat gjeometrike që mbulojnë “trupin” e Perëndeshës-Zog fg.a poshtë dallojmë zig-zakun që na jep idenë e rombit trekëndësha me ngjyra të ndryshme dhe kryqin në qendër i formuar nga dy V të bashkuar në këndin e tyre. Më poshtë lulen/yll dy kryqe kënd-drejtë të kryqëzuara në qendër të të cilit ndodhet një topth simbol i vetë Krijuesit. Zig-zaku nuk është gjë tjetër veçse përsëritja në vijëmsi e fgurës gjeometrike V dhe sipas studiuesve është fgura gjeomëtrike më e vjetër e zbuluar deri më sot. Njeriu i Nandertalit e ka përdorur para 40 000 viteve. 20 a Figurat gjeometrike të objekteve arkeologjike të kultures Vinka 5200-4000 pK b Figura gjeometrike qe dëshmojnë se statuja është një femer mijëvjeçari IV. 18

slide 31:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 33 Figurat gjeometrike pohon M.Gimbutas që janë mbledhur nga qindra objekte arkeologjike që i përkasin kulturave Kukuteni Cucuten Karanovo Tisza Bük e Vinka ku paraqitet V në pozicione të ndryshme vetëm apo në formën e linjës së zig-zagut rombit trekëndshit X M etj. duken se shërbejnë për një qëllim të vetëm: Pasqyrimin e Perëndeshës. 21 Në kohën kur mashkulli-Mbret dhe Kryeprif- u ul në fronin e Perëndeshës para- historike në periudhën e patriarkatit ay i morri shumë fgura gjeometrike të kultit të saj. Shëmbull këmi simbolin e svastikës së cilës nuk ja dimë emrin në periudhën e besimit zanafllor pellazg kur përfaqsonte Perëndeshën Zog. Por në periudhën e familjes hyjnore të Albanit Alpanit të Çamërisë babait të Zeusit emri që ju vu këtij simboli pasqyronte mashkullin Zeu+asht+Ka dhe u bë simbol i tij në mite. Ky ndryshim “i pronarëve” të simboleve të besimit bëri që kuptimi i tyre i parë fgurativ të harrohet dhe t’iu përshtaten miteve të padronëve të rij. Megjithatë simbolet dhe fgurat e shenjta femërore të Europës së Lashtë -pohon M.Eliade - nuk janë çrrenjosur kurrë tërësisht. Ato qenë ngulitur aq thellë në psiqikën e njerëzve sa do të mund të zhdukeshin vetëm me çfarosjen totale të popullsisë femërore.22 Këtë e dëshmjonë objektet arkeologjike dhe simbolet e sotme fetare. Simbolin e Perëndeshës Shqiponjë e rigjejmë në Kartagjenë dhe Egjiptin e lashtë nën emrin e perëndeshave hënore : Tanit TNT me simbolin fg.1 dhe tek “kryqi” i Isisit Ankh fg.2. Simboli Ankh është fgura me e rëndësishme në vizatimet dhe skulpturat e Piramidave. Ky simbol mbijeton në kohën e sotme tek kryqi latin fg.3 dhe franceskan Tau fg.4. nga e majta Simbolet gjeometrike të kultit të Perëndeshës femër brenda fgurës së qendisur që përsëriten edhe në pjesët e tjera të xhokes Pjesë e zbukurimve prej argjëndi ku dallohet po ajo lule si tek xhokja hëna dhe zig-zaku si korniz e gjysëm-rrethit posht hënës.

slide 32:

Fatbardha N. Demi 34 Në historinë dhe etnografnë e shqipetarëve janë pasqyruar simbolet parahistorike të Zotit femër të trasheguara nga paraardhësit pellazgo-ilir. Përfundimi i dytë : Perëndesha-Zog është FEMRA njeriu i parë tokësor i adhuruar në besimin zanafllor para 30 apo 50 mijë viteve. Por në rast se do të kemi parasysh se “dokumenti” më i lashtë i përdorimit të zjarrit është afro 600 000 vjeçar zbuluar në Chou- kou-tien 24 mund të themi se besimi ka moshë shumë herë më të madhe. Kjo Perëndeshë e pa përmendur në studimet mbi historinë e njeriut ishte FEMRA- ZOG e krahasuar me KRIJUESIN qiellor dhe ka luajtur rolin e Mbretëreshës Orakullit dhe Burimit të Jetës njerëzore. Vetë besimi i Pellazgëve e kishte bazën tek fgura femrore dhe kjo shprehet jo vetëm në studimin e M.Gimbutas por edhe në gjuhën shqipe do të trajtohet në një matërial tjetër. Ajo ishte Perëndesha e maleve e gurëve e ujit e pyjeve dhe e kafshëve personifkimi i forcave misterioze të natyrës 25 dhe ishte fgura e pare e besimit pellazg që u krijua me trup njerëzor. Në foton fg.a në famurin e Arbëreshëve të Italisë 1910 mbi kokën e shqiponjës kemi simbolin para-historik V të femrës që dëshmojnë trashëgiminë e besimit hënor pellazgjik tek shqipetarët e shk 20. Djathtas fg.b simboli parahistorik i femrës Zig-zak në jelekun e burrave. Kostum nga Shkodra P .Marubi 1895-1900 Furkë nga krahina e Gjirokastrës.Tre dhëmbët shqiponja ylli dhe brezi i zik-zakut janë shënja të simboleve të besimit hënor Pellazg. 23 Me anën e simboleve njeriu primitiv ka shprehur karakteristikat e Perëndive në mitet pellazge që na ndihmuan edhe ne për të zbuluar Perëndeshën para-historike në xhoken mirditore.

slide 33:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 35 IV- Takimi me Zotin Kjo ndjenjë e ka tunduar gjithëmonë njeriun modern kur hyn në kishë xhami apo objekte të tjera kulti. Kjo dëshirë ka lindur para dhjetra apo qindra-mijë vitesh kur njeriu “me bisht” besoi në një Qënje të mbinatyrshme qiellore e cila kishte krijuar natyrën dhe fsin e tij dhe u dërgonte dritën dhe ujin që u jepnin jetë të gjitha gjallesave mbi Tokë. E.Shnaider pohon se “ Pellazgët besonin se çdo gjë që ndodhte përreth tyre lidhej me fuqinë e natyrës që mendja e tyre primitive nuk i jepte asnjë formë materiale të cilën të mund ta emërtonte apo t’i jepnin një formë” . 26 Nganjëherë me zjarrin qiellor rrufetë e atë tokësor vullkanet dhe ujin e tmershëm përmbytjet Ai zhdukte gjithshka. Njeriu primitiv vendosi t’i afrohej dhe “të fiste” më të padukshmin t’i lutej që ta mbronte e të kujdesej për jetën e tij. Unë mendoj së përpara së t’i krijohej ideja të luante rolin e “ndërmjetsit” me Krijuesin njeriu i pafuqishëm ia la këtë detyrë në mite zogjve të qiellit. Besoj se këtu e ka burimin edhe tradita shumë popullore tek shqipetarët për të « lexuar » fatin e tyre tek kockat apo stomaku i zogjve. Ismail Qemali themeluesi i shtetit shqipetar të 1912 ishte gjithashtu njohës i mirë i « shenjave » tek zogjtë. Pra duhet të pranojmë se si simbole në besimin pellazg shërbyen jo vetëm fgurat gjeometrike por edhe fgurat nga bota bimore e shtazore. Studiuesit e besimit pohojnë se gjatë të gjithë periudhës së zhvillimit të shoqërisë njerëzore disa simbole të shenjta në besim kanë mbetur të pandryshuara deri në ditët e sotme. M.Gimbutas pohon se: «Ajo që na çudit nuk është ndryshimi gjatë mijëra vjetëve të simboleve përkundrazi vijëmsija e tyre që nga periudha e Paleolitikut » 27 Kjo dëshmohet edhe për shpendin që përdori njeriu i lashtë kur « krijoi » Perëndeshën-Zog. Lind pyetja se cili shpend u hyjnizua dhe vazhdon të jetë SIMBOL i shenjtë i BESIMIT edhe në ditët e sotme Me qenëse po fasim për para-historinë do të bazohemi në intuitën dhe analizën llogjike të fakteve dhe sidomos tek lidhja me objektet arkeologjike të periudhave të më vonshme. Gjatë të gjithë kohës së Lashtësisë shikojmë shumë shpend të adhuruar që janë pasqyruar në objektet e qeramikës dhe pikturat murale si: mjelmën pëllumbin rosën lejlekun palloin shqiponjën etj. Por asnjë detaj i kokës tek Perëndesha e Europës Antike nuk na ndihmon të përcaktojmë se cilit zog ja besuan këtë rol të lashtët. Nga simbolet e përdorura mbi objektet arkeologjike duket se « studiuesi » primitiv e shikonte femrën si një burim i « ujit të jetës ». M.Gimbutas e mbështetur tek ky fakt fytyrën e Perëndeshës e quan të huazuar nga një « zog ujor » por pa e përcaktuar me emër. Me qënësë besimi lidhet me Krijuesin i cili ndodhet në qiell unë mendoj se nuk kemi të bëjmë me një zog ujor dhe siç dihet kurorën e « mbretëreshës » së maleve dhe lartësive të mëdha e mban vetëm SHQIPONJA. Emri i Shqiponjës dhe jo i ndonjë shpendi tjetër zë vend në mitet qiellore pellazge : Ipero Ipe shqiponjë në dialektin çam ka si bijë Hënën Diellin dhe Agimin Selene Elio Eos.

slide 34:

Fatbardha N. Demi 36 Shumë Perëndi të Olimpit si Zeusi apo Athinaja shpesh kthehen në shqiponja mbi fushat e lufimeve. Janë të ralla skulpturat e Zeusit ku nuk është pranë Shqiponja shpendi që në besimin pellazg përfaqson FRYMËN e Krijuesit në tokë . Gjithashtu në falorin Teosofk të Helena P .Blavatskit Helena P .Blavatsky shkruhet se Shqiponja është një prej simboleve më të lashta. Nga helenët trajtohej si emblema e shenjtë e Zusit dhe ishte Perëndia më e lartë e Druidëve. Filone shkruante në « Quaestiones et Solutiones in Genesis » se AIN është « Zoti i Dytë dhe Mënçuria e tij » Ain është emri i Shqiponjës në gjuhën e Arbëreshëve Shqipetarëve të Italisë 28 Në skulpturat e para të Perëndive femra dhe meshkuj të lashtësisë të gjithë kanë krahë ose paraqiten si shqiponja. Duhet të kemi parasysh se besimi i pellazgëve ka qenë HËNOR dhe të gjithë perëndite me karakteristika të shqiponjës kanë qenë Perëndi hënore. E theksojmë vazhdimisht këtë fakt sepse nuk përmendet në studimet mbi besimin e Lashtësisë. Albanologu gjerman Hahn Dr. Johan George von Hahn shprehet se Enea ishte përfaqësuesi i kolonizimit tyreno- pellazg dhe ku zinte vend përhapte edhe kultin e Hënës. 29 Ndërsa E.Shnaider tregon se Pellazgët « duket se adhuronin më shumë Hënën se sa Diellin kundër të cilit gjuanin me shigjetat e tyre. » 30 Franc Nopça pohon se : “Nuk kemi shumë të dhena që në Shqipërinë e dikurshme të mbahej dielli si një qenie e shenjtë” 31 Pra « ndërmjetsja » me Zotin para se këtë detyrë ta kryente njeriu ka qenë Shqiponja dhe në periudhat e më vonshme Femra me maskën e zogut në periudhën Paleolitike që është parafytyrimi i parë e një Perëndie me trup njeriu. Deri më sot nuk njohim ndonjë emërtim për këtë Perëndeshë të para-historisë. Unë do ta emërtoj : PERËNDESHA SHQIPONJË emër që i përgjigjet portretit të saj në besiminin zanafllor europian. Në periudhat e më vonëshme vërejmë së kjo Perëndeshë ka kokën e femrës kursë trupin më forma të zogut fg. ab poshtë. Ky detaj shpreh periudhën kur në besim u hyjnizua koka e njeriut truri si vendi ku ndodhej « shpirti i pavdekshëm». 32

slide 35:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 37 Një kopje e përsosur e Perëndeshës-Shqiponjë e periudhës historike të lashtësisë është Perëndesha Sellena nga tempulli i Samothrakës. Kësaj Perëndeshe hënore i kushtohej edhe tempulli i Dodonës. Romakët që nuk i njihnin mitet e lashta pellazge e sollen këtë skulpturë në Romë me emrin « Fitore » si simbol të ftores së tyre mbi Gadishullin Ilirik Ballkanin. Në periudhën e Justinianit u prodhuan shumë monedha ku pasqyrohet Perëndesha me krahë shqiponje ku shkruhej: VICTOIRI Fitore. Me krahët e shqiponjës kokën apo kthetrat e saj u veshën në skulpturat e lashta jo vetëm fgurat njerëzore por edhe kafshët sidomos luani dhe kali. Le të kujtojmë udhëtimin e përvitshëm të Apollonit në tokën e Ipe-borealëve. Karoca e tij tërhiqej nga kuaj me krahë shqiponje apo grifonët shqiponjë/luanë. Krahas zhvillimit të shoqërisë njerëzore që solli zëvëndësimin gradual por jo tërësor të sistëmit matriarkal me atë patriarkal Perënditë meshkuj mbret prifërinj ligjvënës dhe komandat ushtrie gjithashtu « u veshën » me petkun e shqiponjës përfaqësuesit të Krijuesit qiellor tashmë Zotit-mashkull. Detaj nga nje objekt arkeologjik kushtuar Perëndisë Marduk të Babilonisë. 33

slide 36:

Fatbardha N. Demi 38 34 Në fotot lartë janë rradhitur nga e majta në të djathtë Perëndia Horos i Egjiptit i Sumerëve Vishnu i budizmit dhe i artit aztek me “kostumin” e shqiponjës. Kjo galeri e Perëndive-Shqiponja deshmon qënien e NJË besimi zanafllor atij PELLAZGJIK i cili u përhap në të gjithë kontinentet për t’iu përshtatur më vonë miteve të reja. Studiuesi Petro Zhei « Shqipja dhe Sanskritishtja » shprehet se “Mendimi mitik është mendimi i fllozofëve dhe feve të lashta dhe ka qenë i njejtë për të gjithë Botën e lashtë dhe të stërlashtë ashtu sikundër mendimi shkencor është sot i njejtë për të gjithë popujt e Botës të paktën për pjesën më të madhe” . 35 V - Kryqi dhe Shqiponja simbolet para-historike në Europën kristiane Kristianizmi mbas shekujvë të reformimit dhe ndërtimit si një besimi i ri mbas persekutimeve të Apostujve përhapësve dhe përkrahësve të tyre më së fundi triumfoi Perandori Teodosi I-rë me Ediktin e Selanikut v 380 kishte shpallur kristianizmin si besimin e ri të Shtetit dhe sot është besimi kryesor në Europë. Studiuesit vënë në dukje se për ta popullarizuar besimin e ri në mitet dhe objektet e artit ay shfrytëzoi simbolet dhe fgurat e Perëndive të besimit të lashtë Pellazg. Këtë dukuri na e pohon edhe E.Shnaider : “Në qofëse shqipetarët të çdo besimi e respektojnë me fanatizëm altarin e Kishës së krishtërimit e bëjnë së ju kanë thënë se altari i fijimit është hyjnor sepse aty gjëndet një gur i shenjtë që u kujton traditën e adhuruar betimin më të rëndësishëm e më të shenjtë betimin mbi gur-shën im “ 36 Në legjëndat që tregojnë shqipetarët gurët janë brinjët e Nënës-Tokë nga u krijuan njerëzit. Në ikonat mesjetare kemi Shënjtorët meshkuj me krahë shqiponje që kanë marrë paraqitjen nga Perëndesha Shqiponjë dhe Perënditë hënore të lashtësisë.

slide 37:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 39 nga e majta Një ikonë e mesjetës shqiptare Mbi një kapak kutije të shk13 shikojmë simbolet e besimit pellazg: shqiponjën dy grifonë luan /shqiponjë dhe një nga shenjtorët më krahë shqiponje. 37 Në qendër ndodhet Krishti me libër në dorë që shpreh faktin se është besim i mësuar nga libri në dallim nga ay pellazg i cili ishte besim NATYROR dmth i pashkruar i përfuar gjatë zhvillimit historik të shoqërisë njerëzore. Vetë simboli kryesor i besimit kristian Kryqi dy V të bashkuara në anë të kundërt është fgura gjeometrike më e lashtë që ka shprehur femrën në para-histori dhe më vonë KRIJUESIN. Shqiponja dhe Kryqi dy V që në artin para-historik shprehnin Perëndeshën Shqiponjë vazhdojnë të jenë simbolet kryesore të besimit dhe të shoqërisë së Europës së shk 21 e më gjerë. nga e majtaAltari në Kishën ortodokse të Kalabrisë Itali Kryqi në gjoks i formuar nga dy V të bashkuar në kulm dhe tre V posht dëshmojnë se kemi një statujë kushtuar femrës. Kultura Kukuteni mijëvjeçari i V M.Gimbutas 38

slide 38:

Fatbardha N. Demi 40 Përfundimi i tretë : Paraqitja më e lashtë e Perëndeshës Shqiponjë ORAKULLIT të parë me trup njeriu në besimin e Europës së lashtë që vijon të përdoret edhe në ditët e sotme ndodhet në xhoken e gruas nga Malsia e Mirditës Shqipëri. Kjo veshje tregon një mit të mohuar në botimet mbi Historinë e Lashtësisë megjithëse simbolet e saj janë sunduese edhe sot. Kjo Perëndeshë para-historike mbi veshjen e shqipetarëve u tregon me gjuhën e saj simbolike studiuesve të Historisë se në venat e këtij populli rrjedh gjaku i para-ardhësve të tij PELLAZG krijuesve të “shkencës” së lashtë të MBIJETESËS: BESIMIT

slide 39:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 41 SI U HYJNIZUA «BESA» E ARBËRVE NË TEMPUJT E FARAONËVE Besa është shqiptare  Aristidh Kola Në rast se do të donim të veçonim tiparin më thelbësor të karakterit kombëtar të shqiptarëve të pohuara nga kronikat historike pershtypjet e udhëtarëve apo të huajve që jeta i lidhi me trevat tona studiuesit e traditës apo politikanët e Rilindjes sonë të gjithë do të përputheshin tek emërtimi: Besa  Për të mos prekur ndjeshmërinë e disa « analistëve » të gatshëm për të akuzuar ndonjë autor shqipetar për « patriotizëm romantik » po sjell vetëm thënien e studiuesit francez Jacques Bourcart1891-1965 i cili në veprën e tij « Shqipëria dhe Shqiptarët » Paris 1921 dëshmon se : « Të gjithë udhëtarët që shtegtojnë në Lindje janë të një mendje kur është rasti për të lëvduar virtytet morale të shqiptarëve si : ndershmërinë e tyre të jashtëzakonshme besnikerinë e tyre karakterin e çiltër dhe gazmor të hedhur e të gjallë dhe sidomos NDERIMIN FETAR që kanë për falën e dhënë për BESËN. » 1 Fama e shenjtërisë së

slide 40:

Fatbardha N. Demi 42 besës dhe besnikërisë tek shqipëtarët ka qenë shumë e njohur edhe në Europën e shk 18 siç dëshmohet në operën « Kështu bëjnë të gjitha » Cosi fano tutte Wolfgang Amadeus Mozart 1790. Me qënëse tema ishte « besnikëria » libretisti Lorenzo da Ponte të dy protagonistët i paraqet si princa shqiptarë. 2 Përcaktimi « nderimin fetar  » që Jacques Bourcart e ka pëdorur si krahasim letrar ndaj falës së dhënë në fakt është një e vërtetë historike që dëshmohet nga materialet e arkeologjisë te historisë miteve gjuhësisë dhe të traditës sonë popullore. Përfshirja në të gjitha këto fusha të një koncepti të vetëm të « besës » shpreh vlerën e kësaj fale si një Simbol kombëtar arbër. Përse e përfshij emrin e « besës» në arkeologji  Sepse përfaqësues të kësaj fale shqipe «  BES-a » janë gjendur në statuja fgurina dhe relieve të madhësive të ndryshme të lashtësisë. Fare rastësisht duke rrëmuar në shkrimet mbi dinastitë « thinite » të Egjiptit falë shqipe-të thinjta të vjetra hasa në Perëndinë Bes. Për këtë emërtim nuk jepej asnjë shpjegim por pershkruheshin « punët » e Perëndisë për të cilat nderohej jo vetëm nga Faraonët por edhe banorët e thjeshtë që kujdeseshin të kishin fgurina të tij në shtëpitë e tyre. Pra i faleshin të gjitha shtresat e shoqërisë. Falë T empullit që ndodhej në afërsi të lokalitetit të Denerës që i përkiste Mbretërisë së Egjyptit të Lartë pata mundsinë të njihesha me « portretin » e Perëndise së gjithë-fuqishme që studiuesit i kanë emërtuar « shamanë ». Para se të fasim se ç’farë përfaqëson ky emërtim le të njihemi me pamjen dhe veprat e Perëndisë Bes. Në gjuhën e lashtë kopte të egjiptianëve kjo Perëndi emërtohej – Bēs por nuk i dihet kuptimi dhe sot e kësaj dite nuk sqarohet nga studiuesit emri i tij. Esoteristja e shekullit 19Helena Blavatsky një nga njohëset më të mira të miteve sekreteve të simboleve dhe emërtimeve të lashta pohonte se kjo Perendi ishte me origjinë të huaj pra jo egjiptiane. 3 Natyrshëm lind pyetja : Mos valle Perëndia Bes i perkiste mitologjisë së hereshme të fseve “albani” të Alba-Longës ku gjithashtu janë gjetur skulptura të tij dhe ka lidhje historike me shqipetarët e sotëm Albanë me qenëse e vetmja gjuhë në të cilën emri Besa ka kuptim është gjuha shqipe Studiuesit të nisur nga vëndi i zbulimit të skulpturave të Perëndisë Bes Itali dhe Egjipt dhe pa marrë parasysh traditën e popujve të hapësirës Mesdhetare nuk e kanë shtruar asnjëherë hipotezën e origjnës pellazge dhe arbërore të tij dhe si për shume fakte të Lashtësisë e kane futur në dosjen e “çështjeve të pazgjidhura “.

slide 41:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 43 Në skulpturën majtas paraqitet si një njeri trup-shkurtër i moshuar që përfaqëson diturinë. Kjo statujë është zbuluar në rrënojat e një shtëpije të qytetit të lashtë Alba-Longa në Gadishullin Italik . Emri Alba lidhet me emërtimin Albani të kodrës ku ngrihej ky qytet dhe liqenit me të njejtin emër në jug-lindje të Romës i cili në zanafllë ishte koloni e saj.4 Ne foton tjetër djathtas skulptura e Perëndise Bes i perket Tempullit te Denerës Egjipt. Edhe këtu paraqitet si një njeri i shkurtër me një kokë energjike si të luanit dhe me mjekër të dëndur. Të bën përshtypje gjuha e nxjerrë dukshëm jashtë siç pasqyrohen fgurat mitike në pikturat e vazove dhe mburojat pellazgo-ilire fotot poshtë. Kjo paraqitje në skulpturat apo vizatimet mbi objektet metalike dhe balte ka një kuptim simbolik që i përket besimit të hershëm pellazg për të dëshmuar natyrën hyjnore të Perëndive apo Heronjve të mitollogjisë. trajtuar në “Shqipe-ri emri parahistorik në Botën moderne” F.Demi. Dy skulptura te Perëndise Bes e para e gjetur ne Gadishullin Italik e dyta ne Tempullin e Denerës Egjipt. majtasVajtimi i Akilit. Vazo nga Korinthi 560-550 pK Luver. 5

slide 42:

Fatbardha N. Demi 44 Sipas studiuesve kjo Perëndi është “importuar” në Gadishullin Italik nga Egjipti .6 Por Herodoti 484-425 pK që mbahet si “babai” i Historisë ka një mendim tjetër. Ai ka shkruar : « Nuk kam sigurisht qëllim të tregoj gjithë sa dëgjova për hyjnitë e tyre të egjiptianëve-shën im përveç emrave të vet se mendoj që të tërë njerëzit të njejtat gjëra besojnë për hyjnitë ».7 Ky pohim tregon se në të gjithë hapesirën Mesdhetare në Lashtësi ishte përhapur i njejti besim por i përshtatur për vendin dhe kohën kur është adhuruar. Por përse Perëndia Bes gëzonte një vend të rëndësishëm si në tempujt madhështorë ashtu edhe në çdo shtëpi të banorëve të thjeshtë Shpjegimin e gjejmë tek objektet arkeologjike. Në Sardenjë në rrënojat e T empullit të “T orre di Chia” shk VII-VI pK janë gjëndur statuja të Perëndisë Bes dhe pranë tij ndodheshin shumë fgurina të njerëzve duart e të cilëve tregonin pjesë të ndryshme të trupit. Studiuesit mendojnë se i tregohej Perëndisë vëndet ku ndjenin dhimbje dhe kërkonin shërim. 8 Për njeriun primitiv problemi më i rëndësishëm ishte të mbijetonte. Frika e madhe nga vdekja dhe nga vuajtjet që ndjenin në trup i detyronte njerëzit të kërkonin shpëtimin tek lutjet drejtuar Perëndisë Bes i cili mbronte shëndetin e tyre. Mjeshtëria e shëruesit shikohej në Lashtësi si shprehje e dhuntisë hyjnore e ardhur nga Zoti e cila përfohej me mësimet shumë-vjeçare nga Prifërinjt e tempujve. Mbreti priferinjtë e ardhshëm apo flozofët krahas besimit riteve dhe“shkencave” të tjera merrnin njohuri edhe mbi mjekësinë. Edhe Aleksandri i Madh e kishte këtë “profesion” të mësuar nga Aristoteli i cili ishte edhe vetë mjek. “Leka për këtë dituri kish një dëshirë të madhe aq sa ndonjëherë e praktikonte dhe vetë” pohon Mehdi Frasheri në librin“Historia e lashtë e Shqipërisë dhe e Shqipëtarëve” 9 Fillimisht Perëndia Bes ishte mbrojtëse e Familjes së Faraontit që ishin mbretër pushtues pellazg më vonë këtë detyrë e shtriu edhe mbi çdo familje të Perandorisë. Në lufë me “shpirtrat e këqinj” përdorte jo vetëm thikën tehë-shkurtër e njohur nga historianët si “thika ilire” por edhe pamjen e tij prej fytyr-luani si dhe veglat muzikore tamburinetj. Në Egjipt njihej si mbrojtës i shtëpisë nga syri i keq i martesës i lehonave dhe të porsalindurve prodhimtarisë i muzikës i artit etj. Sipas mitologjisë egjiptiane ishte edhe Perëndia e vatrës. Përfshirja e të gjitha këtyre “punëve” tek një Perëndi dëshmon lashtësinë e saj siç vërehet në zanafllën e Mitologjisë së Pellazgëve. Sipas studiuesve Perëndia Bes ka qënë e pranishme në të gjitha periudhat e besimit të lashtë egjiptian. Deri në periudhën e Faraonit Akhenaton Dinastia XVIIIviti 1350 pK është paraqitur me krahë që mendoj se janë të shqiponjës sikurse tek të gjitha Perënditë e para që tregonte përkatësinë e tyre ndaj besimit hënor dodonas “Sellenizmit” . Perëndesha Sellenë që përfaqësonte Hënën ishte bijë e Iperos shqiponjës në dialektin çam dhe në skulpturat ka gjithëmonë krahë shqiponje më gjërësisht tek shkrimi “Rruga e zbulimit të emrit të besimit Pellazg...” F.Demi.

slide 43:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 45 Përse mendoj se Perëndia Bes lidhet me besimin sellenik të Dodonës dhe me arbërit Së pari : Nga vetë emri. Deri më sot studiuesit e huaj nuk e dinë domethënjen e emrit të Perëndise dhe origjinën e saj. Por ata e lidhin fgurën e Perëndisë Bes me një citim në “Librin e të Vdekurve” CXXXIII teksti i shënjtë i faraonëve në udhëtimin e tyre pas vdekjes ku shkruhet “ Ai nuk ka thënë se ç’farë ka parë nuk ka përsëritur se ç’farë është thënë në shtëpinë e Zotit me fytyrë të panjohur” .10 Pra një njëri që ka bërë betimin “ka dhënë BES-ën” për të mos folur mbi ç’farë di falë që gjëndet vetëm në gjuhën pellazgo- shqipe dhe në asnjë gjuhë tjetër. Së dyti: Dhënia e besës për të ruajtur të fshehtën hyjnore e lidh këtë Perëndi me esoterizmin besim dhe shkencë e Lashtësisë ritet e të cilit zhvilloheshin natën kur “sundonte” Perëndesha Sellenë – Hëna dhe mbaheshin sekret pra i perkasin besimit hënor dodonas. Sipas Herodotit orakulli i Dodonës “konsiderohet më i lashti helen dmth pellazgjik-shën im dhe në atë kohë ishte edhe i vetmi “ Herodot II 52 11 Së treti: Fakti që Perëndia Bes është mbrojtëse e gjumit e lidh me ritet e mistereve origjina e të cilave eshte pellazge. Plutarku Mestrio Plutarco viti 46 -120 pohon se “nuk është pa një frymëzim shënjtërie ay që ka thënë se gjumi është i barabartë me misteret e vogla të vdekjes sepse gjumi është realisht një inicim i parë drejt vdekjes” dhe Plotino viti 203-270 saktëson “rizgjimi i vërtetë qëndron në zgjimin e shpirtit jashtë trupit pas vdekjes” .12 Në Egjiptin e lashtë esoterizmi dhe shkolla e mistereve lidhet me fgurën e Perëndisë Tot që e gjejmë që në periudhen para-dinastike të faraoneve. Si Perëndi hënore krahasohet me “diellin e vdekur” Hënën e cila mendohej si Dielli i natës.13 Edhe Perëndia Bes sikurse të gjitha perëndite e lashta të Egjiptit i përkiste besimit HËNOR. Sipas miteve pellazge në fllim ka ekzistuar Errësira dhe Nata dhe më vonë u krijua Dita Paraqitja e Perëndisë Bes në monedha me Kaun simbolin kultik të Perëndeshës Sellenë Hënës.

slide 44:

Fatbardha N. Demi 46 për rrjedhojë kulti i Hënës ka qënë i pari tek njeriu primitiv. Sipas studiuesit arbëresh Xhuzepe Katapano Toti fiste shqip Toti ishte shpikësi i alfabetit hieroglifk fonetik egjiptian mbi bazën e gjuhës pellazo-shqipe dhe i përkiste kombit arbër 14 Vetë emri i tij shpjegohet vetëm në shqip dmth: “ai që na thotë... ” dhe në besimin egjiptian përfaqësonte Hënën. Pra besimi hënor i Dodonës-Sellenizmi jo vetëm që është më i lashtë se besimi egjiptian por ky i fundit është një shprehje e zhvillimit të tij nga një besim hënor më sakt i Dritës hënore drejt një besimi diellor i Dritës diellore i përcjellë në Egjipt nga mbretër priferinj dhe dijetarë pellazgë që sunduan aty. “Iliria historike -shprehet Xh.Katapano- është degëzimi i fundit i rrymës tepër të madhe boreo-ilirike” që zhvilloi në një shkallë të lartë shkencën artin flozofnë dhe esoterizmin veçanrisht në Itali dhe Egjipt “ prej ku Toti ka përhapur në të gjithë botën dritën e Dijes” . 15 Duhet të mos harojmë se Afrika Veriore bënte pjesë në “Europën Pellazgjike” dhe është sunduar për një kohë të gjatë nga mbretër të huaj. Pra kemi të bëjmë me një besim të popujve iliro-pellazg të cilëve u përkiste edhe Perëndia Bes siç e dëshmojnë jo vetëm emri por edhe simbolet shoqëruese të tij. Perëndinë Bes ndoshta ishte vetë Toti në mënyrë fgurative mund ta shikojmë si ruajtësin e “mbretërisë së Dijes” . Dija si në lashtësi edhe sot është “arma” e mirqënies dhe e mbrojtjes. Së katërti: Perëndia Bes përfaqësonte “Fjalën e dhënë” dhe tek arbërit ajo ishte e shenjtë gjë që nuk vërehet tek popullsitë e tjera. Në botkuptimin e Kombit tonë BES-a përfshin vetë thelbin e të qënit njeri dhe shpreh një detyrim ndaj të tjerëve për çështje nga më të ndryshme. Siç vëren historiani i besimeve Bernard Cook tek shqiptarët :“Bes-a sinonim i nderit zë vëndin e parë në kodin e sjelljes së njeriut dhe marrëdhëniet shoqërore” . 16 Ata që në karakterin e tyre janë mbruajtur me BES-ën u japin të tjerëve sigurinë për mbrojtjen e jetës së tyre dhe familjes realizimin e qëllimeve dhe nismave të ndryshme shprehin bashkëpunimin dhe frymezojnë optimizmin në përballimin e çdo vështirsije në jetë. Pikërisht këtë detyrë “fetare” kryente edhe Perëndia Bes në Egjipt u krijonte njerëzve ndjenjën e sigurisë mbrojtjes dhe të optimizmit. Francezi J.Boucart vëren se: “Fjala « besë » më tepër do të thotë “mbrojtje e betuar”. Por duke qënë një falë thellësisht shqiptare është shumë e vështirë të përkthehet. Besa është njëherazi e vërteta burrërija mbrojtja betimi besnikëria ndaj zbatimit të një marrëveshjeje ose detyrimi…Kjo falë ka edhe kuptime të tjera. Për ne udhëtaret Shqipëria na del në pah pikërisht sipas një kuptimi të besës: besa është feja e mikpritjes…mikpritja shqiptare i jep të huajit tipare të shenjta” 17 Aq e plot-fuqishme ishte forca e falës së dhënë tek Iliro- Iperiotët epirotët sa edhe traktatet midis mbretërive bazoheshin mbi të. Mbreti i Mollosëve Pirro kur nënshkroi me maqedonasit traktatin e paqes me be therri tri fi: një cjap një dash dhe një dem. 18 Pra “besa” ishte e shenjtë dhe i bëheshin fijime si një Perëndije. Kjo dëshmohet edhe nga mitet pellazge ku Zeusi cilësohet si mbrojtësi i shënjtërisë së falës së dhënë. Shkelësi i saj në

slide 45:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 47 Lashtësi dënohej me turpërim publik.19 Edhe me ardhjen e kristianizmit roli i “Bes-ës” ishte qëndror në jetën e përditshme Perëndia e lashtë mori emrin San Besso Shën Bes-i. 20 dhe çdo vendim i rëndësishëm e jetik në të gjithë hapsirën e etnisë iliro-romake merrej mbi bazën e “be-sës” . Historikisht të gjitha marrëveshjet midis arbërve emërtoheshin “BES- LIDHJE”. Në trevat arbërore sot na kanë mbritur gjashtë Kanune “Kanun’i vjetër” “Kanuni i Lekë Dukagjinit” “Kanuni i Çermenikës” “Kanuni i Papa Zhulit” “Kanuni i Labërise” dhe “Kanuni i Skënderbeut” ose ndryshe “Kanuni i Arbërisë” dhe të gjitha kanë në themel BES-ën. Rolin e saj qëndror në jetën e arbërve e gjejmë të shprehur qartazi: “Beja làn gjak e varrë/Beja làn tokë e kuf gjà e çdo gjà” dhe bëhej mbi kokën e fëmijeve mbi bukën e kripën mbi zjarrin e vatrës me një gur në krah dhe mbi varrin e të parrëve. kreu V Betarët “Kanuni i Lek Dukagjinit” variantii Pukes.21 Të gjitha këto “rite” të bërjes së Be-së shprehin lidhjen e botës arbërore me Mitet e Lashta dhe besimin e periudhës më të herëshme të shoqërisë njerëzore. Ata që e shkelnin “besen” falen e shenjte sipas Kanunit humbnin pasurinë por edhe shpirtin e nderin në katund e fs. “Burr ma kush s’ e njeh” kreu X neni 236 Kanuni i Lek Dukagjinit varianti i Pukës. Mbajtja e falës historikisht është ushqyer që me gjirin e nënave arbëreshe dhe ishte tipari me të cilin të huajt i dallonin shqiptarët nga popujt e tjerë ballkanik dhe europianë. Edhe në ditët e sotme dhënia e “besës” si shumë elemente të tjera të trashëgimisë pellazge vijon të praktikohet në betimin e Presidentëve të qeveritarëve dhe në gjukata por pa shënjtërinë e saj që kishte në lashtësi. Besa tipar kryesor i njerezve te veprimit per Kombin Në fgurë e mëposhtme paraqitet një kapëse ku Perëndia Bes shtrëngon prej brirësh dy dhi dhe sipër kemi dy mjelma. Këto janë simbolet e Zeusit thesprot e dodonas që i gjejmë tek përkrenarja dhinë dhe vula sekrete e Skënderbeut mjelmat.22 Ky kompozim në kapëse ka një kuptim simbolik besimtar qe do të trajtohet ne shkrimet e tjera.

slide 46:

Fatbardha N. Demi 48 Në kuptimin e saj flozofk kjo paraqitje e Perëndisë Bes ka për bazë “forcën shpirtërore” në kuptimin besimtar-hyjnore kodin më të rëndësishëm të Jetës që mësohej në shkollën e mistereve egjiptiane të Totit të shprehur nga kompozitori i madh Ludwig van Beethoven 1770-1827 i cili qe gjithashtu njohës i esoterizmit: “Jam përherë në gjëndje të kap fatin prej brirësh e ta sundoj atë sipas dëshirës me fuqinë e vullnetit” . 23 Xhuzepe Katapano e qartëson domethenien e kësaj shprehje: “Do të ndalem në këtë aspekt të veçantë të doktrinës së Totit pasi e gjykoj si të rëndësishëm themelor në formimin e njeriut të fortë e përdor këtë cilësor në kuptimin i plotë jo i mangët si të domosdoshëm për ta inicuar mësuar-shen im që fëmijë gradualisht jo vetëm në gjimnastikën fzike - për t’i dhënë forcë dhe harmoni trupit por edhe në atë të intelektit dhe të vullnetit të këtij mbi të gjitha – për ta bërë njeri të vetëdijshëm me moral dhe të pushtetshëm: të përgatitur të kalitur të gatshëm për tu përfshirë në shoqëri si element i vlefshëm pra i domosdoshëm dhe i dobishëm të afë sepse të paisur me “energjinë ” e nevojshme për të prodhuar me ndjenjën më të lartë të përgjegjësisë të mira dhe pasuri në kuptimin më të gjerë dhe tepër fsnik të falës.” 24 Ky shtjellim i Xh.Katapanos tregon rrugën e hyjnizimit të njerëzve sipas moralit të besimit pellazg që mësohej në shkollën e mistereve të Totit. Në shk e 15-të vijues i kësaj flozofje mbi jetën dhe i besimit të lashtë u bë një fgurë e shquar e Rilindjes europiane arbëreshi Gjergj Xhemisto Pletone 1355-1452 i cili në qytetin e Mistrës Sparta e lashtëPeloponez sikurse Toti themeloi shkollën fetare të mistereve të vetmen në atë kohë ku mësohej flozofa dhe gjithë dituritë e lashtësisë. Ky erudit-patriot në bisedat mesimet dhe shkrimet e tij drejtuar Perandorëve bizantinë Paleologë dhe bashkombësve të tij u bënte thirrje për përkushtim ndaj vendit dhe popullit të tyre sepse: “kur privati ndahet nga interesi i përgjithshëm që të dy humbasin” shoqëria dhe individi-shën im 25

slide 47:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 49 Të njejtën rrugë ndoqën edhe fgurat e shquara të Rilindjes si Sami Frashërit 1850-1904 dhe Naim Frashëri 1846-1900 njohës të flozofsë besimtare të lashtësisë si dhe shumë etër fetarë ortodoks katolik apo mysliman që ju përkushtuan Kombit shqipetar. Këtë përkujdesje mbarë-popullore në kohën faraonike dhe romake e përfaqësonte Perëndia Bes. Si përfundim : Emri “BESA ” apo “Fjala e dhënë” është një dukuri e besimit tek shqipëtaro- arbërit me rrënjë që nga lashtësia e herëshme dhe jo nga Mesjeta siç shkruhet sot dhe është përfaqësuar nga Perëndia Bes. Sikurse në lashtësi mbajtja e BESËS ka qënë E SHENJTË për shqipëtarët siç është dëshmuar në të gjitha shkrimet e të huajve deri në shk 19. Mbreti apo Prifi tokësor i etnisë pellazge të cilët sunduan në të gjithë hapësirën Euro-Afro-Aziatike që u hyjnizua tek kjo perëndi ka bërë vepra heroike dhe ka sjellë begati për popullin e tij duke përcjellë mesazhin hyjnor të besnikërisë dhe të përkushtimit ndaj Racës së vet. nga e majtaPerëndia pellazge Thot mësues dhe ruajtsi i Dijes në Egjyptin e lashte Portreti i Xhemisto Pletone filozof arbër dhe mësues i shkencës dhe filozofisë së lashtë shk15 dhe Sami Frashëri filozof i shquar dhe hartues i librave të para shkollore të shqipetarëve shk 19-20.

slide 48:

Fatbardha N. Demi 50 BESIMI HËNOR DËSHMI E AUTOKTONISË SË KOMBIT ARBËR Zgjidhja më e keqe qëndron pikërisht në fshehjen e historisë pas një strukture të ngritur tashmë ku ajo bëhet objekt dhe mohohet si vlerë. Emmanuel Mounier Po të pyesim shqipetarët e shekullit të 21 se ku ndodhet krahina e Manit duke patur parasysh historinë e famëshme të saj nuk do të mundin të na përgjigjen. Kjo për faktin se në tekstet e Historisë nuk ekziston një emërtim i tillë. Siç duket vendimet politike të 1913 mbi Ballkanin dhe veprimet ushtarake që i ndoqën ndanë jo vetëm territorin dhe popullsinë por edhe historinë e Shqipetarëve. Historia e vërtetë e krahinës së Manit pjesë e Akaisë dhe Moresë së më vonëshme krahas asaj të Dardanisë Kosovë-Sërbi-Maqedoni Trakisë Bullgari-Greqi-Turqi Tesprotisë dodonase Greqi dhe krahinave të tjera sot është fshirë ose tjetërsuar jo vetëm në literaturën historike europiane por edhe atë shqipetare. Bëhet falë për një hapesirë kohore që zë fll nga para-historia e deri në ditët tona. I vetmi fll që lidh sot shqipetarët me këtë krahinë është kënga e famëshme “Moj e bukura More” e arbëreshëve shqipëtarë të mërguar në Itali në shk15.

slide 49:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 51 Historia e Manit eshte simotra e historisë së iliro-shqipetarëve jo vetëm për rrënjët e saj mijëravjeçare në kohë dhe të popullsisë së saj autoktone pellazgo-arbërore por edhe për tiparet dhe karakteristikat e saj lufarake. As Filipi i V-të i Maqedonisë 238-179 pK dhe as romaket që nënshtruan të gjithë Peloponesin nuk mundën ta pushtojnë këtë krahinë malore.1 Mani dhe banorët e saj manjotë gëzuan autonomi administrative pothuajse në të gjitha kohërat fakt që dëshmohet edhe për zonat e tjera malore shqipetare. Studiuesi Veis Sejko pohon se “Bëjnë plot 2065 vjet pavarsi administrative ushtarake dhe ekonomike e Malësisë shqipetare e cila gjatë kësaj kohe ka krijuar një kulturë të pastër kombëtare me të cilën ne mund të krenohemi” .2 Në Areopol kryeqyteti i lashtë i Manit emri i të cilit i kushtohet Perëndisë së lufes-Ares Petrobej Mavromihali më 17 mars 1821 ndezi i pari lufën për pavarsi kundër Perandorisë Osmane 3 që u kurorëzua me ngritjen e shtetit të pare të pavarur në Ballkan ay i shqipetarëve 1821-1834 i tjetërsuar nga aleanca ortodokso-anglo-ruso- franko-prusiane në shtetin helen të Helladës Greqi. Homeri ishte i pari që i përmënd qytetet e krahinës së Manit në Librin e dytë të Iliadës. Mitet gjithashtu na kujtojnë se Paridi princi i Trojës mbasi e rrëmbeu Helenën gruan e Menelaut e kaloi natën e parë pikërisht në ishullin Cranae të krahinës së Manit. 4 Gjashtë kilometra larg qytet-shtetit të Spartës në Man në qytetin e Mistrës e ngrysi jetën e tij eruditi arbër Gjergj Xhemisto Pletone 1355-1452 një nga fgurat më të shquara të Rilindjes Europiane. Napoleon Bonaparti bir i një familje të emigruar nga kjo krahinë sikurse edhe të parët e familjes së shquar Mediçi ju drejtohej banorëve të Manit si “pasardhës të Spartës” . Edhe udheheqësi arbër i lufës së 1821 Teodor Kolokotroni i quante bashkë-kombasit e tij manjote “spartanë” .5 Ky emërtim nuk qe një përvetësim i emrit prej lavdisë që gëzonin banorët e shtetit të Spartës siç ka ndodhur rëndom me fset aziatike të ardhur në Europë. Mani në hartën e sotme administrative Greqi.

slide 50:

Fatbardha N. Demi 52 Por rrjedhojë e njohjes së origjinës së tyre traditave kulturore zakonore dhe të besimit të njejtë të maniotëve të shekujve modernë me ato të spartanëve të lashtë. Një dëshmi e autoktonisë së arbërve në jugun e Gadishullit është edhe vetë emërtimi “Mani” i krahinës që e ka burimin tek emri i Hënës dhe besimin hënor sellenizmi dodonas dhe përbën objektin e këtij shkrimi. Po ç’lidhje ka emërtimi i krahinës “Mani” me emrin e Hënës Fillimisht kjo lidhje ishte një hamëndesim i mbështetur nga fakti se besimi dodonas ishte hënor dhe emertimin “mani”apo forma të rrjedhura nga kjo rrënjë e Hënës gjëndeshin në vëndet e tjera. Me sa di emri “Mani” apo i përafërt me të për Henën nuk njihet në falorin shqipetar të sotëm. Antropologu William Smith 1846-1894 në veprën e tij “A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology” pohon se “Mene” ishte një nga emrat e Hyjneshës hënore Sellena e Dodonës.6 Edhe në mitologjinë romake gjejmë perëndeshën Mena të cilën Plinio Plinio 29 c.4 dhe profeti biblik Isaia 650 pk Isaia C.67 v.11 e pohojnë si hyjneshë të Hënës.7 W .Smith gjithashtu sjell një dëshmi të Stephanus Byzantinus s. v. Μάσταυρα se Hyjnesha Rea nga Lidjanët emërtohesh “Ma” dhe i sakrifkoheshin demat simbol kultik i Hënës. Comp. Welcker Trilog. p. 167. 8 Por edhe i biri i Reas Zeusi/ Giove romak ndër emrat e shumtë të tij ishin Maius dhe Sum-manus. 9 Për t’u bindur dhe gjetur formën zanafllore të këtij emri do të duhet të kërkojmë emërtimin “Man” të Hënës në falorin dhe mitollogjinë e hapësirës “Euro-Afro-Aziatike” ku u përhapën fset pellazge. Kjo metodë krahasuese gjuhësore dhe e besimeve plotëson boshllëkun në studimet e Lashtësisë e krijuar nga mungesa e dëshmive për arsye natyrore apo njerëzore. Historiani i lashtesise Franz Altheim 1898-1976 më 1939 shkruante: “Ne duhet të mësohemi të mendojmë jo mbi një kulturë por mbi kulturat perandoritë dhe hapësira të medha” . Kërkimi përfshiu emërtime: në fushën e besimit mitollogjisë riteve dukurive shoqërore historike e shkencore të toponimeve etj që njeriu primitiv dhe ay modern i ka lidhur me besimin hënor dhe Hënën që kanë emrin apo rrënjën e emrit të saj. Kjo rrugë ka vështiresinë e saj sepse siç vëren studiuesi Niko Stillo: “Etimologjia e shumë emrave pellazgjike nga grafa e tyre greke apo latine nuk është kurdoherë e saktë sepse të dyja këto gjuhë shumë nga emrat e lashtë i kanë fallcifkuar gjatë transkriptimit të tyre. 10 Në këtë material do të pasqyrohen vetëm disa prej tyre. Në gjermanishten e lashtë të veriut Hëna emërtohej “Man” dhe në folklorin e gjerman-folësve të Belgjikës emërtohet “Mana” . 11

slide 51:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 53 Në mitin e popujve gjermanik të Skandinavisë Hënën-Mana çdo natë e ndiqte ujku “Hati”për ta ngrënë. Rrënja e emrit “Ha-ti” dëshmon kuptimin edhe të emrit të Hënës në shqip: “Ha-na” dmth atë që “e hanë” kur çfaqej e përgjysmuar apo zhdukej nga qielli i natës. Në Shqiperi kur zihej Hëna mendonin se e hante Lugati apo Lubia dhe qëllonin me pushkë në drejtim të tij. Fjalori i Mitologjisë dhe Demonologjisë Shqiptare. Studiuesi Massimiliano Franci në librin “ Astronomia e Egjiptit” pohon se: “Vëzhgimi i Hënës i pasuroi egjiptianët me mjetin e parë për matjen e kohës të gjatësisë së vitit të muajve dhe ndarjen e tyre në javë ” . 12 Hëna i dha emrin e saj: njesisë matëse “ unë mas” muajit si dhe ditës së parë të javës. Këtë e vërejmë në gjuhë të ndryshme : hëna-muaji- dita e parë e javës në gjuhën angleze “moon- month-monday”suedeze “moon- manad- mandag” gjermane “monat-mond-montag” persiane “mâh-mâh”hëna dhe muajietj. Ky fakt dëshmohet edhe tek popujt që erdhën në shkVII-XI në Europën lindore dhe Gadishullin Ilirik që sot quhen “sllavë”. Ashtu sikurse morrën prej Ilirëve mënyrën e administrimit njohuri bujqësore dhe mjeshtëri të ndryshme morrën edhe besimin dhe emërtimet. Në sllavishten e vjetër gjuha e vjetër kishtare muaji dhe Hëna kanë të njetin emër “mésjac” që përdoret edhe sot nga rusët ukrainasit maqedonasit kroatët etj. Me pushtimin romak hyri në përdorim emri “luna” ndërkohë që rrënja apo emri i Hënës tek emri i muajit ka mbetur i pandryshuar. Siç vihet re rrënjët e emrave të Hënës janë “ma/me/mo/mi”etj. Dihet se fllimisht njeriu përdori vetëm bashtinglloret dhe në rastin tonë ajo është “m” . Për formën “mana” te emrit të Hënës na dëshmojnë emertimet në gjuhën e vjetër gjermane të veriut “man” në gjermanishten e sotme “mond” daneze “manen” 13 Sipas studiuesve emri “man” në gjuhën e vjetër gjermane angleze dhe skandinave e ka origjinën nga gërma “m” e alfabetit të lashtë grek pellazg-shën im. 14 Me fllimin e përdorimit të zanoreve rrënja zanaflore mendoj se ka qenë “ma” ndërsa rrenjët e tjera janë rrjedhojë e shqiptimeve të ndryshme të germës “m” nga kalimi i kohës dialektore apo nga emërtimet pellazgjike të folura prej popujve të mëvonshëm të racës jopellazge. Rrënja zanafllore dëshmohet edhe nga emërtimet një rrokëshe të lashta: “mal” “mama” “mas” etj që janë të rjedhura nga rrenja “ma” e Hënës siç do ta shikojmë më poshtë. Dëshmi është edhe emri i Amazonave në mite për të cilin studiuesi Arif Mati pohon se “ sipas një burimi armen ky emër do të ketë nënkuptuar “gra të hënës” 15 Këtë e dëshmon edhe lidhja e tyre me Perëndeshën Artemide një nga përfaqsueset e Hënës në mite. Enciclopedia Italiana 1929 Ndjenja e parë që e ka zotëruar njeriun pre-historik ka qenë frika e cila ishte një formë instiktive e mbrojtjes shmangies së rrezikut dhe mundësisë për të jetuar. “Frika është

slide 52:

Fatbardha N. Demi 54 ndjenja më e lashtë e botës” shprehet studiuesi Massimiliano Franci 16 Kjo ndjenjë është e përbashkët me botën shtazore. Tek shqipetarët ka mbetur shprehja “frika ruan vreshtat” duke treguar elementin mbrojtës të saj. Besimi lindi si nevoje per t’u mbrojtur. Në hapat e para të njeriut dukuritë kryesore të natyrës emërtoheshin krahas thurrjes së miteve për to për t’i kuptuar dhe shpjeguar ato. Rrënja “ha” e Hënës Hana e sipër-përmendur mendoj se shpreh perudhën kur mitet akoma nuk përfshinin hyjnite në formën njerëzore. Kjo periudhë i përket besimit natyror pa tempuj pranë lisit në Dodone apo të drurëve të pyllit tek besimi “druid”nga “dru” në shqip i galo-keltëve. Toponime me emrin “hana” gjenden në një hapësire të gjerë gjeografke si në Amerikë ishullin Hawai Etiopi Iran Çeki Norvegji dhe “hanna” në Iran Pakistan Poloni Kanada dhe 12 qytete në shtetet amerikane 17 dhe është origjina e emrit të njeriut Ana aq të përhapur sot në botë. Në kohën e çfaqjes së tempullit pellazgjik-Dodonë i cili i kushtohej kultit të Hënës në fronin e tij qe ulur hyjnesha Dione e cila nderohej edhe nga romaket e Asirët e lashtë. Kjo hyjneshë ishte njëkohësisht edhe Hyjnesha Mëmë Dea Madre. 18 Rrenja “di” që shpreh dritën dhe dijen në gjuhën shqipe në mite-Diona është trashëguar si emër i Krijuesit edhe në besimin e sotëm të krishterë: Di-o. Studiuesi G.Dumezil duke marrë të gjitha gjuhët e reja dhe të vjetra pohon se emri “dio” e ka origjinën nga gjuhët indo-iranike nga ajo vedike në formën« deva ». Ky fakt sipas studiuesit dëshmon plotësisht ndikimin e gjuhës së popujve “indo-europian” . Gjuha pellazgo-shqipe dhe besimi hënor e përgënjeshtrojnë këtë teze të shkencës historike botërore sepse në falorin e saj gjëndet shpjegimi zanafllor i fales “Dio” nga “di” di-une di dhe di- agoiu be dritedialekti çam dhe gërma “ i ” për besimin e pellazgëve përfaqësonte FJALËN KRIJUESEZotin . 19 Emri Diona nga studiuesit mendohet si bashkë-kohëse me të hyjneshës Sellena Mene që përfaqësonte kultin e Hënës sepse “di” “mend”. Megjithatë unë mendoj se forma zanafllore ka qenë “ma” dhe jo “me” sepse në sanskritishten e lashtë emri “manas” man-as do të thotë mëndje.20 Këtu shikojmë po atë kalim të një “a” hundore në “e” si tek hana-hena. Si zotëruese e misterit “të krijimit” të racës njerëzore femra shikohej e ngjashme me Hënën “mëmë” dhe Tokën që krijonte bimësinë. Në gjuhën e sumerëve të Mesopotamisë 3000pK emri “Ma” do te thotë “tokë” 21.

slide 53:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 55 Rrënjën “ma” e gjejmë edhe në falorin sanskrit për tokën - “mahatī” . 22 Këtë botkuptim e shprehin shumë skulptura të femrave në lashtësisi që tregojnë gjirin si dhe emri “Ma” i Reas nënës së Zeusit apo Cibelës kulti i së cilës ishte më i rëndësishmi në të gjithë Lindjen e Afërme. majtas Rea-Perëndeshë hënore që dëshmohet nga kau pranë fgurave të saj simbol kultik i Hënës Simboli i Hënës/ Sellena mbi një objekt varri. 23 Homeri tek Iliada e përshkruan Selenën me sy dhe brirë kau dhe i drejtohet: “ mëma universale”. Robert Graves pohon se në tërë Mesdheun dhe Europën qëndrore Hëna trajtohej si « mëma » e të gjitha gjerave si dhe e të gjitha Perëndive zonjë e Jetës dhe e Vdekjes. 24 Në gjuhën shqipe kemi emërtimin « mëmë-dhe » “at-dhe” i përket periudhës së vonë të patriarkalizmit dhe shpreh simbolikisht besimin e pellazgëve se ishin “të lindur nga dheu” . Zbulimi i parë “shkencor” i njëriut para-historik ka qenë ndryshimi i Hënës : rritja e formës së hënes-hëna e plotë-zvogëlimi i formës së hënës. Këto tre faza të Hënës që përsëriteshin ritmikisht ndiqte edhe jeta e njeriut lindja-maturim-plakja si dhe bota bimore e shtazore në natyrë. Pikërisht ky “zbulim” u bë shkas i krijimit të besimit hënor dhe të zbulimeve të rëndësishme praktike të mëvonshme si matja e kohës numërimi përdorimi i baticave të ujitetj. Tempulli i Dodonës dhe djathtas Hëna mbi kokën e Sellenes.

slide 54:

Fatbardha N. Demi 56 Arkeologu Alexander Marshack 1918-2004 ka zbuluar në artin e njeriut të periudhës magdaleniane para13.000 vjetëve forma të drapërit - hënë dhe tre rrathëve që vijnë duke u zmadhuar që lidhen me 3 fazat hënore.25 Në një papir të gadishullit pellazgjik gjejmë shprehjen “tre fytyrat e Sellenës”26. Në mitollogjinë e mëvonëshme të Euro-Afro-Azisë do të gjejmë shpesh grupin prej tre perëndish Hekate Persefoni Sellenatre Karite tre Moirat tre Erinat etj Karl Jang vëren se kjo lidhje në grup tresh është shfaqur që herët në lashtësi dhe përbën modelin e parë në historinë e besimit dhe të Trinitis kristiane. C. G. Jung. “A Psychological Approach to the Dogma of the Trinity “ 27 Mirçea Eliade pohon se koha e ndrimit të fazave hënore është përdorur nga njeriu primitiv afro 15 mijë vjet para njohjes së bujqësisë dhe është e kuptueshme rëndësia e Hënës në mitologjinë e herëshme dhe sidomos përfshirja në “sistemin” e simbolit hënor të dukurive nga më të ndryshme si : gruaja uji bimësia gjarpëri vdekja ri-ngjallja etj 28 Perfundimi i pare : Të gjitha veprimet apo dukuritë njerëzore dhe të natyrës që lidheshin me Hënën trashëgonin prej saj rrënjën zanafllore “m/ma” apo emrin e saj me variantet e mëvonëshme të zanoreve: “eoiu” . Shëmbull siç e përmendëm më lart kemi emërtimin e njejtë të Hënës-muajit-ditës së parë të javës. Në gjuhen shqipe kemi “Hëna-e hënë” por ka mbetur emëritimi “muaji” që tregon qënien e emrit kultik “man-a” të Hënës edhe në gjuhën shqipe. Hëna në besimin pellazg Mitollogjia pellazge ka krijuar fgura madhore të hyjneshave hënore të lidhura me natyrën: me pyllin kafshët dhe gjuetinë ujin peshqit dhe lundrimin tokën dhe malet etj. Më e shquara ndër të cilat sot njihet hyjnesha Artemisi në mite përfaqëson Hënën e re. Tempulli më i lashte i njohur deri më sot kushtuar asaj ndodhet në Apolloni Shqipëri ndërtuar rreth vitit 525 pK.29 Një tempull tjetër madhështor i Artemisit ngrihej në Spartën e krahinës së Manit fakt që dëshmon për banorë që praktikonin të njejtat kulte. Sipas Enciklopedisë Trecani Artemisi qe themeluesja e shoqërisë së Amazonave murgeshave hënore dhe në paraqitjet e herëshme ishte me krahë. 30 Me një emër të afërt - Artume- në mitollogjinë etruske emërtohet Perëndesha e hënës natës e vdekjes dhe rritjes së natyrës. Ndersa Perëndesha Mania se bashku me te shoqin Manthus ishin ruajtësit e botës së përtejme nga e ka origjinën edhe emri i qytetit Mantova

slide 55:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 57 në Itali. 31 Artemisi në gadishullin Pellazgjik fllimisht qe adhuruar si hyjnia Mëmë Dea Madre32 sikurse edhe ajo etruske -Mater Matuta- festën e së cilës romaket e festonin më 11 qershor “matralia”. Gjuhetari francez George Dumezil 1898 –1986 e barazon me Aurorën dritën e mëngjezit-lat. matutinus dhe e lidh me emërtimet: “Maturus Matuta matutinus manus manis manes mane” 33 Në traditën popullore shqipetare është e njohur edhe hyjnesha e natyrës-Tana apo Zana sipas E. Çabeit që mund të hamendsohet si një emërtim i ardhur nga “hana” . Sipas studiuesit Moikom Zeqo hyjnesha Tana Talana Tana Talne kishte po ato atribute si hyjnesha hënore Artemisi. 34 Tatuazh foto majtas i përdorur nga gratë dhe vajzat e krahinës së Zadrimës sipas mendimit tim shpreh Hënën në dy pamjet e saj: të dukshme dhe të padukshme ose dy fazat kryesore: Hëna e plotë rrezatuese dhe Hëna që nuk shihet apo « e zezë » siç njihet në praktikën e mistereve esoterike të heshtjes të forcave magjike dhe të botës së të vdekurve. Paraqitja e rolit të dyfshtë të Hënës në traditën popullore « të mirë » dhe « të keqe » është me rrenjë mijëra-vjeçare. 35 Hëna paraqitet si hyjneshë e JETËS në periudhën e solsticit të dimrit dhe e VDEKJES në kohën e solsticit të verës. 36 Çfaqja e Hënës në qiell me tre forma të ndryshme krijoi një sërë mitesh dhe bestytnish që shprehnin tre periudhat kohore të njeriut : jetën vdekjen- botën e përtejme dhe ringjalljen. Zakonisht në ritet e vdekjes lidhja me Hënën shprehej nëpërmjet numrit 3. Në librin e tij “Pikëpamje fetare doket dhe zakonet e Malcisë së Madhe” Franc Nopça na dëshmon se : “Në Malcinë e Madhe dhe të Vogël para se ta nxjerrin të vdekurin nga shtëpia e ngrenë dhe e ulin qivurin tri herë. 37 Kur e nxjerrin të vdekurin nga shtëpia mbartësi i parë i qivurit pret tre dhëmbë te trari që mban derën. Gërmimi i varrit e fllon punëtori më i vjetër pasi ka bërë tre dhëmbë në bishtin e kazmës ose lopatës. Ditën e tretë mbas varrimit të njohurit e të vdekurit vizitojnë varrin e tij dhe qajnë e ulurisin mbi varr ndërkaq shtrohen dhe hanë.38 Ky numër - 3 që ndiqet me përpikmëri në rastet e vdekjes është ligjëruar edhe në Kanun: “ Asht me ba gjamë mbi të dekunin tri herësh tuj përsritun falën- i mjeri un” Lidhja zanafllore e numrit 3 me Hënën me kohë u harrua por ritet dhe kultet e besimit pellazgjik vijuan të kryheshin deri në ditët e sotme. Siç pohon Georges Dumezil “Në kohën e romakëve veprimet tradicionale të kulteve ndiqeshin me përpikmëri edhe kur nuk do t’i kuptonin më” . 39 Të gjitha perënditë e para dhe më të rëndësishme në mitologji ishin hënore paraqiteshin me krahë të shqiponjës sepse Hëna ishte bijë e Ipe-rosShqipes dhe trashëgonin sikurse edhe ajo lidhje të dyfshta dmth me qiellin dhe tokë/nëntokën.

slide 56:

Fatbardha N. Demi 58 Nga studimi i formës së ndërtimit të varreve del se në lashtësi nuk kuptohej dukuria natyrore e vdekjes. Mendohej se sikurse Hëna dhe bimësia në tokë rishfaqeshin pafundësisht edhe i vdekuri “do të rilindte”. Prandaj Pellazget ia kthenin trupin “mëmës Tokë”Dhemitrës që “ta lindëte” përsëri. Këtë e dëshmojnë varret në formën e mitrës së gruas me një dalje të zgjatur. Studiuesi Reichel-Dolmatof përshkruan “ritin e vdekjes” më 1966 gjatë një varrimi tek indianët e fsit Kogi Columbi. Mbasi zgjodhi vëndin « shtëpine e vdekjes » magjistari i mbiquajtur “mama” shqipton: « Këtu është mitra » dhe futin trupin mbrënda. 40 Në Sardenjën pellazgjike janë zbuluar afro 321varreza të përbashkëta fsnore që i përkasin qytetrimit nuragjik 2000 vjet pK deri në shekullin e dytë ku planimetria e brëndëshme kishte zgjatimin për “ri-lindjen” e të vdekurve. Ato janë emërtuar nga banorët “varre të gjigandëve” . majtas “varri i gjigandeve” Siçili 41 Në planimetrinë e brëndëshme të varrit në Mana-Kerioned Francë vihet re ndërtimi me gurë në formën e mitrës me një zgjatim për dalje « ri-lindjen ».42 Krahina mban të njejtin emër “Man-e” si “Man-i” i gadishullin Peloponez. Studiuesja e besimit druit Emma Restall Orr shprehet se paraqitje të fgurave që dëshmojnë numrin 3 shprehin “lëvizjen e shpirtit” dhe se “kjo energji shpirtërore është thelbi i jetës” .43 Figurë që shpreh numrin 3 Triskele – Amfreville në një helmetë lufëtari . 44 Ne sot vetëm mund të hamëndsojmë se si ju lindi paraardhësve tanë të lashtë ideja për qënien e një pjese të pavdekshme në trupit e tyre. U desh të kalonte shumë kohe deri sa do të kuptohej se i vdekuri nuk ngjallej dhe të lindte idea e SHPIRTIT. Kjo kohë pasqyrohet në fushën e arkeologjisë me mënyrat e ndryshme të varrimit varrosje djegje mumifkimi të cilat gabimisht nga studiuesit bëhen dëshmi për të përcaktuar dallimin racor midis fseve dhe popullsive. Në fakt ndryshimi i mënyrës së varrimit është shprehje e idesë së vdekje-ringjalljes që pati popullsia pellazge në periudha të ndryshme kohore. Ndërgjegjësimi se i vdekuri nuk ringjallej nuk do ta ndalonte njeriun e lashtësisë të kërkonte “pavdeksinë” . Edhe në trupin e tij duhej të ndodhej pjesa e “pa vdekshme”energjia krijuese siç kishte edhe Hëna. Keshtu lindi ideja e “shpirtit të përjetshëm” që shkëputej nga trupi i të vdekurit i cili i përkiste dheut për t’u ngjitur në botën e përtejme dhe ky vënd ndodhej në yllin e afërt dhe të madh tokësor- në Hënë. Këtë pohim e gjejmë jo vetëm tek

slide 57:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 59 autorët e lashtë si Plutarku por edhe në fset e sotme të Polinezisë aziatike. 45 Mania në mitologjinë romake ishte perëndesha e botës së përtejme dhe « mëma » e shpirtrave të të parëve. Kulti i saj nderohej edhe në Arkadi krahina e Manit 46 Le të kujtojmë vajtimin e Ajkunës për vdekjen e të birit kur i drejtohet Hënës si padrone e botës së përtejme: “Dy falë Hanës thekshëm ia thotë nana:/ t’u shkimtë drita t’u prishtë bukuria/ si s’ma çove në Jutbinë ti lajmin/ n’ Lugje t’Verdha shpejt me dalë e mjera/ bashkë me hy n’nji vorr me djalë të vetëm”47 Të gjitha dukuritë si: vdekja-shpirti-varrezat-bota e përtejme-forca magjike vepruese etj që sipas besimit mitik lidheshin me Hënën « mëmën universale që mbretëron mbi gjithshka dhe mbi këdo » siç i këndon Homeri Iliada do të marrin rrënjen apo emrin e plote të saj. Emri në lashtësi luante rolin lidhës midis sendeve-njerëzve-ngjarjeve pra kishte kuptim më të gjerë se sa përcaktimi i një njeriu një objekti apo një dukurie natyrore. Emri luante rolin e nje simboli në rastin tonë atij hënor. Vdekja varret dhe shpirti “mana” Siç e pamë edhe më lart Hëna krahas jetës si “mëmë krijuese” lidhej edhe me vdekjen dhe varret. Në mitologjinë fnlandeze “mana” emërtohet vdekja dhe vëndi ku shkojnë të vdekurit 49 Në gjuhën shqipe për vdekjen kemi falën “mort-ja” italiane « morte» spanjisht « muerte»latinisht « mortem ». Në gjuhën sanskrite fala “mara” përcakton vdekjen dhe vëndin e të vdekurve ndërsa “marīci” vëndin e ndriçuar- parajsën hënore.50 Në gjuhët e tjera semitike dhe afro-aziatike fala që kishte kuptimin e vdekjes: ne gjuhen arabe « mawt » hebraike « mot » ose « mavet » ne gjuhen malteze « mewt » siriane « mautā »etiopiane « mot » etj. 51 Sipas « Enciklopedisë së miteve » të Micha F. Lindemans në mitollogjinë romake emri «  man-es» përfaqësonte shpirtin e të vdekurve dhe nderohej si perëndi. Germat « D » dhe « M » Dis Manibus-lat. Perëndisë Man janë përdorur gjërësisht në pllakat e vareve. 52

slide 58:

Fatbardha N. Demi 60 majtas Pllakë varri e shk III kushtuar D-M “Dis Manibus”Perëndisë Mani. Në peridhën kristiane të romakëve u përdorën tre gërma: D-M-S SSacrum e shenjtë Gjuhëtarët kanë mendimin se fala “man” e ka origjinën nga gjuha sanskrite ku “manas” do të thotë shpirti. 53 Në Librat e shenjtë të etruskëve apo siç quheshin Librat e Akerontit Akeronti përcillte shpirtrat e të vdekurve mbi lumin me të njejtin emër në Epiri dhe buron nga fala shqipe “ha” dmth ai që i ha ata që kane rojtur ku përshkruheshin ritet e shenjtërimit fitej edhe për hyjnitë Man i. Sipas mitologëve kulti i Manit i romakëve e kishte origjinën nga besimi etrusk. 54 Në gjuhën babilono-aramaike “Mana” nënkuptonte “shpirtin e lehte”. 55 Në ishujt aziatik të Malajzise “mari” emërtohet shpirti i të vdekurit. 56 Në mitologjinë e lashtë baske Spanjë fgura më e rëndësishme ishte hyjnesha hënore-Ma ri dhe ishte padrone e botës së përtejme dhe lidhej me botën e të gjallëve nëpërmjet puseve dhe shpellave. 57 Edhe në ishullin e Kretës është nderuar hyjnesha Mari. Në falorin e fesë islame fala “Maâd » tregon rrugën drejt botës së përtejshme. 58 Shëmbujt e lart-përmëndur dëshmojnë rrënjën e emrit “ma” të Hënës në emrat që lidhen me shpirtin vdekjen varret dhe botën e përtejme. Me qenëse “shpirtrat” mblidheshin në një vënd në Hënë në periudhën romake emërtoheshin në numrin shumës “i Mani” duke përfaqësuar “shpirtrat” e familjareve të vdekur apo “kultin e të parëve” 59 Për nderimin e tyre shqipetarët kryhejn rite edhe sot në data të caktuara. Deri vonë besohej se shpirtrat e familjarëve të vdekur herë pas here vinin pranë familjes së tyre të gjallë. “Në Mërtur dhe Nikaj Shqiperi-pohon baroni Franc Nopça- është zakon i përgjithshëm kur për festa ndezin qirinj t’i lenë dritaret hapur që të hyjnë shpirtrat e të parëve dhe të marrin pjesë në festat. Diçka të tillë thotë Wuttke për gjermanët e vjetër të cilët besonin se shpirtrat e të vdekurve ktheheshin në shtëpi me rastin e festimeve” 60 Në Romën e lashtë për “kultin e të parëve” shpirtin e të parëve përdorej emërtimi “mana-num” ku rrenja “num” sipas studiuesit Xh.Katapano në hibraishten e lashtë tregon vijëmsinë e qënies nëpërmjet brezave një brez që vjen nga një tjetër më i vjetër prej nga formohet një zinxhir individësh të të njejtit lloj. 61 Në gjuhën sanskrite fala “pitarau” prindër simbolikisht pasqyrohet me një shtëpi. Kjo falë vjen nga “pitr” ai që të mbron. 62 Shtëpia pranë kokës së Paridit shpreh shpirtrat “mani” shpirtrat e të parëve prindërve që e mbrojnë atë.

slide 59:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 61 majtasElena dhe Paridi shk IVpK muzeu i Luvrit Paris. Në lashtësi për të lehtësuar shpirin “mana” që të shkëputej nga trupi lihej trupi mbi tokë deri sa të mbetesh vetëm skeleti i cili pastaj varrosej. “Dikur ka qenë zakon në Malecinë e Shqiperisë së Veriut- vëren F .Nopçia- të vdekurit i vinin në një ndërtesë të veçantë mbi skare prej hekuri gjersa treteshin dhe kockat binin në gropë në tokë. Në Karme dhe Galishte më kanë treguar një vënd ku ndodheshin ndërtesat që shërbenin për këtë qëllim që të kujton « Kullat e heshtjes të Parsëve të Indisë »” .63 Ky rit është praktikuar edhe në Siçili. Shpirti i të vdekurit nga iliro-pellazget emërtohej “mani” duke marrë emrin e vendit ku shkonte atë të Hënës. Kjo është një ligjësi gjuhësore që përdoret edhe sot e kësaj dite Tiranë-tiranas Prishtinë-prishtinas . Perfundimi i dytë : Për sa më sipër faktet tregojnë se emri kultik i Hënës në besimin e Pellazgo-Ilirëve ka qenë MAN-A dhe me emrin e saj Man-i është emërtuar krahina në Peloponez. Emri i Zotit në lashtësi simpas besimit mbahej i fshehtë fllimisht nga fset e tjera sepse siç vërejnë studiuesit besimi lindi si një mjet mbrojtjeje. Në shekujt e më vonshëm edhe emrat e Perëndive të herëshme prehistorike nuk tregoheshin dhe autorët e lashtësisë padrejtësisht dëshmojnë se Pellazgët e gadishullit Ilirik nuk u kishin vënë emra Perëndive të tyre. Nga kjo periudhë e besimit për Krijuesin u ligjësua që të mos i përmendej emri ndërkohë u hyjnizuan me emra “pasardhësit” e saj: Hëna/Sellena Dielli/Apollon dhe një varg i gjatë Hyjnish e Hyjneshash të ndër-lidhur ndërmjet tyre me një fll të ngatëruar farefsnor. Emri Mana i Hënës apo rrënja e saj “m/ma” është përhapur në shumë emërtime të dukurive natyrore dhe të shoqërisë njerëzore në të gjithë Botën dhe sidomos në terminollogjinë e besimeve të mëvonshme. Hëna - forca hyjnore Çfarë përmbledh në vetvete emërtimi FORCË Para së gjithash në besim dhe mite “forcën krijuese të jetës” mbi tokë dhe të magjisë hyjnore që buron nga Krijuesi i plotfuqishëm. Sipas antropologes Antoneta Bertocchi njerëzit primitivë i lyenin kockat e të vdekurve me bojë të kuqe ngjyrën e gjakut sepse mendonin se gjaku përmbante një forcë jetësore magjike mana që do të siguronte “ringjalljen” . 64 Emertimin “Mana” energji jetësore gjëndet në gjuhën: Katalane Spanjë Çeki

slide 60:

Fatbardha N. Demi 62 Danimark Kore Itali Maqedoni Japoni Suedi etj. Dhe në dukuri të tjera të besimit në : Gjermani Francë Lituani Poloni Portugali Finland etj. JETA dhe VDEKJA siç e pame edhe më lartë janë të lidhura me dy përcaktime të fgurës së Hënës. Për rrjedhojë edhe shpirti-mana” lidhej si me vdekjen ashtu edhe me jetën. Le të kujtojmë edhe një herë vargjet e Homerit drejtuar Hënës Sellenë: “Sunduese nënshtruese e rrëmbimit forcës sunduese e njerëzve sunduese e gjithshkaje ” . 65 Sipas studiuesit G.Dumezil idea e “shpirtit” në zanafll nuk lidhej me vdekjen por me “energjinë – magjike” të përjeteshme tek sendet. Para se të bëhej Marsi - Perëndi e lufës adhururohej kulti i heshtës dhe para perëndisë së Gioves i ishte ngritur kult gurit. 66 Një «mana » të tillë kishte edhe sëpata dy-tehëshe iliro-pellazge. Figura poshtë tregon një sëpate të periudhës minoike me formë gjysëm hënore. Sëpatat « dy tehëshe » sipas G. Dumezil janë përdorur që në Paleolitik gjatë fijimeve në Kretë e deri në Azinë e vogël dhe shihej si simbol i Perëndise së rrufeve dhe stuhisë - Zeus/ Jupiterit. 68 Hyjnesha Çerere e adhuruar nga etruskët mbante një sëpatë dy-tehëshe simbol hënor “i jetës dhe vdekjes” sëpata përdorej për punë-jeta dhe për lufë-vdekja 69 Armët kryesore të Amazonave ishin : harku sëpata dy tehëshe dhe një mburojë e vogël në formën e gjysëm- hënës e emërtuar « pelta ». 70 Sipas besimit Budist energjia-jetësore “shpirti mana” ndodhej edhe në gurët me falë të shenjta që viheshin përgjat brigjeve të lumenjve rrugëve mureve apo si grumbuj gurësh që shprehnin shpirtin mbrojtës të vendit. Ato emërtohen “guri-mana” . Në Europën veriore janë gjëndur gjithashtu gurë me simbole fgurative të « shpirtit-mana » të lidhura me kultin e Hënes fg.1 poshtë majtas Labrys me dy tehë në një enë Tibet “gurë-mana” pranë të cilëve janë vendosur dy brirë në formën e harkut hënor Heshta në formë të harkut hënor në Muzeun e Kalasë Rozafat Shkodër. 67

slide 61:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 63 Figura e malit zinte një vend të veçantë nderimi tek Pellazgët si element natyror i përjetshëm dhe e lidhnin atë me “forcën-jetike” të Hënës-Mana duke e emërtuar me emrin e saj: “ma-l”. Zeusi dhe perënditë qëndronin në majat e maleve jo vetëm se ishin më pranë Krijuesit por edhe se ndodheshin mbi një objekt të “perjetshëm”- malin. Në gjuhën sanskrite fala “gur” shqiptohet po « gur » dhe ka kuptimin: i rënde serioz i nderuar i madh i rëndësishëm etj 72 Edhe vendosja e gurëve të përmasave të mëdha menhire në varre mendoj se shërbente për të dëshmuar se shpirti i të vdekurve ishte “i përjetshem” si mali nga mirrej guri. Le të kujtojmë se edhe sumerët 3000 pK tokën që ishte gjithashtu “e përjetshme” e emertonin “ma”. Rrënja “ma” ndodhet edhe në gjuhën sanskrite për malin dhe majat e maleve dhe « mani » emërtoheshin gurët e çmuar. 73 Më vonë njeriu primitiv këtë « energji-magjike » të sendeve i dha kuptimin e « shpirtit  të përjetshëm -mana” duke e paisur njeriun me të. Një nga forcat-jetësore më të rëndësishme është ajo e mendjes prandaj pellazgët e çvendosën shpirtin-mana nga zëmra siç ishte në zanafll tek truri në kohën e Perëndise Ptah dhe Tot në Egjiptin faraonik. Emrit të Hënës “man”-a i dedikohet edhe emri i njeriut që e zotëronte këtë forcë –jetesore në trurin e tij. Njeriu nga vëzhgues u bë krijues duke vënë në shërbim të tij natyrën mitet dhe besimin. Në gjuhën sanskrite “man-u” do të thotë-njeri krijesë që mendon. 74 Në gjuhën angleze baske Spanjë në Vëndet e ulta njeriu emërtohet “man” gjermane norvegjeze “mann” suedeze “människa” armeniane “mard” daneze “mad” fnlandeze “mies” bullgare sllovake “muzh” etj 75 Une mendoj se fala “njeri” e gjuhës shqipe lidhet gjithashtu me Hënën me kohën kur njeriu para-historik mësoi të numëronte fazat e saj. Mitollogët dhe studiuesit e historisë së besimit mund të sqarojnë më saktë mitin e krijimit të njeriut të parë 1 një të Adamit fig.1 “Guri-mana” më i lashtë i gjëndur në Danimark Snoldelev stone. Në të shihet një kryq i thyer dhe tre brirë kau simbol kultik i Hënës që japin idenë e një helike ajri që shprehin shpirtin e të vdekurit që ngjitet lart. 71

slide 62:

Fatbardha N. Demi 64 ai ishte “njeshi” dmth i pari që Zoti i dha pamjen e ngjashme me pamjen e tij. Fakti që emërtimi “nje-ri” është i njejtë me numrin “një” siç e ka vetëm gjuha shqipe dëshmon origjinën pellazgo-arbërore të mitit “Të krijimit” të emrit të Adamit dhe te arbërve njerëz - bijë “të njëshit” . Në gjuhën e sotme shqipe është ruajtur forma më e vjetër e emrit të Hënës Ha na dhe mendoj se emri kultik i saj Mana lidhet me periudhën e hyjnizimit të fgurës së gruas me çfaqjen e matriarkatit. Gjithashtu mendoj se ky emer është formuar nga shkrirja e dy emërtimeve që gjënden edhe sot në gjuhën shqipe me të njejtin kuptim: “mama ”“nana ” apo “nëna”kjo e fundit më shpesh përdoret për gjyshet duke na dhënë “mana” . Kam dëgjuar se gjyshet në fshatrat e Përmetit i thërrasin “mana” . Dihet se në besimin e pellazgëve Hëna përfaqësoi Hyjneshën krijuese Dea madre. Si përfundim : Emri Mani i krahinës në gadishullin e Peloponezit është formuar nga gjuha pellazgo-shqipe si gjuhë e besimit të parë e njeriut europian atij HËNOR dhe ka kuptimin: “T okë hënore” apo “T okë e shënjtë hënore” . Këtë fakt krahas miteve dhe shkrimeve të autorëve të parë e dëshmojnë edhe toponimet. Selino eshtë emërimi i lashtë i një lumi në Akai Peloponez nga emri i Perendeshës së Hënës - Sellena. 76 Emri i Hënës MANA vjen nga para-historia dhe hedh poshtë pohimet e historianëve se shqipetaro-arbërit janë të ardhur në Jugun e Gadishullit në shekujt e mesjetës. Besimi hënor pellazgjik krijim i paraardhesve të shqipetaro-arbërve vërteton shkecerisht se janë popullsi autoktone që së bashku me fset e së njejtës etni zinin të gjithë hapësirën e emërtuar Gadishulli Pellazgjik më vonë Ilirik dhe sot Ballkanik. Ky studim dëshmon se BESIMI me të gjitha shfaqjet e tij emertimet ritet mitet simbolet shkrimet gjuhën muzikën materialet arkeologjikeetj është DITARI i pakundërshtueshëm i origjinës lashtesisë dhe të vërtetave historike të popujve.

slide 63:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 65 EMRI «JEZUS» «KRISHT» DHE «KRYQ» SHPJEGOHEN VETËM ME GJUHËN DHE BESIMIN E PELLAZGO-SHQIPETARËVE « Zakoni i të mbajturit me fanatizëm i shenjave të veta dalluese ka një kuptim të përcaktuar qartë… dëshira e tij e shqipetareve për t’u identifkuar është më e madhe se frika nga vdekja.» Rose Lane « Majat e Shalës » Ka vite që gjithmonë e më shumë 25 dhjetori dita e Krishtlindjeve po bëhet e pranishme në shoqërinë shqipëtare. Si një popull tolerant ay historikisht i ka festuar ditët e shënuara të të gjitha besimeve pavarsisht në se i njihte apo jo domethënien fetare apo mitike të këtyre datatve dhe riteve. Me qenëse çdo dukuri ka një zanafllë na lind pyetja se: “Nga e ka origjinën emërtimi i Jezusit KRISHT dhe në gjuhën dhe besimin e kujt populli ay arrin të motivojë simbolin kryesor të fesë kristiane KRYQIN ”

slide 64:

Fatbardha N. Demi 66 Sipas Ungjillit të Mateut tregohet se Maria nëna e tij që i ishte premtuar Jozeft mbeti shtatzanë me Frymën e Shenjtë. Jozeft që mendonte ta linte Marinë iu çfaq në ëndër një ëngjëll i Zotit dhe i tha: «Jozef biri i Davidit mos ki frikë ta marrësh Marinë me vete si gruan tënde sepse ç’ është ngjizur në të është vepër e Frymës së Shenjtë. Dhe ajo do të lind një djalë dhe ti do t’i vesh emrin Jezus sepse ai do të shpëtojë popullin e tij nga mëkatet e tyre. 1 Në Bibël nuk përmendet se kush ja vuri emrin « Krisht » Christ Jezusit të Nazaretit. Ka studiues dhe besimtarë që e shpjegojnë emrin « Krisht » si pasojë e dënimit të Jezusit me një vdekje plot vuajtje trupore mbi një kryq. Kryqi sipas besimit kristian shpreh kryqëzimin Krishtin Fjalën dhe Figurën e dytë të Trinitis. Të gjithë besimtarët dhe studiuesit e historisë bashkohen në mendimin se “kryqi” sot përfaqson simbolin e besimit kristian. Por siç dëshmon studiuesi Joel B. Green “Te Cambridge Companion to Jesus” “Dëshmia e mënyrës së vdekjes të Jezusit është shumë më e errët se sa është paraqitur. Në literaturën e antikitetit Roman nuk jepen përshkrime të aktit të kryqëzimit“ 2 Edhe teologu anglez E. W . Bullinger në librin “Te Companion Bible” botuar më 1922 pohon se në katakombet e Romës Krishti nuk është pasqyruar asnjëherë i dënuar mbi një kryq. 3 Fotot tregojnë se shtyllat e vdekjes mbi të cilën dënoheshin njerëzit para dhe pas vdekjes së Krishtit nuk kanë patur formën e kryqit. Siç dihet për krijimin e miteve të reja duhet të kalojë një periudhë disa shekullore nga ngjarjet historike. Gjatë kësaj kohe miti pasurohet me material tregimtar pasqyrim viziv nëpërmjet artit të gdhëndjes dhe pikturës me rite e ditë të shënuara. J. Hall në “Dictionary of Subjects Symbols in Art” ka pohuar se : “duke flluar nga shk V kryqi flloi të gdhëndet në sarkofaget dhe objektet e tjera. Wallis Budge në librin “Amulets and Talismans” shton: « Para shk 4 Kryqi nuk ishte emblemë kryesore dhe simbol i të krishterëve” . 5 Si përfundim del se simboli i kryqit kristian është futur në periudhat e mëvonshme nga koha historike e vdekjes së Jezusit. Format e ndryshme të kryqit që gjënden sot në Europë na bëjnë të mendojmë se keto fgura grafke duhet të kenë lidhje me simbole të miteve të tjera që nuk lidhen me kryqëzimin të një besimi shumë më të hershëm të pa trajtuar deri më sot.  Në Enciklopedinë e literaturës Biblike Cyclopædia of Biblical Teological and Ecclesiastical Literature dëshmohet se shenja e kryqit mbahej si simbol i shenjte majtasDënimi i legjionarit romak Acacio viti 303 për shkak të përqafimit të besimit të ri kristian. 4

slide 65:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 67 tek shume popuj të Antikitetit. 6 Sipas studiuesve ndërmjet fgurave gjeometrike kryqi është simboli i tretë kryesor i ardhur nga periudha me e herëshme e lashtësisë dhe ka lidhje me qëndren rrethin katrorin dhe trekëndëshin. Gjatë historisë njerëzore është vërejtur se çdo mit i ri për të ndikuar mbi popullsinë mbart në gjirin e tij simbole të miteve dhe besimeve të mëparshme. “Pothuaj çdo detaj i dogmës Kristiane -pohon studiuesja e simboleve të lashtësisë H.Blavatsky është huazuar nga Paganët. Te Secret Doctrine f568 Ky fakt e gjen shpjegimin në shkencën e psikologjisë. Si shëmbull mjafon të vërejmë famurin e BE-së. Ylli me pesë-cepa qe simbol i shkollës së ndjekësve të Pitagorës 530 pK dhe qe simbol i shoqërive mistike-besimtare bashkësive shkencore dhe politike 7 dhe numri 12 përkonte me Perënditë mbi Olimp. Rrethi i formuar nga yjet shpreh ne besim hyjnoren përsosmërinë përkryerjen bashkimin atë që nuk mund të ndalet dhe shkatërohet. 8 Studiuesi Petro Zheji shprehet se « Simbolet kapërcejnë vëndet dhe kohërat situatat individuale dhe rrethanat e rastësishme… » 9 Këtë e dëshmon edhe studiuesi Joseph L. Henderson « Miti antichi e uomo moderno » i cili pohon se ka simbole që nuk e kanë humbur rëndësinë e tyre për racën njerëzore. 10 Përderisa besimi kristian e vuri kryqin në qëndër të mitit të tij jam e bindur se ky simbol mbart në vetvete një kuptim shumë të rëndësishëm ndoshta më të rendësishmin ndër simbolet e tjera të besimit zanafllor të shoqërisë njerëzore. Gjithashtu mendoj se kjo peshë simbolike e kryqit në lashtësinë e herëshme ka lidhje edhe me emërtimin « Krisht » me të cilin shqiptohet sot fgura qëndrore e kristianizmit – Jezusi i Nazaretit. Kryqi 1 latin 2 françeskan 3 grek 4 ortodoks 5kryqi i Shen Andreas dishepulli i parë i përmëndur nga Jesusi në Ungjill Matth. 102 i shek X 6 kryqi bizantin 7 bask dhe 8 keltik.

slide 66:

Fatbardha N. Demi 68 Më poshte kemi të paraqitur a shkrimin më të lashtë europian dhe b-c kryqe tek simbolet ilire dhe një tatuazh me kryqe i dorës tek shqipetarët e Maqedonisë dërguar nga studiuesja Edibe Selimi Osmani 2.07.2013. Në studimet e sotme kryqi dy-tre rrezesh është përcaktuar si gërma të alfabeteve të lashtësisë. Në fg poshtë a simboli i dy kryqeve te kryqezuara i përket alfabetit të mijevjeçarit të tretë pk. dhe b dy kryqe dy-rrezesh shprehin emertimin fonetik “tau” në shkrimin kuneiform të Mesopotamisë.11 12 I këtij mendimi është edhe Niko Stillo i cili pohon se “Simboli i kryqit të thyer është simbol apo shkronjë e shkrimeve lineare tepër të lashta në Europe” 13 Meqenëse kryqin e hasim që në “artin” e njeriut të neolitikut kur nuk ishte krijuar akoma shkrimi arrijme në përfundimin se në periudhën e parë këto shenja nuk ishin shkronja por lidheshin me besimin zanafllor. Studiuesi At Justin Rrota në veprën e tij “Për historinë e alfabetit shqyp”1936 na tregon një shembull të tillë: “Në botimin e Buzukut gjejmë fjen qi na zgjidh nejet hijen-shën ime dyshimit mbi shenjet e posaçme të shkrimit të shqypes .... Për të shprehe tingullin e « y »-s sonë qi ky shkrimtar e përdori edhè për zânoren « u » ai vojti e muer shêjin e zodiakut brirët e demit qi âsht në përdorim në degë t’astronomis për fyrën e Taroçit Taurus. ” 14 Ne sot nuk kemi dokumente të shkruara që të themi se ç’fare ka dashur të shprehë njeriu primitiv me shenjën e kryqit që vizatoi në shpella apo kur e gdhendi në kockë gurrë apo baltën e pjekur. Por mund të pohojmë se në atë periudhë të herëshme besohej në forcat e mbinatyrshme të paaritshme prej tij dhe në rradhë të parë ato që ndodheshin në qiell si hëna dielli yjet uji shiu dhe ajri etj. Besimi dhe mitet më të herëshme ju përkasin “banorëve” të kupës qiellore dhe sot e kësaj dite aty ndodhet edhe banesa e Zotit. Studiuesi i besimeve Mircea Eliade 1907-1986 pohon se “Lartësia është diçka e paaritshme për

slide 67:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 69 njeriun dhe si e tillë i përket forcave dhe ekzistencës mbinjerëzore...Qielli ‘simbolizon’ përsosmërine shenjtërinë forcën pandryshueshmërine...Tjesht nga të qenurit ‘i lartë’ që ndodhet ‘lartë’ e barazvlerëson me të qenurit i pushtetshëm” 15 Njeriu i paleolitit ishte në « kërkim të Zotit » të ndjerë prej tij si një FORCË e pa-formë. Ay e shikonte atë tek shumë dukuri të natyrës qiellore dhe tokësore nga të cilat varej jeta e tij dhe e fsit. Frika më e madhe për të qe zhdukja e dritës kur terri i një nate pa hënë apo në thellësinë e shpellave përpinte çdo gjë përreth tij. Në terr nuk ekzistonte asgjë. Lufa kundër « territ » për të shpëtuar DRITËN hënore dhe diellore gjëndet në themel të miteve të para të njeriut. Kryqi përmban në vetvete elementin shprehës të zbritjes në tokë të DRITËS – rrezen vijën e drejtë. Fjala e gjuhës shqipe “rreze” vëren studiuesja e shkrimeve të lashta Nermin Vlora Falaski“ Është një falë që e hasim edhe sot në të gjitha gjuhët indo-europiane por nuk haset as në greqisht turqisht arabisht dhe as në gjuhen kineze…” 16 Siç e vërteton Petro Zhei nëpërmjet fzikës moderne gjuhës dhe miteve «Gjuha referon gjithnje tek Qendra Zoti » 17 Rrënja e emrit “rreze” gjëndet në emrin e Zotit tek egjiptianët e lashtë Perëndia Rê / Ra- ajo që bije në tokë sipas Xh.Katapanos dhe është e shprehur në muret e Piramidave në formën e vijave të drejta që përfundojnë me një dorë dora e Zotit por edhe në pikturat mesjetare të kristianizmit. Asnjë objekt tokësor nuk kishte atë pamje të përsosur të vijës së drejtë si rrezja e cila lidhte Dritën qiellore Zotin me T okën. Ashtu sikurse në lashtësi edhe në besimet e sotme çdo element i shënjtërisë shprehet si një burim ndriçimi apo rrezatimi. nga majtas Perendia Mitra Mozaik i Krishtit me rreze përreth kokës i shk 3 në bazilikën e Shën Pjetrit Vatikan 18

slide 68:

Fatbardha N. Demi 70 Dy rreze të kryqëzuara kryqi ishin një nga simbolet më të herëshme për Zotin-Dritë dhe Shqiponja ishte përfaqësuesja e tij në tokë. Në veprën “Toti fiste shqip ” studiuesi arbëresh Xhuzepe Katapano pohon se “Shqiponja dhe Ylli simbolizojnë që në kohët më të lashta dritën shpirtin pra vetë zanafllën e jetës dhe të çdo krijimi që janë thelbësisht të rendit mendor ...dhe sipas Moisiut shqiponja dhe ylli janë sinonime” 19 Të tre këto fgura hëna kryqi-yll dhe shqiponja përfaqësonin të Plotfuqishmin dhe janë pasqyruar së bashku apo të veçuara gjatë të gjithë periudhës së lashtësisë mesjetës por edhe në kohët moderne kur bëhej falë për fuqinë hyjnore. Në qëndër të kryqit foto majtas qëndron shqiponja që së bashku me dy hënat dhe yjet sipër përfaqësojnë Krijuesin. Katër rrathët me qëndrën e spikatur në formë ruaze janë shprehje e botës hyjnore me Zotin në qëndër. “Raporti midis Zotit dhe Krijimit –shprehet Antonietta Zanatta- është i njejtë me atë të rrethit dhe qëndres” . 20 Tre format kryesore të kryqit që njihen sot X T kanë patur për lashtësinë vlerë të njejtë mitike gjë që dëshmohet edhe në alfabetet e para. vini re gërmën-kryq fenikase atë arkaike greke formën T greke klasike etruske dhe latine me të njejtën vlerë fonetike 21 Kjo vihet re edhe në monedhat romake ku kryqi ylli dhe germa “T” janë simbole të Zotit. Ne fotot poshtë binjaket Dioskure dhe dy yjet mbi kokë në monedhat romake te viteve 211-208 pk . Germa “T” mbas kokës së binjakeve dhe dy yje mbi kokat e kuajve janë shprehje të Krijuesit. 22 Trastë e gruas së Sopotit Librazhd fillimi i shk 20 Veshje popullore  Vell 2.

slide 69:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 71 Kryqi-yll dhe binjaket e Zeusit Që simboli i kryqit-yll ka qënë dy / tre rreze që ndërpriten me njera-tjetrën me idenë e pranisë së Zotit kemi dëshmi të shumta në materialet arkeologjike. Në shumë monedha të periudhës romake mbi kokën e binjakëve: Kastorit dhe Polideukut të njohur me emerin – Dioskurë ndodhen dy kryqe-yje. foto majtas Bazoreliev i Dioskurëve mbi kokën e të cilëve qëndron hëna dhe dy yje shk 2 pk si simbol hyjnor i forcës ushtarake të Perandorisë Romake. 23 Dioskuret sipas mitit pellazg ishin fëmijët e Ledës grua e Tindarit mbretit të Spartës e të Zeusit që e mashtroi duke u paraqitur si mjelmë. Dy binjakët kanë mbi kokë qeleshet që është pjesë e veshjes vetem e traditës shqipetare. Ky është edhe një fakt tjetër që dëshmon se mitet “greke” kanë për autorë paraardhesit e shqiptareve Pellazgët hyjnorë. Më hollësisht për binjakët dhe babanë e tyre Zeusin pellazg është shtjelluar në veprën madhore të Niko Stillos “Etruskishte-Toskërishte ” që vijon të mos përfllet nga Albanologjia e politizuar zyrtare në Shqipëri. Në shumë objekte arkeologjike apo grafka edhe të kohëve të reja kryqi-yll me hënën paraqiten të bashk-shoqëruara si shprehës të njeri-tjetrit siç e gjejmë ne simbolin e besimit islam të huazuar nga besimi pellazg. Ylli sipër hënës ishte simboli i Perëndeshës Afërdita dhe i shtetit të Epirit. Ky simbol është pasqyruar edhe mbi qeleshen e Aleksandrit të Madh. Po kështu në heraldiken e gazetës së arbëreshëve hëna / kryqi- yll në qendër të shqiponjës dy krenore shprehin tre simbole të Zotit dhe dëshmojnë lidhjen e tij me Kombin arbër. detaj 24

slide 70:

Fatbardha N. Demi 72 Në librin kushtuar fgurës së shquar arbërore Gjergj Xhemisto Pletones shk15 Moreno Neri sjell një dëshmi të çmuar për temën tonë. Në një letër dërguar fëmijëve të Perandorit bizantin me rastin e vdekjes së babait të tyre shkruhet: “Ai i kaloi njerëz të shumtë të hyjnizuar që ka lindur Hellada ashtu sikurse Faeton Zeusi ishte më i miri ndër yjet e tjerë ” 25. Të mos harrojmë se Ptolemeu e quan Epirin “Hellas prehistorik” ndërsa Polibi e quan popullsinë e Epirit dhe Maqedonisë si hellenë në të gjitha kuptimet 26 dhe “s hellenizmi” ka qene deri në shk19 besimi i popullit arbër. Emërimin “yll” nuk e gjejmë vetëm për Zeusin por edhe tek fset pellazge. Studiuesi Trevor Bryce në librin e tij “Te Kingdom of the Hittitës”Oxford 1998 duke ju referuar emrave të mbretërve hititë veren “ se ata kanë prapashtese -ili mënyrë e cila i identifkonte ata me yllin... Përveç ilireve dhe hititëve nuk ka asnjë popull tjetër në Azi apo Evrope që të përdorë prapashtesën -ili pas emrit të një mbreti. Mes gjuhëve semitike prapashtesa -ili tregon thjesht Zotin.” Hititët dhe iliret kishin të njëjtën kulturë e qytetërim dhe të njëjtën gjuhe. 27 Simboli i yllit qëndron edhe tek emërtimi “Ilirë” që gabimisht kuptohet si “i lirë” . Ne dialektin çam emri “ylli” shqiptohet “illi” dhe emërtimi historik i popullit tonë është “yllorë” dhe i vendit Ylliria. Ylli dhe Hëna ka qënë simbol i Ilirëve dhe i Perendeshes Aferdite. foto majtas Këtë e mbështet mitollogjia pellazge dhe emri i më vonshëm “Illyria” ku ka ndodhur ndrimi i zanores “y” me “i” tek bashtingellorja e parë. „Yj“ yj- yjnor – hyjneron -dëshmon Nermin Vlora- këtë falë nuk e kam gjetur në asnjë gjuhë tjetër me përjashtim të shqipes…megjithëse ishte e përhapur në të gjitha mbishkrimet e lashtesisë nga Egjeu deri në Atllantik 28 Për sa u shtjellua më sipër mbi simbolin e kryqit në objektet arkeologjike të traditës studimet gjuhësore dhe historike dëshmohet se : KRYQI në besimin dhe mitollogjinë pellazge ka simbolizuar YLLIN dhe ka përfaqësuar Krijuesin-Zotin. Kryqi shkenca e lashtë dhe miti Në rast se do të shprehemi se besimi i Pellazgëve dhe tempujt ishin institucione sa administrative të mbretit aq edhe shkencore të lashtësisë nuk do të bënim ndonjë lajthitje por do të zbulonim ndryshimin e madh që ka patur besimi në lashtësi me ate të ditëve të sotme. Brënda kësaj strukture besimtare mitike dhe shkencore të lashtësisë kurdoherë kryqi ka qënë i pranishëm. Këtë përfundim e dëshmon katërcipërisht materiali arkeologjik.

slide 71:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 73 Siç vumë në dukje edhe më lart kryqi është i shprehur me kryqezimin në qëndër të dy dhe tre drejtëzave rrezeve me kënde të ndryshëm apo 90° dhe në lashtësi mendohej se kishte një forcë magjike hyjnore. Njeriu modern e ka shkurtuar me mijëra-vjeçarë periudhën kohore të lashtësise. Duke mos qenë në gjendje të zbulojë plotësisht arritjet e shkencës së lashtë të mbuluar me “vellon” besimtare të simboleve sot kemi një shkencë historike dhe gjuhësore të mangët për nga faktet dhe lehtësisht të manipulueshme. Por studimet e kohëve të fundit sidomos të studiuesve shqipetarë kanë sjellë trajtime të reja të simboleve dhe miteve pellazge. Një prej tyre është edhe vepra“Shqipja dhe Sanskritishtja” e Petro Zhejit që vendos bazat e një shkence të re në studimin e Lashtësisë duke shfrytëzuar simbolet dhe mitet e besimit pellazg dhe të besimeve të mevonshme gjuhën shqipe sanskrite dhe hebreje ligjet e fzikës moderne dhe gjuhësinë krahasuese. Në foton e parë në varkat e fsit ilir të Liburnëve kemi një brez kryqesh që shprehin Hyjninë kryqi në botën tokësore katrori dhe do të thotë: “Zoti është pranë jush” Në të dytën tek statuja e Isidës 1360 pk. qëndrimi i Perëndeshës hënore shpreh kryqin e drejtë të shoqëruar nga krahët e shqiponjës dhe hënën e plotë mbi kokë mes brirëve të demit. Kjo paraqitje e Isidës do të bëhet simbol i kryqit në Egjiptin e Lashtë. c detaj i “kryqit te Isides” 29 Për zbërthimin e simbolit të kryqit ne do të mbështetemi pikërisht në këtë shkencë të re të cilën autori e ka emërtuar «Filozofa dhe Llogjika e Gjuhes»: “Sipas mendimit mitik- pohon Petro Zhei - Qëndra pika e prerjes së vijave të drejta përcaktohet si përputhja e të kundërtave që identifkohet në instance të fundit me ZOTIN... 30 Qëndra Zoti Dashuri. Ky përfundim gjen një rikonfermë të njëzëshme në të gjitha Shkrimet e Shenjta sipas të cilave Zoti është Dashuri një dashuri pa kushte e me çdo kusht ...Qëndra Dritë” 31 Kryqi përfaqësonte mbrojtjen hyjnore të Zotit ndaj bijve të tij por edhe lidhjen me të. Tek arbërit ka ekzistuar gjithëmonë bindja se ishin një popull HYJNOR. Shumë popuj e kanë shpallur këtë emërtim për veten por përveç miteve të vonshme nuk kanë mundur

slide 72:

Fatbardha N. Demi 74 ta vërtetojnë edhe me gjuhën e tyre. Siç dihet gjuha ka lindur para miteve prandaj është ajo që e vërteton mitin dhe ky privilegj i ka takuar gjuhës pellazgo-shqipe. Ky fakt dëshmon se arbërit janë ay POPULL HYJNOR që thurri mitin e Krijimit dhe ngriti një besim institucional SELLENIZMIN besimin hënor. Po sjell vetëm një nga shumë fakte që e vërtetojnë mendimin tim. Sipas falorit të Biblës emri Adam në hebraisht vjen nga “âdam” kuqalash i kuq i lyer me të kuq Edom është emër i dhënë Esaut pasi ai kishte shkëmbyer parë-birin e tij me një pjatë supë të kuqe Zan. 25.30 32. Në fakt emri biblik Adam gjen shpjegimin mitik vetëm në gjuhën shqipe : A+dam dmth “ A-i pari + i damë i ndarë/i krijuar” nga Zoti. Po sipas Fjalorit të Biblës lexojmë se: “Te Zanaflla e para qënje e krijuar- shën im quhet nga vetë Perëndia: njeri ose Adam Zan. 52 për të vënë në dukje anën tokësore të qënies së tij... për njeri në hebraisht është fala «îysh » që do të thotë « burrë » ose « mashkull »Eks. 3529 “bashkëshort” “qënie njerëzore” Num. 2319” 33 Në gjuhën shqipe emri “njeri” ka si rrënjë emërtimin e numrit “një” dmth- Zoti i cili është unik -“1” dhe i pandashëm. Pra Adami ishte Bir i Atit-Një dhe si vepër e Zotit u emërtua me emrin e tij “një + ri” . Pra as në gjuhën hebraishte dhe as në gjuhën greke apo latine numri “një” nuk ka lidhje me falen “njeri” dhe nuk përputhet nga ana gjuhesore me mitin e krijimit. Por nuk është vetëm gjuha shqipe që vërteton se paraardhësit e arbërve dhe shqipetarëve të sotëm i përkasin asaj race hyjnore. Kryqi tek fset pellazge ishte pjesë e pandarë e veshjes dhe e gjejmë edhe në veshjen e traditës të shqipetarëve të sotëm. nga e majtaBurrë me fustanellë gur i gjëndeur në Maribor të Sllovenisë shk VpK dhe një veshje ilire me rypa në formë kryqi Qostek shk19 Tepelene. Zbukurim i veshjes së burrave në fomë kryqi dhe në katrorin në qëndër ndodhet ylli rezatues gjashtë-cepësh. 34

slide 73:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 75 Në të njëjtën form e shikojmë kryqin në gjoksin e të Perëndisë babiloneze dhe asire Shamash . Kur shikohen ngjashmëri të simboleve apo në mite me popujt e lashtë të Azisë së Afërt studiuesit zakonisht u venë “vulën” se janë ndikime të ardhura nga Lindja. Arif Mati pas një pune afro 30 vjeçare mbi lashtësinë dëshmon se Sumerët ishin me zanafllë nga Ballkani dhe të afërt me trojanët thrakasit ose frigët dmth një popull pellazg “Popull i famshem i malësorëve me kokë të rrumbullakët të cilët kanë shkelur tokën e Lindjes së Mesme rreth viteve 4000” 35 Shqipetaret e ruajne kryqin edhe sot në veshjen e traditës. Studiuesi Petro Zhei në veprën e tij «Shqipja dhe Sanskritishtja» pohon se : «Qëndra është e vendosur në pikën e ndërprerjes të të dy krahëve të kryqit …dhe me qenëse O zero hiçi është zgjidhja e vetme e ekuacionit të Qendrës Zotin kjo është njëlloj si të thuash se ka vetëm një Zot. 36 Pra besimi pellazg apo “pagan” siç u emërtua nga kristianizmi ka qenë besim monoteist që do të thotë se ADHUROHEJ NJË ZOT. Të mos ngatërohemi me Perënditë e Olimpit që ishin njerëz tokesorë të hyjnizuar Për lexuesin e thjeshtë ndoshta është e vështirë të kuptojë shpjegimin shkencor të studiuesit Petro Zhei mbi simbolin e kryqit. Por arti i lashtësisë na e pohon me gjuhën e tij shprehëse. Në fotot e mëposhtme shikojmë se ideja e Zotit Qëndrës së prerjes së dy rrezeve ishte e njohur për njeriun e lashtësisë dhe kryqi mbahej si simbol kryesor i besimit. a Duart e mumjes egjiptiane te vendosura kryq dhe të mbuluara nga shqiponja. b Detaj kryq i dyfisht mbi kapakun e sarkofagut.Varri i Faraonit Toutankhamon c Detaj fëmija me duar të kryqëzuara këmbë e fronit të Papës në Vatikani huazuar nga modelet pellazge.37

slide 74:

Fatbardha N. Demi 76 Simboli i kryqit si shprehje e Krijuesit në Egjyptin e lashtë dëshmon origjinën pellazge të Faraonëve profetëve dhe mbretërve që krijuan më vonë besimin e judaizmit të izraelitëve paraardhës i besimit kristian. “Ramsesi i II i Madhi i dinastise XIX më i madhi dhe shkëlqimtari Mbret  nipi i tij Hosarsiph djali i motrës prif i Osiridës sipas Menetonit dhe Strabonit i quajtur më vonë Moisi nga çifutet çështjen e të cilëve e pranoi më vonë Salomoni-djalë i hitites së bukur Betsabea që të tre ishin trojanë” Gerhard Herm « L ’ avventura dei Fenici » Garzanti 1974 38 Dhe siç e pamë edhe më lart trojanët ishin pellazg. Pra simboli i kryqit-yll u trashëgua në besimin kristian nga vetë pellazgët por tashmë me një mit të ri - si objekt i dënimit të Krishtit. Siç shprehej spiritualisti anglez Gerald Massey1828-1907: Ikonografa dhe dogmat gjithashtu kanë mbijetuar në Romë nga periudha e para epokës së krishterë. Nuk ishin një falsifkim dhe as gjë tjetër veçse një vazhdimësi e imazheve simboleve-shën im por me një shtrembërim të kuptimit të tyre. 39 Nga e ka origjinën emri i Jezus Krishtit Në traditën e arbërve një nga femijët trashëgonte emrin e gjyshërve sipas gjinisë që kishte. Ky zakon e kishte burimin nga besimi pellazg sipas të cilit shpirti fryma e shenjtë e të parëve “rilind” në tokë në trupin e familjarëve të tij. Sigurish gjatë qindra shekujve ky mit është haruar por është ruajtur riti si një detyrim i pasardhesve për të rikujtuar dhe nderuar të parët e tyre. Edhe emri i Jezu Krishtit ndjek po këtë mit të besimit pellazg. T ek “ Ungjilli sipas Mateut” për lindjen e Jezusit shkruhet se ngjizja e tij u bë nga Fryma e Shenjtë e Zotit. Shpjegimi i P.Zheit të emrit të Jesusit nëpërmjet gjuhës shqipe e mbështet këtë mit: “Trekëndëshi i formuar nga blloqet e shkarkimit dhe arkitrau dukej si një “sy” i madh qëndror brenda tij ishte skicuar një tetragrame 4shkronja që në gjuhën çifute lexohen JHVE që përbën emrin e “të Pashprehshmit” dmth “Ti je i Vetmi” pikërisht si në arbërisht : Je VET. Ju kujtojmë se në hebraishten e lashtë H-ja shqiptohej E“ 40 Ndërkohë në falorin e Biblës thuhet se: “Jezus në greqisht Jesous i përgjigjet Jehôshûa në hebraisht dhe do të thotë Jehôvâh shpeton Perëndia shpëton” . 41 Siç shihet gjuha shqipe e shpjegon saktësisht falën JHVE dmth Biri ku u “fut” Fryma e Shenjtë e Atit morri edhe emrin e tij siç e gjejme ne traditën e popullit tonë. Ky mit nuk mbështetet me gjuhën hebraike. Për emrin “ Krisht” sipas falorit të Biblës është përkthim i emrit grek « Kristos » dhe i falës hebraike Mesia Masîah që do të thotë “I vajosur” Gjo141. 42

slide 75:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 77 Edhe në këtë shpjegim emri nuk zberthehet me anën e gjuhës hebraike greke apo latine. Siç e pamë më sipër Jezusi u emertua edhe Krisht nga emri i Atit që përfaqësohej nga kryqi. Në gjuhën shqipe rrenja “kri” është e njejtë si për Krijuesin edhe kryqin në dialektin çam shqiptohet “kri-q”që nuk e gjejmë në gjuhët e tjera. Kjo rrenjë e përbashkët dëshmon lidhjen e Jezusit me simbolin e kryqit dhe Zotin Kri-sht Kri-q Kri-jusi. Nga materiali i mësipërm ku për të mos u zgjatur nuk janë përfshirë edhe fakte të tjera kemi provuar se: 1. Kryqi dy rrezesh me të dyja format e tij 90° apo kënde të tjera si dhe tre- rrezesh ka qënë simbol i Yllit dhe krahas Hënës dhe Shqiponjës ka shprehur botën hyjnore dhe vetë Zotin. Të gjitha format e kryqit kanë qenë sinonime të njeri-tjetrit gjë që dëshmohet në materialet arkeologjike. Kryqe dy-tre rrezesh edhe sot shërbejnë për të shprehur grafkisht yllin. 2. Emri Krisht dhe Kryq kanë të njejtën rrënjë “kri” siç e gjejme në dialektin e Çamërisë ku kryqit i thonë “kri-q” sht dhe q janë mbaresa e dëshmuar edhe nga gjuhësia historike e shqipes ku vërehet se gërma “y” është më e vonëshme. Rrënja “Kri” i përket në dialektin çam edhe emrit “Kriet” që tek shqiptarët e sotëm shqiptohet Kryet apo Koka dhe ruan edhe në ditët e sotme kuptimin e “njëshit” i të Parit të familjes apo Zotit të familjes i cili mendon dhe vendos për të. Kjo dëshmohet edhe nga përdorimi i falës “Zot” për të Plotfuqishmin qiellor dhe për krye-familjarin gjithemonë në kuptimin “i vetmi i plotfuqishmi për fatin e ... dhe të përkatësisë” . Siç pohon edhe studiuesi Beonlev: “Fjala me të vërtetë i përket gjuhës në të cilën ajo nuk gjëndet e izoluar ku bën pjesë në të gjithë familjen e termave nga të cilat njëra palë shpjegon tjetrën” 43 3. Emri i kryqit lidhet me emrin e Jezu Krishtit nëpërmjet mitologjisë dhe gjuhës pellazgo-shqipe. Perfundimi: Gjuha pellazgo-shqipe ka qënë gjuha e miteve të para të njeriut europian dhe e simboleve të besimit. Bashk-shoqërimi i Jezusit në art me simbolet pellazge si : shqiponja hëna dhe dielli rrezet syri i Zotit kryqi demi dora etj dëshmon zanafllën pellazge të kristianizmit Emri i Jezu Krishtit dhe i Kryqit janë të gjuhës shqipe dhe shpjegohen me mitet e besimit të dardano-thesprotëve - SELLENIZMIN hellenizmin. Ky besim gjatë mijeravjeçarëve pati zhvillimet dhe ndryshimet e veta duke u pasuruar në mite dhe duke krijuar besime të reja që trashëguan doktrina rite simbole emërtime dhe shume gjera të tjera nga besimi i PARË zanafllor. Në Ungjillin sipas Gjonit shkruhet :“Askush se pa Perëndinë kurrë  i vetëm- linduri Bir që është në gjirin e t’Et është ai që e ka bërë të njohur”44 – duke trasheguar emrin e Tij në gjuhën hyjnore të ARBËRVE

slide 76:

Fatbardha N. Demi 78 NGA DODONA NË TIBET Atlantidën mbi historinë e së cilës janë shkruar mbi 20 mijë libra e kam rikujtuar sepse mendoj se raca ilire prej saj ka ardhur. Xhuzepe Katapano Ëndra e Hitlerit Kjo ëndër zuri fll pikërisht në shkretëtirën e Saharasë aty ku Piramidat madhështore të Faraonëve qëndrojnë si të tërhequra mbrapa ndërtimit më të lashtë - SFINKSIT- vepër e Atlantidëve që i kishin shpëtuar Përmbytjes. Më 1938 falë mikpritjes së derës mbretërore shqipetare të Egjiptit studiuesi Xhuzepe Katapano pranë Piramidave të Saharasë vendosi të priste rrezet e para të agimit një rit i lashtë i fshatrave arbëreshe të Siçilisë. Edhe mbas 46 viteve kur e mbaroi veprën e tij « Toti fiste shqip » ai e kujton këtë çast magjik : « Drita e Lindjes ndërsa ngjitej drejt qiellit përhapej me ngjyrim të zbetë trëndafli që forcohej gradualisht duke ndriçuar qetësisht Sfnksin me ato buzët e trasha të palëvizshme në përputhje të plotë me emrin i cili si të gjithë emrat në zanafllë tregonte thelbin dhe funksionin e tij : SFINGE. SFJET+GJË do të thotë « s’fet gjë

slide 77:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 79 hesht» zbërthyer nga studiuesi Bernardo Bilota 1843-1918 « Studime flologjike rreth parahistorikëve » Kastrovilar1915 1 Sfnksi është emërtuar “V arri i Hermesit” i njohur në Egjiptin e Lashtë me emrin shqipetar « Tot » ai që thot/na fet nga doktrina e të cilit u frymëzuan Iniciuesit e Mëdhenj të njerëzimit si Rama cikli arian Krishna inicimi bramanik Orfeu misteret dionisiake Pitagora misteret e Delft Platoni misteret eleuziane dhe Moisiu misioni izraelit.2 Askush deri më sot nuk ka mundur të hyjë në varrin e Totit. Sfnksi ashtu si shqiponja e Ilirëve apo e Perandorisë Romake përfaqëson DRITËN dhe  DIJEN në përgjithësi në dialektin çam fala « di » do të thotë « dije » dhe « u bë dritë agoi ». 3 Viti 1938 për rastësi të fatit do të shënonte dy nisma që lidheshin me ndërtuesit e Sfnksit : E para ajo e Xh.Katapanos që zbuloi alfabetin fonetik të hieroglifëve egjiptianë me anën e gjuhës shqipe. E dyta nisjen e ekspeditës gjermane për të zbuluar misteret e dijeve të Tot-it të kyçura në heshtjen e përjetshme të Sfnksit. Ishte Himleri Heinrich Himmler themeluesi i repartit special SS që ia ushqeu këtë ëndër Fyhrerit të tij. Të dy kreret e nazizmit shpresonin të zbulonin shkencën e Atlantidëve dhe sidomos formulat magjike që të sundonin Botën si Arianët mitikë. Sipas flologëve dhe antropologëve gjermanë të shk 19-20 gjermanët e kohëve moderne ishin me origjinë nga popujt e lashtë Arianë. F . Osendovski në librin e tij Ferdinand Ossendowski « Bêtes hommes et dieux » pohon se disa Lama të Tibetit i kishin folur për një vënd të fshehur në thellësi të tokës të emërtuar “ Agati” në shqip: ag/dritë +Ati/Zoti dmth Zoti-Dritë që ishte vënd- qëndrimi i Mbretit të Botës. Një mbrët i jashtzakonshëm që ndër shekuj kontrollon fatet e njerëzimit. Himler ishte i magjëpsur nga Tibeti dhe ishte i bindur se pikërisht aty ishte origjina e racës ariane dhe aty ruheshin forcat e lashta të pushtetit. Ekspedita me shkencëtarë gjermanë e udhëhequr nga biologu Ernest Shefer të gjithë anëtarë të trupave SS u nis nga porti i Gjenovës në 21 prill të 1938 në drejtim të Indisë britanike për të kërkuar “rrënjët e humbura të popullit gjerman” . Pas afro katër muajsh përpjekjesh për t’u lejuar të hynin në “qytetin e ndaluar” budist - Lhasa grupi i Ernest Schäfer 1910-1991

slide 78:

Fatbardha N. Demi 80 shkencëtarëve gjerman më së fundi qëndronte perball tij. Antropologu Bruno Beger kishte marrë urdhër nga Hitleri të zbulonte ngjashmëritë e kafës midis popujve gjermanike dhe tibetianëve. Sipas Hitlerit në rast se kjo vërtetohej çdo forcë magjike që kishin trashëguar dijet e tibetianëve nga Arianët e lashtë ju takonin edhe gjermanëve. Vetë ekspedita ishte emërtuar «Trashëgimia e Paraardhësve » Héritage des Ancêtres . Beger bëri qindra matje atropometrike të formës së kafës mbi vetullat përmasat e fytyrës por me gjith kujdesin që patën kërkimet e tij tiparet e gjermanëve nuk ishin të ngjashme me ato të banorëve aziatik në Tibet. Studiuesi nuk gjeti aty as ndonjë banor me fokë bjondë dhe sy bojë qielli. Të gjithë shkencëtarët i mundonte pyetja: A ka ekzistuar vërtetë një racë ariane dhe a ndodheshin vërtet në Tibet dijet dhe formulat e tyre magjike Megjithatë Sheferi ariti të marrë lejen për të vizituar fortesën Orion-Burakan të ndërtuar nga Mbreti i parë i Tibetit para 1500 viteve. Për habinë e madhe të shkencëtarëve gjermanë në vend të dijeve magjike të Arianëve të lashtë në Tibet ata gjetën simbolin e tyre nazist “Svastikën” me përmasa gjigande të shtrire mbi faqen e një mali me emrin “Kalash” . fg poshtë Prej shpateve të tij buronin tre lumenjt më të mëdhenj të Botës. Mali Kalash mbahej si një mal hyjnor nga tre besime të ndryshme të Azisë dhe ndodhej 1500 km në perëndim të qytetit të Dalaj Lamës në Tibet. Fillimi i lufës së II Botërore e detyroi Sheferin të ndërpriste kërkimet e mëtejshme dhe të kthehej mbrapsht. Vetëm pas afro 50 vitesh nga ekspedita gjermane në Tibet 200 km larg malit të shenjtë Kalash u zbuluan gërmadhat e një mbretërie të lashtë tibetiane. Kryeqyteti i Mbretërisë legjendare Kuke ishte gërmuar tërësisht në brendësi të një mali. 4 Këtu po e lemë ekspeditën e Sheferit dhe ëndrën e humbur të Hitlerit dhe do të nisim një “ekspeditë” të re : Zbulimin e Mbretit/Perëndi që sipas traditës të popujve para-historikë i dha emrin e tij malit të shenjtë – KALASH. Mali i shenjtë budist Kalash në Tibet

slide 79:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 81 Kalashët ushtarë të Aleksandrit Koloneli anglez Robertson qe i pari europian që zbuloi në fund të shekullit 19 në veri të gadishullit Indian mes V argmalit të Hindukushit Afganistani V erior Pamirit T axhikistan dhe Karakorumit Pakistani Verior/Himalajë një popullsi të racës europiane që jetonte në izolim të plotë nga popullsia aziatike që e rrethonte. Një luginë e kësaj zone malore dhe banorët e bardhë të saj emërtohen gjithashtu si mali i shenjtë i budistëve tibetjan: Kalash. Janë një fs me popullsinë që jeton në luginën e Hundëzës të rafshnaltës së Pamirit. Gjuha që fasin “burushaski” gjuhë e burrave në shqip nuk ka asnjë lidhje me dialektet e folura në gadishullin indian. Sipas gjuhëtarëve gjuha e kësaj popullsie për shkak të afrive mund të futet në familjen e gjuhëve dene-kaukaziane dene-caucasica ku bëjn pjesë gjuha baske dhe e kaukazisë qëndrore. Gjuhëtari Ilia Kazul Ilija Casule mendon se gjuha burushaski shpreh ndikimin e një gjuhe të lashtë indo-europiane. 5 Analizat e ADN-së së kalashëve dhe hundëzakëve dëshmuan lidhjen gjenetike të tyre me popullsinë europiane. Studiuesit shqipetarë duke krahasuar gjuhën e kësaj popullsie me gjuhën shqipe kanë vërejtur jo vetëm rrënjë të përbashkëta por edhe falë të njejta që përdorin kalashët dhe shqipetarët e ditëve të sotme. Kjo përputhje çfaqet qartas në toponimet si psh: Lugina ‘Hundëza’- hundë një vend moçalor emërtohet ‘Baltor’ si dhe qyteti ‘Balti’ – balta mali Bubullimating që mund të lidhet me falën e shqipes –bubullimë Nuristan nur- një pamje bukuriedial çam. Po edhe vargmali i Himalajave sipas studiuesit Dr.Arif Mati vjen nga gjuha shqipe mal maja 6

slide 80:

Fatbardha N. Demi 82 Vetë emri i gadishullit e ka burimin nga besimi dhe gjuha e pellazgo-shqipetarëve: Hindi hyn në dialektin çam ‘hin’+ Di-a dmth vëndi ku ka ardhur/hyrë Zoti emër që e ka edhe gjuha më e përhapur në Gadishull – hindi. Edhe flozof Sami Frashëri 1850 –1904 e emërtonte Hindi. Nga studiuesit e huaj nuk është gjetur origjina dhe kuptimi gjuhësor në gjuhët europiane aziatike apo sanskriten e lashtë për këto toponime dhe për vetë gjuhën ‘burushaski’ gjuha e burrave në shqip. Ngjashmëria e madhe e Kalashëve në veri të Gadishullit Indian me Shqipetarët e Gadishullit ballkanik vërehet edhe në traditat historike kulturore në ritet e simbolet e besimit dhe të jetesës së tyre të përditshme. “Zakonet rrojnë jo vetëm me shekuj- vëren J.G.Hahn Johann Georg von Hahn 1811 -1869 - por edhe me mijëra vjet bile kemi edhe sot zakone të vjetra të cilave nuk ua dimë kuptimin” 7 Në vitet 20 të shekullit të kaluar amerikania Rose Lane udhëtoi drejt Malsisë së Shalës në Veri të Shqiperisë. Në atë qoshe të haruar edhe nga Zoti u hap një debat me një malësor të moshuar i cili ngulte këmbë se Filipi II i jati i Aleksandrit të Madh rridhte po nga raca ilire si e shoqja Olimbija Mirtali stërmbesë e mbretit të Mirmidonëve Akilit. Një djalosh që po dëgjonte kundërshtimin e mikes së largët e cila siç duket nuk i njihte “ligjet” e shqipetarëve u hodh: “ Shqipetarët martohen me shqipetarët. Filipi II u martua me një grua prej popullit të vet siç ka qenë gjithëmonë zakoni. Po të ishte grek asnjë i parë i shqipetarëve nuk do t’i jepte bijën për grua” 8 Kjo traditë mijëravjeçare tek shqipetarët u shkel mbas vitit 1945 por jo masivisht me krijimin e “Kampit socialit” të popujve vëllezër të një ideali. Por Hundëzakët e ruajnë me fanatizëm edhe sot këtë zakon. Ata nuk martohen me të huaj. Kalashët për rastet e mortit kanë një zakon - nuk i varosin të vdekurit por i lenë deri sa treten në sipërfaqe të tokës të cilin e ka hasur albanologu Nopça Franz Baron Nopcsa von Felsöszilvás 1877-1933 edhe në disa krahina shqipetare. Banorët në Karmë dhe Galishtë të Malësisë së Veriut të Shqipërisë i kishin treguar se të parët e tyre i linin të vdekurit mbi sipërfaqen e tokës dhe vetëm kur mbeteshin kockat i varrosnin. 9 Ashtu si iliro-shqipetarët kalashët-hundëzakë nuk e pranonin nënshtrimin ndaj të huajve dhe kanë lufuar për lirinë e tyrë. Sipas të dhënavë historikë për 900 vjet ata kanë patur principatën e tyre dhe kanë jetuar të pavarur nga ndonjë shtet i huaj deri në vitin 1974. Udhëheqësit kalash në kohët e vjetra emërtoheshin TSIAM Çam-popullsia e Tesprotisë që më vonë u zëvëndësua me titullin MIR i miri/i urti në shqip. Sipas gojëdhënave të popullit kalash në “Tsiam” është vëndlindja e kombësisë së tyre ku shpresojnë se do të kthehen një ditë. Studiuesi arvanit Aristidh Kola pohon se vend-ndodhja burimore e kalashëve është tek lumi i lashtë thesprotas ‘Tiamis’ prej nga rrjedh edhe vetë emri i Çamërisë. ‘Tsiam’ domethënë Çam. 10 Me këtë emër njihen banorët autoktonë shqipetare në krahinën e Epirit. Por nuk është vetëm gjuha që i afron popullsinë kalashe me shqipëtarët por edhe simbolet e ritet besimtare.

slide 81:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 83 Dhia Amaltea sipas mitit pellazg ushqeu Zeusin e Dodonës me qumeshtin e vet në ishullin e Kretës. Për adhurimin e dhisë në trojet arbërore ka shkruar Plini i vjetërVaroni Eliani Atheneu etj. Dhinë e gjejmë të vizatuar në shpellën paleolitike pranë Butrintit Shën Marinës para afro 40 000 viteve. 11 Edhe për kalashët dhe hundëzakët dhia është kafshë hyjnore dhe gdhendin në dyert e shtëpive dy brirë dhije si simbol të mbrojtjes së tyre nga Perendia Dezau dhias-Zeus dhe mbajnë për nder të tij një zjarr të pashuar në shtëpitë e tyre.12 Në fg.a poshtë kemi një skulpturë të fundit të shk19 të Kafrëve Bashgali gjetur në Luginën Kalash të Pakistanit. Është një skulpturë gruaje në fron me dy brirë dhije mbi kokë. Në fg b Koka e Zeusit pellazg me brirë dhije dhe fg.c Heroi i Kombit shqipetar Gjergj Kastriot Skënderbeu 1405-1468 me një helmet me simbole pellazge dhe kokën e dhise. Sipas gojdhënave të tyre kalashët dhe hundëzakët e quajnë veten pasardhës të ushtrisë së Aleksandrit të Madh –Iskanderit që është edhe emri i Heroit Kombëtar të shqipetarëve Skenderbeut. Po a janë vërtet kalashët burrat dhe gratë që e shoqëruan Aleksandrin e Madh deri në Indi Unë mendoj se faktet e sipër-permëndura e mbështesin këtë origjinë sipas gojdhënave të tyre. Por emri KALASH dhe SIMBOLET e besimit që i kanë ruajtur deri në ditët e sotme zbulojnë një prejardhje shumë më të lashtë se sa koha e pushtimeve të Aleksandrit ne Indi më 326 pK. Kalash Swastika Do t’i trajtoj këto emra me anën e gjuhës shqipe e nisur nga fakti i ngjashmërive të popullsisë kalashe në gjuhë zakone dhe simbolet e bësimit me ato të trashëguara tek shqipetarët e ditëve të sotme. Jo pa qëllim kam vënë shënjën e barazimit midis emrit të malit Kalash dhe emrit të simbolit Svastika. Këto dy emra siç do ta shikojmë më poshtë jo

slide 82:

Fatbardha N. Demi 84 vetëm që dëshmojnë përkatësinë e tyre pellazge por edhe kanë të njejtin kuptim simbolik në besimin hënor të Dodonës dardano-thesprote. Këto dy fse të Kosovës dhe Iperisë/ Epirit ishin jo vetëm NJE GJINI TitanëtTanët gjaku ynë siç e tregojnë edhe Mitet por edhe formuan besimin istitucional te pellazgëve në Dodonë. Në këtë drejtim na ndihmon materiali i dy studiuesve të njohur të shkrimit pellazg Lufulla dhe Liljana Peza të cilët shprehen se: “Sipas mendimit tonë duke gërmuar në domethënien e falës Swastika del se kjo falë ka ardhur nga dy falë pellazgo/shqipe që më pas janë huazuar nga gjuha sanskrite. Pjesëza e parë e falës “ Sw” vjën po nga gjuha e lashtë pellazge SuZu Zeu. Emri përbëhet nga dy falë: Zeu Zeus + ast d.m.th. “Zeusi asht” dial.geg. 13 Unë do t’i shtoj edhe pjesën “Ka” Sw+asti+ ka jo si mbaresë në para-histori nuk ka patur mbaresa apo nyje por si një falë e cila shpreh kuptimin e krejt emërtimit dhe do të thotë “Zeu është Ka u” . Zbërthimi i emrit të sipër-përmendur mbështetet edhe tek miti dhe skulpturat pellazge të Minotaurit në shqip:Mino/emri i mbretit të lashtë pellazg+kau fg.a. Mendoj se pasqyrimi më i hershëm i Minotaurit ka qënë me kokën e kaut nisur nga tradita arkologjike e Perëndeshës-Zog. Kau dhe kali siç do ta shikojmë më poshtë mbartin të njejtin simbol në besimin hënor të pellazgëve fg.b. Edhe emri Kalash ka po të njejtën ndërtim: Kal+ ast që në gjuhën e sotme bën Kal+asht ku nënkuptohet emri i Mbretit siç ndodh edhe sot kur themi “është luan” pa thënë emrin a Minotauri pasqyrohet me kokë kau. b Minotauri me trup kali dhe kokë njeriu.

slide 83:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 85 e njeriut. Po ky emërtim vërehet edhe tek emri Deukalion i cili së bashku me familjen shpëtuan nga përmbytja e madhe dhe krijuan racën e re njerëzore : Deu/Zeu+kal+i on dmth Mbreti/Perëndi kali ynë apo Zeu kalorësi i jonë. Sipas albanologut J.G.Hahn ky emër vjen nga gjuha shqipe “dhe-u” 14 Por studiuesi nuk na e shpjegon pjesën tjetër të emrit dhe i marrë si “dhe-u” nuk ka kuptim sipas mitit. Plutarku dhe Aristoteli gojdhënën e Deukalionit e lokalizojnë në krahinën e Dodonës në Çamëri dhe J.G.Hahn shprehet se : “Besoj që ky emër-shën im është shumë i vjetër dhe prifërinjtë e Dodonës e kanë përdorur në vendin e tyre” . 15 Po këtë emërtim e gjejmë si toponim në Shqipëri - Kalimash : Kal+im+asht dmth Zeu/kal i jonë. Sipas M.Gimbtas gjatë Paleolitikut në vizatimet e shpellave La Pileta Escural - Spanjë Lascaux- Francë gjatë viteve 15000- 10000 Kau lidhej me kultin e Hënës. 16 Prifëreshat që i shërbenin Perëndisë hënore mbanin mbi kokë brirë të kaut si simbol të saj. Dizionario illustrato della civiltà etrusca – Mauro Cristofani 17 majtas Kau i shenjtë Perëndia Api në Egjiptin e lashtë . Brirët e tij në formën harkore mbajnë hënën e plotë si Perëndia hënore Isis që dëshmon për besimin pellazg në Egjiptin e lashtë . Në Fjalorin e esoteristes së shk19 Helena Blavatski lexojmë se në alfabetin e hebrejve Kau ♉ është simbol i gërmës A Aleph me të cilën fllojnë pothuaj të gjithë alfabetet e botës. Kjo gërmë ka një fuqi të madhe mistike dhe shpreh vlerën numerike “Një”. Tek Kabala kristiane përfaqson Trinitetin tek Uniteti dhe është e ndërtuar nga dy Y me drejtim të kundërt א 18 që nuk është gjë tjetër veçse Svastika. Ky fakt dëshmon drejtësine e zberthimit gjuhësor që kemi bërë si dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Siç vërejnë studiuesit në besimin e Kalashëve të Azisë kali kishte një rëndësi të veçantë. Në shekullin 20 kur europianët mblodhën dhe restauruan objektet e kulteve të tyre pjesa më e madhe e fgurave prej druri ishin ato që paraqitnin kalin. Edhe në materialet arkeologjike të ilirëve Dioskurët binjakët e Zeusit paraqiten gjithmonë të shoqëruar me kuaj. Në mitet pellazge kuajt me krahë shqiponje çojnë çdo vit Apollonin në vendin e Ipe-borealëve. Siç dëshmon F.Pukëvil François Pouqueville 1770 -1838 edhe ne shk 19 Shqipetarët shquheshin për kuajt e tyre të racës : « …qentë e tmershëm molosë-shën im që ruajnë kopetë e bagëtive dhe kuajt e famshëm të Shqiperisë janë më të mirët në Turqinë Europiane si nga bukuria e trupit ashtu dhe nga shpejtësia e vrapimit »Voyage dans la Gréce Paris1820 19

slide 84:

Fatbardha N. Demi 86 Në këtë pikë të “ekspeditës” sonë duhet të sqarohen dy probleme: Së pari: Përse emri “ka-u” dhe “ka-l” ‘ka’është rrenja në besimin pellazg shprehin të njejtin simbol Së dyti: Nga e ka origjinën Mbreti hyjnor i Tibetit me emrin Kalash Dua të theksoj se sqarimi i këtyre dy pikave lidhet me problemin më të rëndësishëm të Historisë së lashtësisë europiane: Vërtetësinë me fakte të ekzistencës historike të fseve ARIANE dhe vëndin e ORIGJINËS së tyre. Që të sqarohet pika e parë duhet të zhytemi në thellësitë e para-historisë në përiudhën kur në besimin e njeriut primitiv nuk ishin krijuar akoma mitet e Perëndive me pamjen e njeriut. Swastika – energjia e përjetshme Për të sqaruar pyetjen e parë më përpara duhet të kuptojmë së çfarë ka përfaqsuar simboli i swastikës apo kryqi i thyer siç e njohim sot. Padyshim swastika është një ndër vizatimet gjeometrike të para-historisë. Ky simbol është gjetur i gdhëndur në kockat e mamuthit Gagarin që i përkasin periudhës së fundit të akullnajave si simbol i besimit të parë të njeriut primitiv 20 Besimi ka lindur krahas shkëputjes së njeriut nga bota shtazore njeriu i Paleontropit dhe siç shprehet M.Eliade: “Të jetoje si njeri ishte në vetvete një veprim besimtar”. 21 Ajo që i ka habitur studiuesit ka qenë qënia e fgurave të njejta gjeometrike domethënia e të cilave duket se ka mbetur e pandryshuar gjatë 30 000-9 000 viteve në një hapësire gjeografke prej bregut perëndimor franko-spanjoll e deri në Siberi. Sipas studiuesit Leroi- Gourhan kjo pandryshmëri e simboleve të besimit ka të bëjë me përhapjen nëpërmjet aSwastika kryqi i thyer në vizatimet e kulturës pellazge Vinka Periudha neolitike mijëvjeçari 6-5 pK b Svastika dhe kryqi në veshjen e Malesise se Madhe Shqipëri shk20.

slide 85:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 87 takimeve të të njejtit sistem ideologjik që përcakton “besimin e shpellave” . 22 Këtë fakt e ka pohuar edhe shkencëtari arbëresh Xh.Katapano: “Studimet shumë-vjeçare të rendit flozofk teofzik historik arkeologjik etnografk mitologjik matematik kimik fzik më kanë çuar në përfundimin se duhet përmbysur tradita që e paraqet qytetrimin neolitik si frut kryqëzimesh “ 23 Ky pohim na sqaron se përse svastikën krahas simboleve të tjera e gjejmë në Europë Afrikë Azinë e Afërt dhe të Largët e deri tek Aztekët e Amerikës dhe përse ka ngjashmëri në simbole mite dhe rite në këtë hapsirë gjeografke. Këto studime dëshmojnë tezën se: Njeriut primitiv që i përkisnin SË NJEJTËS RACË. siç do të shtjellohet më poshtë duke lëvizur NË VAZHDIMSI gjatë mijra-vjeçarëve në hapsira shumë të mëdha gjeografke ka përhapur apo ju ka detyruar vëndësve NJË BESIM zanafllor atë më të zhvilluarin për kohën nga Europa deri në Azinë e Largët. Po çfarë simbilizon svastika Studiuesi N.Stillo e trajton si shkronjë e shkrimeve lineare tepër të lashta në Europë që i përkasin shk 654 pK janë gjetur në shumë vende: në lindje të Beogradit në Vinka në Argisa të Larisës 8200 pK Greqi në Sesklo të Magnezisë 8700 pK në manastirët e Çamërisë 5508 pK etj. 24 Në fotot poshtë jepen disa forma të svastikës në obktet arkeologjike. a Kryqi bask b Buda  c simboli në formë helike tek këmba e luanit në Egjiptin e lashtë. Museo EgizioTorino . a Qylym i fronit të Dalaj Lamës. Është simbol i riteve të besimit në Buddhism Bön Himalayan Shamanism Korean Buddhism dhe Japanese Buddhism b Hieroglif që shpreh Svastikën në kulturën Azteke e emërtuar “Teotihuacan” c gur varri në trevat shqipetare.

slide 86:

Fatbardha N. Demi 88 Deri më sot nuk është dhënë një përgjigje shkencore së çfarë shpreh ajo në besim dhe jo rrallë lexojmë se është një simbol diellor. Nga fotot lart vërehet se i njejti simbol përfshin pothuaj të gjithë Botën dhe kudo shpreh të njëjtën ide : LËVIZJEN. Pra svastika nuk ka paraqitur simbolin e Diellit rezatues por të turbinës që është në lëvizje. Këtë fgurë e gjejmë si simbol në mburojën e eolasve dhe të Eneas që quhet si prijësi i parë dhe themelues i eolëve latinë. 25 Se çfarë shprehte në besim rrënja “ka” do ta kërkoj tek popullsia pellazge me gjuhën e së cilës pellazgo-shqipen janë emertuar kau kali dhe svastika. “Ekspedita” jonë e lashtësisë nuk ka marrë parasysh kufjtë e sotëm shtetërorë por do të përfshijë të gjithë hapsirën ku kanë jetuar fset pellazge. Përgjigjen e gjetëm pikërisht në shkrimet që u zbuluan në Egjipt ku siç dihet Dinastitë e para dhe më të famshme kanë qenë me origjinë PELLAZGE. Këtë e dëshmon edhe flosofa okulte sipas së cilës egjiptianet e lashtë ishin Atlantidët-Arianë që shpëtuan nga përmbytja. Il Glossario Teosofco Helena Petrovna Blavatsky Për rrënjen “ka” që ndodhet në emërtimet Kalash dhe Svastika në librin “Mësimet e Ptahhotepit” mijvjeçarit të 3-të pK thuhet: “Maksima 26- Mbi përdorimin e drejtë të energjisë krijuese « ka » Ajo gjendet kudo në qëniet me shpirt dhe tek ato pa shpirt. I takon të urtit të mësojë se si ta përdorë Ka-në. ” 26 Pra Svastika në të gjitha format e saj simbolizon në besimin e pëllazgëve ENERGJINË KRIJUESE të përjetshme e njohur sot si “shpirti” të cilën Zoti e ka mëshiruar kudo në Natyrë. Në shumë monedha të shtetit të Epirit Aleksandër dhe Pirro Molosit paraqitet kau në sulm. Kau fijohej Perëndeshës Dhemetra Zeusit thesprot Dionisit Apollonit etj. dhe shumë toponime mbanin emrin e tij. Në kostumet popullore të krahinave të ndryshme në Shqipëri gjendet i stilizuar kulti i kaut Gjirokastër Tepelenë Berat Kukës Lezhë etj 27 a Simboli mbi varrin e Princit armenian Hasan Jalal Vahtangian 1214 - 1261. b Svastika dhe briri i kaut. Mozaik në Muzeun arkeol. Arle Francë c Mozaik në Bazelikën e qytetit të Tiranës shk 4-5.

slide 87:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 89 Per iliro-romakët koka dhe bishti i kalit ishin vëndet ku ndodhej “Ka”-ja dhe para betejave ua bënin fi Perëndisë së lufës Marte. Gjithashtu në helmetat e tyre vendosnin bishtin e kalit që Zoti t’i mbronte në lufë fg.1 lartë. Këtë “bisht kali” e gjejmë edhe në qeleshen e shqipetarëve që dëshmonte lidhjen me Krijuesin. Në lashtësi veshja modeli i fokëve simbolet tek armët zbukurimet etj tregonin se kujt popullsije dhe besimi i përkisnin. Simboli i “Enegjisë krijuese - Ka” ndodhet edhe tek popullsia Kalashe e Azisë Bumburet tek këmba e drurit të dy skulpturave binjake fg.a që i kushtohen “Kultit të të parëve” që dëshmohet nga froni karakteristik i Perëndive të para-historisë. a Detaj nga skulptura e luftëtarit të shk.1 Atikë. b Bishti i kalit tek qeleshja në kostumin shqipetar Shkodër shk. 20.

slide 88:

Fatbardha N. Demi 90 Për origjinën pellzgo-ilire të kalashëve “fasin” edhe qeleshet mbi kokat e statujave që është karaktëristikë e veshjes së traditës iliro-shqipetare. Tek fg.b kemi një malësor shqipetar shk 20. Kjo skulpturë fg c gjithashtu ju kushtohet dy binjakëve me qeleshe Dioskurëve bijve të Zeusit. Statujat e kalasheve fg.a mendoj se i kushtohen mitit pellazg të këtyre binjakëve me qeleshe bijë të Kaut dëshmuar nga svastika dhe qeleshet. Siç dëshmon Maria Gimbutas Il linguaggio della Dea në artin e Paleolitikut të Hekurit e sidomos të Bakrit svastikën e gjejmë të shprehur në statujat primitive enë balte pllaka altarë etj. si shprehje e fgurës femërore të hyjnizuar. 28 Dalja në skenë e Mbretërve/ Heronj që vendosën pushtetin me anën e FORCËS ushtarake LIGJEVE dhe DIJES mbi hapësira të mëdha gjeografke solli ndryshime të mëdha në besim. Perënditë mashkullore të Euro-Azisë që u vendosën në Panteonin e Hyjnive gjatë patriarkatit morrën nga Perëndeshat krahas fronit edhe simbolet e periudhës së herëshme të matriarkatit si kaun shqiponjën yllin/kryq etj. Kau dhe Kali që sipas bësimit pëllazg shprehnin “ enegjinë hyjnore” kishin vlerë simbolike të barabartë. Shumë sende apo dukuri të ndryshme në natyrë por që shprehin simbole të njejtë në besim u janë vënë emra apo kanë rrënjën e emrit të njejtë. Cirlot : « Anallogjia eshte ndoshta guri i themelit i tere nderteses simbolike…Anallogjia si një process unifkues dhe regullues shfaqet vazhdimisht në art në mite dhe në poezi » 29 Prandaj emri i malit-Kalash dhe i simbolit të Svastikës në faqen e tij shprehin të njëjtin PORTRET – Mbretin tokësor emri i të cilit shpreh simbolin e “Energjisë krijuese” : Asht KA V - Mbreti më i drejtë i antikitetit dhe më i haruari i historisë Që emri Kalash i takon një Mbreti tokësor të hyjnizuar na e dëshmon Esiodi : “Perënditë dhe njerëzit e vdekshëm kanë të njëjtën origjinë” Le opere e i giorni 108. 30 Fakt që e mbështet edhe emri i popullit “Kalash” që jeton edhe sot në atë hapsirë gjeografke. Studiuesi J.G.Hahn shkruan se :“Nuk është nevoja të sjellim prova që shumë emra popujsh të vjetër janë të njejtë me emrat e perëndive të tyre kombëtare”. 31 Shëmbull është edhe emri Alban i shqipetarëve siç do të shikojmë më poshtë. Emri në para-histori ishte “biografa” e njeriut dmth shprehte cilësitë “punët” dhe prejardhjen e tij. Prandaj njeriu kishte shumë emra të cilat mund t’iu viheshin edhe të tjerëve në rast se dalloheshin për të njejtat merita. Kështu hasim disa Zeus Horos Moisi Herkul Agamemnonë Dionis etj. Por në Mit kujtohej ay më i famëshmi bëmat e të cilit na kanë mbritur deri më sot nga autorët e lashtë objektet arkeologjike gjuha dhe besimi. Për të lehtësuar problemin nuk po përshkruaj rrugën se si studiuesi Niko Stillo “Etrusikishte-Toskërishte ” arriti të zbulojë disa nga emrat shpikjet dhe heroizmat e

slide 89:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 91 “Mbretit më të drejtë të antikitetit dhe më të haruar të historisë” siç e ka emërtuar ay bashk- kombasin e tij të para-historisë. Nga mitet më të njohura të lashtësisë është ajo e Minotaurit foton e të cilit e paraqitëm në fllim të materialit. Ky emër përbëhet prej : Mino+taur dmth Mino/ kau dhe sipas N.Stillos bëhet falë për mbretin e Mikenës- Mino i njohur edhe me shumë emra të tjerë. Në lashtësinë egjiptiane e gjejmë me emrin e faraonit tokësor Amasi-t që egjiptollogët e quajnë Ahmose 1550-1525 pK 32 Në gjuhën shqipe Kalit i thonë edhe At që është gjithashtu një nga emrat e Minos dhe në foton poshtë fg.a paraqitet si djalosh në besim i njohur me emrin Attis : At+ is në hebraisht “ is” ka kuptimin “Drita e Parë”dmth Ati / Kal + Drita e Zotit 33. Sipas Diodorit Diodori 3701 atë e quajnë “Ipokentaurë” gjysëm kalë dhe gjysëm njeri “sepse ishin të parët që e zbutën kalin dhe u mbruajt miti se lindën dyformësh” 34 Kapelja “frige” e Attis apo Adonis Kalorësi i parë hyjnori është e njejtë me atë të Zeusit 35 dhe shqipetarëvë të Çamërisë në shk19 fg.b Në materialet arkeologjike fg.c mbretin e famshëm Mino e kemi të paraqitur në kulmin e moshës gjysëm cjap e gjysëm njeri i njohur me emrin PAN. Pani apo emri i plotë i tij - Alpan shpjegohet me dialektin çam të gjuhës shqipe : A LË PAN dmth A i pari LË lëri-vuri PAN panat-velat. Sipas miteve qe i pari që përdori velat në anije. 36 Emri i tij është përjetësuar në vargmalet e Europës dhe Shqipërisë Veriore- ALPET . T ek latinët gërma ‘p’ u ndrua me ‘b’ dhe sot kemi emrin Alban që përbën një nga emrat e shqipetarëve dhe e gjejmë si toponim në shumë vende te Botës. Pani ka qenë mbreti-bari që mbrehu kaun 37 dhe i hypi kalit. Në mite e njohim si baba të Zeusit të Olimpit me emrin Kroni. a Skulptura e Attis me qeleshen frige shk 2 pK b Nje shqipetar nga Janina me qeleshen të njejtë si Attis.

slide 90:

Fatbardha N. Demi 92 Emri i vërtetë i tij është Momfeu Mbret i Çamërisë/ Tesproti 38 Ky vënd nga vendësit autokton emërtohej- Iperi Shqipëri –Ipe në dial. çam shqiponjë zogu i Zeusit ku nga shkruesit dy zanore kanë ndëruar vëndet i/e dhe ka mbetur Epir. Në Iperi lindën ritet e para të misterit dhe shumë mbret e mbretëresha u hyjnizuan si Perëndi. Sipas Xh.Katapanos pellazgo-ilirët duke kaluar nëpër Kaukaz i janë ngjitur vargmalit të Himalajave që në epokën e Gurit. 40 Nga këto marshime drejt Lindjes grykat shkëmbore të maleve të Kaukazit në lashtësi emërtoheshin “Portat e Albanit” . 41 Që nga ajo kohë nuk kanë reshtur emigrimet e këtyre fseve drejt Lindjes. Ky fakt mbështetet në toponimet gjuhën mitet dhe simbolet e besimit pellazg që kanë paralelet e tyre në Azi sidomos në besim dhe gjuhën sanskrite. shiko Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pj II Besimi në Azinë e lashtë sipas teksteve të Rig Vedës i përkiste një elite prifërinjsh të nënshtruar ndaj nje aristokracije ushtarake. Pra bëhet falë për një ushtri që u diktonte banorëve autokton me anën e forcës. Në Rig Vedën indiane fitej për një popullsi armike me emrin “Pani” të cilët u vidhnin lopët dhe nuk pranonin besimin vëndës 42. Për pushtuesin më të madh të të gjitha kohrave na dëshmon edhe Diodori : « Më të kulturuarit ndërmjet indianëve tregojnë një mit …Tonë se në vitet më të lashta atëhere kur banorët e vëndit të tyre jetonin të shpërndarë në fshatra ariti Dionisi nga anët e perëndimit me një forcë të konsiderueshme. Përshkoi gjithë Indinë ngaqë nuk ekzistonte asnjë qytet i rëndesishëm i cili të kishte afësinë që të paraqiste qëndresë ... u bë themelues i qyteteve të rëndësishme duke përmbledhur shumë fshatra bashkë në vënde të përshtatshme u predikoi të nderojnë hyjnitë dhe parashtroi ligje dhe gjykata. Dhe me pak falë me veprat e shumta dhe të veçanta që kreu u besua si Zot dhe ju bënë nderime të pavdekshme.Tonë se mbarti bashkë me ushtrinë një numër të madh grash dhe në betejat e lufës përdori tambure dhe cimbale se ende nuk ishin shpikur trumbetat ... Kreu vepra më të ndritshme nga çdo mbret tjetër para tij … 43 Që Diodori fet për Albanin mbretin e Tesprotisë na e dëshmon jo vetëm N.Stillo që aGerasa Jerash Giordania. Dy svastika në dy anët e lepurit qe në mite lidhet me hënën dhe majtas dallohet qartë emri PAN. bPani me koke dhije dhe Kau ne sulm me shkrimin poshte: Thorius kau-Albus. 39 Albani apo Pani kishte dy djem binjakë mbretë-luftëtarë shpikës ligjvënës dhe Priftërinj të mëdhenj: Nakon dhe Sharrian që historiografia i njeh me emrin DIOSKURË . Ata emërtoheshin Kabirë Cabir Ka+bir në gjuhën shqipe: bij të Kaut siç u emërtua edhe fisi i tyre.

slide 91:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 93 pohon se Dionisi dhe Ari ishin gjithashtu emrat e tij por edhe emri i popullsisë “kalash” të Hundëzës i malit në Tibet dhe simbolit të svastikës që kuptohen me gjuhën dhe mitet iliro-pellazge. Asnje gjuhë tjetër nuk i ka shpjeguar deri më sot. Këtë e dëshmojnë edhe pasardhësit e fseve iliro-pellazge: ALBANËT apo ARBANËT e sotëm Shqipëri Kosovë Mal i Zi Maqedoni Greqi dhe Diasporë që siç e vërtetuam në fllim të materialit është e vetmja popullsi që ka ngjashmëri në gjuhë besim e traditë me KALASHËT hundezakë. Janë gjithashtu legjendat e kësaj popullsie që dëshmojnë se origjinën e kishin në Çamëri. Perfundimi: Emri i mbretit legjendar Kalash i përket Mbretit thesprot Alban Alpan apo Ari apo Joni etj. Ushtrija që mbeti pas tij dhe valët e fseve iliro-pellazge që vijuan të shkojnë në Lindje siç bëri edhe Aleksandri i Madh përhapën në Azinë e largët kultin e besimit hënor të Dodonës. Ata e “vulosën” emrin e tij svastikën në shpatin e malit të shenjtë në Tibet dhe në besimin budist. Këto fse pellazge qenë të parat që hapën rrugën midis Perëndimit dhe Lindjes e cila më vonë morri emrin “Rruga e mëndafshit” . Origjina ALBANE dhe vënd-lindja NË TREV A T HISTORIKE TË ARBËRVE e Mbretit ARI dhe e fseve të tij “ariane” lexohet edhe në “pashaportën” e tij : Rrënja “AR” e emrit e cila shpjegohet vetëm me gjuhën dhe mitet iliro-pellazge F.Demi Shqipe-ri emri parahistorik i Zotit në botën moderne pjesa e I-rë. Këtë rrënjë e gjejmë edhe tek Perëndia pellazge e lufës Ares. dhe tek latinet Marte Mars që quhej edhe Pirro e Silvanus që gjithashtu lidhen me historinë e lashtë të iliro- shqipetarëve i cili kishte si simbol kulti krahas shigjetës Kalin dhe Kaun. Mbreti më i Madh i të gjitha kohrave -ARI- të cilin e kërkoi deri në Tibetin e largët ekspedita gjermane e Himlerit e humbi jetën në Kosovë ku sot gjëndet qyteti i Prishtinës emri i së cilës në gjuhën shqipe e tregon këtë fatkeqsi. 45

slide 92:

Fatbardha N. Demi 94 SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE PJESA E I-rë Ai që studion flologjinë duke përjashtuar korologjinë etnografnë historinë e besimeve fetare psikologjinë dhe vetë mitologjinë nuk do të mund të hyjë kurrë në Faltoren tepër të lashtë të Fjalës Xhuzepe Katapano Problemi ndoshta më i vështiri i shkencës Historike është të zbulojë origjinën e emrave të popujve. Arsyeja është se emri sikurse ADN e sotme zbulon prejardhjen moshën e ekzistencës dhe se çfarë ka trashëguar nga të parët e tyre. Për rëndësinë e veçantë që ka emri do ta nisim këtë material pikërisht me pyetjen:

slide 93:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 95 Nga e ka origjinën emri Shqipetar Në zanafll kjo pyetje u shtrua në shkrimet e studiuesve të huaj. Mbi bazën e njohurive që kishin mbi historinë dhe traditën e shqipetarëve gjatë dy shekujvë të fundit dolën në pah dy teza kryesore: 1- E ka origjinën nga gjuha që fasin shqipetarët 2- Nga emri i shqiponjës në famurin e Skënderbeut dhe lufrat e shekullit XV kundër Perandorisë Osmane. Teza e parë: E nxjerr origjinën e emrit „shqipetar“ nga ndajfolja „shiptoj qartë“. Për herë të parë këtë përfundim e gjejmë tek L.Benlou Louis Beonlew „La Grèce avant les Grecs“ 1877 i cili i ndikuar nga mendimi i J.Xylander Joseph Carl August Anton Aloys Ritter und edler von Xylander1794-1854 pohon se fala « shqiptar » ngjason me falën « shqiptoj ». Por e braktis shpejt këtë teori sepse nuk ishte shumë e besueshme.1 G.Weigand-i dëshmon se “shqip” dmth fas qartë kuptueshëm. Edhe gjeograf Eugen Oberhummer 1859-1944 dhe albanologu austriak Hahn janë të këtij mendimi. Gjermani Gustav Meyer origjinën e falës e gjen tek fala latinë “excipere”- kuptoj mendim i pranuar edhe prej Jeriçek-ut. “Die Balkanvölker”1917 f330 2 Edhe në ditët e sotme për emrin e shqipetarëve në botimet e studiuesve dhe në Enciklopeditë e huaja zë vend kjo tezë.3 Edhe disa studiues shqipetarë të ndikuar nga albanologët e huaj e pranojne këtë origjinë të emrit. Kristo Frashëri pohon se : Apelativi i ri lindi nga fala shqip të cilën e ndeshim që te Buzuku “shqiptar” ai që fet shqip ai që e kupton gjuhën shqipe.4 Xhevat Lloshi: Emërtimet e reja për gjuhën banorët dhe atdheun e shqiptarëve janë formuar mbi bazën e ndajfoljes shqip : shqip gjuha shqipe shqiptar Shqipëri.5 Bardhyl Demiraj Shqiptar dhe shqa. Histori popujsh përmes dy emrave etnikë: Nga ana kuptimore folja shqipoj apo më drejt shqiptoj siç gjëndet sot e përhapur gjërësisht në të folmet e shqipes në zanafllë ka pasur domethënien “kuptoj marr vesh” siç e jep Hahni e Meyeri etj. 6 Ka edhe pohime “shkencore” se: „Studiuesi me të drejtë u largohet formave romantike dhe madhështuese të shpjegimit të emrit etnonimik të shqiptarëve përmes një shënje që nuk ka qenë ndonjë herë totem i shqiptarëve SHQIPONJES apo formës së shkurtër shqipes.7 Për sa më sipër del se : Populli ynë e quajti veten Shqipetar sepse anëtarët e tij fisnin qartë me njeri-tjetrin dhe e kuptonin gjuhën e tyre. Natyrshëm lind pyetja : Por edhe popujt e tjerë e kuptonin qartë njeri-tjetrin në gjuhën e tyre përse shqipëtarët duhej të vet-quheshin si banorë « që mirreshin vesh » dhe të braktisnin emrat mijëravjeçarë të stërgjyshërve të tyre

slide 94:

Fatbardha N. Demi 96 Po t’iu drejtohemi dokumenteve të para shkrimore vëmë re se gjuhët nuk kishin emërtime por përcaktoheshin në gjuhë « të njejta » të fseve të caktuara dhe « të ndryshme » barbare të fseve të huaja. Në shkrimet e Tit Livit lexojmë se: Aetoles Acarnanes Macedones “të tre popujt fisnin të njejtën gjuhë …” 8 Popujt dhe fset që fisnin të njejtën gjuhë e quanin veten fse të së njejtës etni. Në një dokument të Aleksandrit të Madh zbuluar nga Lucia Nadin Muzeu CorrerVenedik shkruhet : « Unë Aleksandri bir i Filipit mbretit të maqedonasve … pinjoll i FARËS së shquar të popujve Ilirikë të Dalmacisë dhe Liburnisë dhe të popujvë të tjërë të së njejtës gjuhë që popullojnë Danubin dhe zonën qëndrore të Trakës…» 9 Në periudhat e mëvonshme gjuhët u emërtuan sipas emrave të popujve që e fisnin atë dhe asnjëherë s’ka ndodhur e kundërta siç pohojnë mbështetësit e tezës së parë. Pra emërtimi i Kombit tonë nuk e ka origjinën nga gjuha që është folur por nga faktorë të tjerë thelbësorë. Natyrshëm lind pyetja: Për ç’arësye një tezë e dështuar e shk19 nxjer kryet në shk 21 BESIMI popullor- pohon Dhimitër Pilika- kudo në viset shqipetare e nderojnë shqiponjën si të shenjtë të paprekshme … Atë e gjejmë në formë natyrale apo të stilizuar : mbi dru arka dollape tavanëdjepelugëfurka etj  mbi metal kama shpata ene shtëpijake zbukurime burrash dhe grash pushkë etj  tekstil e lëkurë opinga rypa kostume popullore çorapeperdeqilima etj  gur qemere vatra kamare.10 Por edhe në këngë valle emra njerëzish toponime dhe si simbolin kryesor të Kombit dhe Shtetit tonë. Tëza e dytë e shikon origjinën e emrit të Kombit tonë nga emri i shqiponjës. Ky mendim pranohet nga shumica e studiuesve dhe nga të gjithë shqip-folësit. Për të mos u zgjatur po rradhis disa autorë të kësaj teze. Sipas Maksimilian Lambertz-it … emri e ka origjinën prej “shqiponjës” si emër i një totemi nga koha e Skënderbeut dhe është më tepër shprehje e kombësisë. 11 Mehdi Frashëri Historia e lashtë e Shqiperisë dhe e Shqipetarëve: «  Me qënëse Skënderbeu në famurin e tij kishte shqipen ata që ndodheshin nën këtë famur u thanë shqipetarë » 12 Eqerem Çabej Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes : Shqipetarët quhen kështu pas shqiponjës… 13 etj. Por përfaqsuesit e të dyja tezave janë të një mendimi se emri Shqipetar është i periudhës së mesjetës. Dhimitër S. Shyteriqi : Për herë të parë « shqipetar » si emër populli që nis të zëvëndësojë emrin « arbër » haset tek « Concili provinciali » bot shqip 1706105 « Kuvëndi i Arbërit »  aty fitet për giuhën e Shqipetarëvet  në origjinal « Schippetarevet »  Ndërsa emrin e vendit « Shqipëri » e gjejmë për herë të parë në fund të shk XVIII në gojën e bejtexhiut kolonjar Hasan Zyko Kamberit.14 Kjo bindje e ka burimin se ky emër nuk përmëndet për ndonjë fs apo vënd në

slide 95:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 97 dokumentet e periudhës greko-romake dhe se « Arbëreshët e Italisë e të Greqisë nuk e njohin emrin shqipetar  e kjo dëfon se ky nuk kish flluar të sundonte në Shqipërinë e mbarimit të Mesjetës” . E.Çabei « Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes » 15 Ky mendim mbizotron edhe tek autoret e huaj. Në Kongresin e III Ndërkombëtar të Studimeve Bizantine Athinë1930 Petros A. Furiqis Prejardhja e etnonimit arvanit pohon se: Iliria…ka të ngjarë rreth shekullit të X-të u quajt Albania dhe pas shk XV u quajt Shqipëria. 16 Nathalie Clayer Centre d’Etudes Turques Ottomanes Balkanique et Cetralasiatique de France pohon se : Emri Shqipëri është i vonë zhvilluar vetëm pas shekullit të XV-të. 17 Ky përfundim i « vulosur » tashmë nga shkenca historike i ka shtyrë disa studiues europianë ta arkivojnë dosjen e origjinës dhe lashtësisë së Kombit tonë në sirtarin e “çështjeve të pazgjidhura” . Fallmerayeri : « Në kohët e erës së vjetër asgjëkundi s’përmendet as kombi shqipetar as atdheu i tyre. Origjina e këtij populli si dhe natyra e gjuhës së tij diskutohet së tepërmi. ”18 Shtrohet pyetja : A varet njohja e një fakti historik vetëm në se ndodhet apo jo në një dokument të shkruar Ky kriter ka qenë i vlefshëm para dy-tre shekujve kur akoma nuk kishin lindur shkencat e tjera studimore si gjuhësia arkeologjia tradita popullore dhe nuk merrej parasysh analiza llogjike e fakteve etj. Të vetmit që kanë pohuar të kundërtën kanë qenë Rilindasit e fllim shekullit 20 si Sami dhe Naim Frashëri Pashko Vasa etj. të cilët theksonin se EMRI SHQIPETAR është SHUMË I VJETËR. Si qëndron e vërteta historike  Për të zbuluar lashtësinë e një emri duhet vërtetuar barazimi „Emri Simbol mitik“. Shqiponja simboli më i rëndësishëm parahistorik i Zotit Një fgurë është simbolike pohon psikologu Karl JangCarl Jang kur përmban diçka që qëndron më tej se sa pamja e saj e drejtpërdrejtë e asaj që shikojmë. 19 Pra simboli i shqiponjës nuk duhet kuptuar thjesht si një zog i maleve e për rrjedhojë shpreh shqipetarët që banojnë në një vend malor siç mendohet jo rrallë herë. Sipas gjuhëtarit Petro Zhei ” Të gjitha fgurat simbolike sa kohë që ne jemi e mbetemi në Botën reale materiale janë të fshehura të okultuara të kallura të groposura të penguara të ndaluara të padukshme… ”20 Për t’i kuptuar simbolet duhet të njohim besimin e krijuesve të tyre dhe çfarë kanë dashur të shprehin me to. Hapi i parë në këtë drejtim është pranimi i faktit se: 1. Pellazgo-dardanët ishin krijuesit e miteve të Europës para-historike që na kanë mbritur nga autorët e lashtë. 2. Nga bota e gjallesave shqiponja ka qenë “mjeti” me të cilën njeriu primitiv e ka “parë” Zotin.

slide 96:

Fatbardha N. Demi 98 Studiuesi i besimit të lashtë M.Eliade pohon se “zogu” është një nga pamjet e shpirtit hyjnor dhe «Në mitet legjendat dhe ritet që lidhen me hyjnizimin në qiell il « volo magico » në të gjitha kontinentet nga Australia Amerika qëndrore deri në Zonat arktike shprehet me krahët dhe pendët e shqiponjës». 21 Shqiponja është një prej simboleve më të hershme të njeriut dhe Perëndia më e lartë e Druidëve. 22 Të gjitha Perënditë më të fuqishme në mite dhe skulpturat e para në një hapësirë të gjerë gjeografke janë të paraqitur si shqiponja gjysëm shqiponja me krahët apo kokën e saj dhe kanë qenë hënore. 23 nga e majtaPerëndesha hënore Sellena e tempullit të Dodonës me qeleshen shqipetare  Mbreti Horos i mbiquajtur Perëndia shqiponjë Ḥr i dinastisë së parë arkaike egjiptiane. Emblemen e Pallatit të Dariusit I-rë në Suse. Sfera sipër me krahë shqiponje Zoti shpreh së ky mbret gëzon mbrojtjen hyjnore. Dy sfnksat poshtë me kokat e mbretit që shikojnë në drejtime të kundërta me krahë shqiponje dhe trup luani tregojnë pushtin e pakufjshëm të Dariusit të I-rë duke shprehur : Në tokë Zoti jam unë  Sipas historianit te famshem te Aleksandrise Filones 30pK-45 pas K. në «  Quaestiones et Solutiones in Genesis  »  në besimin e lashtë Shqiponja përfaqsonte « Zotin e Dytë dhe Mënçurinë e tij »24. Kjo është edhe arsyja se përse Zeusi paraqitet gjithmonë bashkë me shqiponjën. Figura e saj ka përfaqsuar jetën vdekjen dhe ringjalljen karakteristika këto të shpirtit hyjnor fg. majtas Në besimin pellazg të Egjiptit të lashtë Perëndesha shqiponjë Dea Zog i M.Gimbutas shprehte “ba” shpirtin dhe “sheut” hijen si dy elemente përbërës të njeriut. 25

slide 97:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 99 Zogjtë në objektet e njeriut primitiv vëren arkeologia Maria Gimbutas simbolizojnë idenë se vdekja dhe ringjallja janë të lidhura pazgjithshmërisht 26. Adhurimi i Shqiponjës tek shqipetarët ka qenë i trashëguar nga të parët e tyre siç e dëshmon edhe Eliani De natura animalum II 140 i cili tregon se Mbreti i famshëm Pirro riste në banesën e vet si simbol stërgjyshor një shqiponjë të cilën e mbajti pranë vetes edhe pas vdekjes së shpendit. 27 Adhurimi i simboleve të caktuara të besimit në lashtësi tregonin përkatsinë etnike të fseve. Një dëshmi të këtij fakti historik na e ka sjell Xh.Katapano: Kostandini i Madh ... dhe të gjithë Perandorët e tjerë të Ilirisë që sunduan pas tij nën shenjën e Shqiponjës janë të gjithë BOREAL “Bijë të Dritës”bij të Zotit-shën im 28 Mitet dhe arkeologjia na dëshmojnë se shqiponja ka shërbyër si simbol i Krijuesit. Për rrjedhojë emri “Shqipetar” është FETAR. Studiuesi L.Poliakov shkruan se :“Nuk është nevoja të sjellim prova që shumë emra popujsh të vjetër janë të njejtë me emrat e perëndive të tyre kombëtare” . 29 Këtë e pohon edhe Sami Frashëri Shqipëria ç’ka qenë ç’është e ç’do të bëhet1899 : Kombi i tërë ka marrë emrin Shqipetar dhe vëndi ynë emrin Shqipëri falë të bëra prej shqipes Zogut të bekuar të Hyjit që i faleshin prindërit e vjetër tanë dhe që e kemi edhe në famur. 30 Që nga “arti” i njeriut të Paleolitit  Il linguaggio della Dea M.Gimbutas e deri në ditët tona Shqiponja së bashku me kryqin/yll ka mbetur simbol kryesor i Krijuesit në art në ndërtime kisha xhami fg.134 poshtë dhe veshjet e fgurave më të larta fetare. fg.2. 31 Edhe në jetën e përditshme në traditën popullore e atë administrative ajo zinte vëndin qëndror. Në mbretëritë iliro-epirote janë prerë mbi 72 seri parash metalike miliona monedha me simbolin e shqiponjës prodhuar në Foenike Orik Bylis Apolloni Dyrrah Korkyra Kasopa Leukada Akarnania treva historike shqipëtare etj. 32 nga e majta Kisha S. Maria delle Grazie ku ylli jepet ne formen e rozetës tek shqiponja 1602PuljaItali Shqiponja tek shënjtëria e tij Chrysostomos II prelat i kishës së Qipros komuniteti më i lashtë kristian pas Jeruzalemit Shqiponja dykrereshe ne Xhamine e Divrigi Turqi Pikturë murale në Manastirin e DecanitKosovë.

slide 98:

Fatbardha N. Demi 100 Duke marrë parasysh faktin se : 1. Shqiponja është simboli më i rëndësishëm i bësimit të njeriut primitiv  2. Se paraardhësit e shqipetarëve pellazgo-ilirët rradhiten ndër banorët më të lashtë dhe janë krijuesit e besimit të parë të Europës parahistorike  3. Se gjuha shqipe nga studiuesit emërtohet si gjuhë natyrale dmth e krijuar jo nga ndonjë gjuhë tjetër por që nga koha kur njeriu mësoi të fasë është jashtë llogjike të mendohet se emërtimi shqipetar është i periudhës së mesjetës dhe mungon në shkrimet e historianëve të parë të lashtësisë. Këtë përfundim e vërteton emri EPIROTE dhe EPIR për gjuhën popullin dhe vendin e fseve të etnisë shqipetare . Ipe - Shqiperi dhe Miti i Krijimit të racës njerëzore Duke folur për Epirin dhe banorët e tij gjuhëtari Pr.Shaban Demiraj Gjuhësia Ballkanike pohon se:”Pyetjes lidhur me fqinjët veriorë të grekëve të vjetër dhe gjuhës që fisnin ata paraqitet tejet e vështirë gjithnjë për mungesë të dokumentimit të tyre. Nga grekët quhej Epir Epiros “tokë” për t‘u dalluar nga ishujt përballë. Emri Epir pranohët në përgjithësi si një falë prej burimi grek por ne nuk dimë se si e kanë quajtur vetë vëndësit këtë trevë … ku jetonin jo më pak se katërmbëdhjetë fse nga të cilët më të njohurit kanë qenë haonët thesprotët amfllokët mollosët atintanët etj. … pyetjes se ç‘gjuhë fisnin ata është shumë e vështirë t‘i jepet një përgjigje e argumentuar bindshëm” 33 Për banorët e Epirit dhe gjuhën e tyre Sami Frashëri na sqaron se Herodoti 484-420pK Plutarku 50-125 erës sonë Straboni 58pk-25 erës sonë Ptolemeu Ptoleme Klod shk II erës sonëMallet Brun George Hahn Albert Dumont vërtetojnë se Epiri që nga kohët e lashta ka qenë tokë shqiptare. Këtë fakt e deshmojnë edhe të dhënat statistikore të nxjerra me kujdesin më të madh nga organet qeveritare të perandorisë Osmane –shën im vitin e kaluar me rastin e krijimit të nahijeve.34 Do të shtojmë edhe faktin se në dokumentet e lashta për Gadishullin Pellazgjik Ballkanik emri Iliri dhe Epir është i kudo-ndodhur në kohën kur nuk çfaqet gjëkundi emri Greqi për ndonjë vend apo popull. Sipas Dr. Arif Mati MikenetPellazg f104 Hellenët e vërtetë nuk janë quajtur kurrë “grekë” . Origjinën shqipetare te emrit Epir e dëshmon edhe gjuha. Filozof Sami Frasheri duke folur për gjuhët e popujve në lashtësi pohon se: „Përparimi i sajuar dhe letrar i gjuhës –shën im ështe çfaqur më vonë kurse gjendja e natyrshme është ajo bazë“ .35 Gjëndja natyrale e emrave dhe toponimeve është ajo që u trashëgua në mijra vjet në traditën popullore. Nje deshmi të tillë na e sjell një legjendë çame e Tesprotisë mbi Pirron e famshëm Mbretin

slide 99:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 101 e Epirit : “Kur Pirro qe i vogël e çuan tek mbreti i Shkodrës : “O mbret i nderuar/ t’u rritet nami e rrofsh e klofsh sa malet/ Kaha Iperoja na të kemi ardhur/ të t’besojmë kët zok të ipes / të na rritet ipje e vërtetë. 36 Në falorin e gjuhës standarte shqipe fala IPE nuk ndodhet por në dialektin tosk të Çamërisë emërton shqiponjën dhe tregon se si besimi para-historik ka ndikuar në krijimin e falëve të reja. Njeriu primitiv duke parë shqiponjën si zogun e vetëm të lartësive të mëdha nga mund ta shikonte Krijuesin e gjykoi si ndërmjetësin e tij me të Plotfuqishmin . Ky mit pasqyrohet në gjuhën shqipe tek emri i shqiponjës : IPE i+pe ku « i » sipas eruditit arbëresh Xhuzepe Katapano “ në doktrinën e Totit përfaqson Fuqinë Krijuese të Zotit është vetë FJALA ”37 + folja e kohës së shkuar – pashë/veta e dytënjejes / ti pe. Ky emër do të thotë : „Zotin pe“ dhe i përket periudhës zanafllore të shoqërisë njerëzore-matriarkatit. Emri “shqiponjë” nuk ka gjini mashkullore në gjuhën shqipe. Tek arbëreshët shqipetarët e Italisë Shqiponja emërtohej AIN emër i cili në besimin e lashtë përfaqësonte syrin e Krijuesit. Në gjuhën hebraike arabe caldaike dhe siriane emri Ain tregon syrin Appunti sui primi elementi di lingua ebraica. Gastone Ventura 38. Syri në këto alfabete shpreh gërmën « O » me kuptimin e « hiçi-it » dmth asgjë tabela poshtë. Hiçit në hebraisht i thonë AIN dhe shpreh Krijuesin që nuk mund të njihet. 39 Herog. egjipt/gërma hebraike /emërtimi hebr./gërm.fenikase. 40 Studiuesi Petro Zhei Shqipja dhe Sanskritishtja pohon se : «Simboli 0 është ai i qëndrës i Frymës i Zotit » 41 Emri AIN e gjejmë si toponim në Azinë e Afërt si ῾Ain Zāra në Tripolitania ῾Ain Giālūt në Palestinë. AIN quhej edhe qyteti Levit në tokat e tribuve të lashta Judaike. Për të fitet në Bibël 15:32 dhe 19:7. 42 Po ky emër në Francë është toponim i një zone të gjerë arkeologjike të para-historisë komunat Belley Pérouges Bourg-en-Bresse dhe Trévoux. etj. Me anën e toponimeve dhe simboleve të njejta mitike të gjetura në hapësira jashtzakonisht të madha gjeografke dhe që shpjegohen më të njejtën gjuhë dhe besim siç është rasti ynë ne mund të përcaktojmë përhapjen e fseve dhe të besimit pellazg në periudhat para- historike. Këtë fakt e vërtetojnë objektet arkeologjike.

slide 100:

Fatbardha N. Demi 102 43 Në artin e popujve Aztekë të Amerikës një rradhë me sy janë gdhëndur sipër shqiponjës së stilizuar fg.1. Edhe në piramidat egjiptiane fg.2 syri i madh qëndron mbi shqiponjën në qëndër duke shprehur të njejtin mit: „Shqiponja është syri i Zotit“. Po e lemë përkohësisht emrtimin e shqiponjës në gjuhën arbëreshe AIN dhe të përqëndrohemi tek tema kryesore: Zbulimi i origjinës së emrit Shqipëtar dhe vjetërsisë së tij. Sipas Xh.Katapanos në zanafllën e njerëzimit formimi i emrit mbahej si një art i shenjtë dmth besimtar. Me zhvillimin e shoqërisë primitive emrit zanafllor të shqiponjës IPE ju bashkangjitën falë të tjera duke shprehur gjuhësisht ndryshimin dhe pasurimin e miteve të besimit pellazg. Emrin Shqipetar Schipetar etj. në dokumenta si emër i përbërë mund ta risjellim në formën e lashtë: Sch + ipe + t‘ të+ar. Në kuptimin besimtar pellazg kjo frazë lexohet : Fjala/Fryma Krijuese e Zotit Dritë. Rruga e ndjekur: Sch skep/sqepi ch latine para zanoreve lexohet në shqip- k dhe gjuha e nxjerë dukshëm jashtë tek shqiponja në famurin tonë shpreh mënyrën se si Zoti krijoi Botën me Fjalën/ Frymën Krijuese + e Zotit i përfaqsuar nga fala „ipe“-shqiponja + t‘Ar-it. Kjo e fundit nuk është mbaresë por një falë-rrenjë e stërlashtë e cila ndodhet edhe në fllim të emrit Arbër / Arban si emërtim i Zotit Hyjit. Këtë na e dëshmon Petro Zhei : Një tjetër mënyrë referimi tek Qëndra Zoti-shën im është edhe kjo : operatori i lirë rrënja e pastër AR në një sërë gjuhësh shpreh «parimin dritësor ». 44 Maks Myler Friedrich Max Müller 1823- 1900 thekson se emrat e shumicës së popujve arianë janë të përbëre prej falës “arë” 45 për të dëshmuar lidhjen ose origjinën nga Zoti. Duhet theksuar se rruga e ndjekur në studim nuk bazohet thjesht në një hamendsim por në „gjurmët“ që u trashëguan në besimet e mëvonshme dhe në objektet arkeologjike. Sipas Testamentit të ri: „Në fllim ishte Fjala dhe Fjala qe Zoti...të gjitha gjërat u bënë prej tij...“ Giovanni 11-4 46 Siç dihet arsimimi i popullit u bë një dukuri masive vetëm

slide 101:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 103 dy-tre shekuj para kohës sonë dmth gjatë shk 19-20. Per rrjedhojë simbolet mitike me ndihmën e artit gdhëndjet primitive vizatimet në enë balte skulpturat në metal gur e mermer pikturat murale etj. që nga koha e Paleolitit e deri në kohët moderne kan luajtur rolin kryesor për të përhapur dhe përjetsuar besimin dhe mitet. Ky fakt dëshmohet në objektet e shumta arkeologjike punimet ndërtimore dhë artistike që kanë mbritur deri më sot. Për të shprehur dukuri jo materiale siç është „fala“ apo „fryma“ me të cilën Zoti krijoi botën dhe banorët e saj „artisti“ i lashtë përdori llogjikën. Ai e shprëhu mendimin mitik duke paraqitur organin e njeriut që e prodhon falën dhe e nxjerr me forcë frymën: gojën e hapur në maksimum dhe gjuhën e dalë dukshëm jashtë fg.123 poshtë. Në Fjalorin e Dhjatës së vjetër shkruhet: Gjuha një simbol për të folurin. 47 48 nga e majtaKalendari i Aztekëve Arti etrusk Perëndia Bes Tempulli i Denerës Egjipt Sipas studiuesve Perëndia Bes ka qenë i pranishëm në të gjitha periudhat e besimit të lashtë egjiptian. Deri në kohën e Faraonit Akhenaton Dinastia XVIIIviti 1350 pk është paraqitur më krahët e shqiponjës Stema e Kastriotëve në shk15 me shqiponjën ku duket gjuha e nxjerrë dukshëm jashtë formë e pandryshuar edhe në Flamurin e sotëm të Kombit dhe Shtetit shqipetar. Kjo gjetje e njeriut primitiv për të pasqyruar këtë mit të besimit nuk njihet nga studiuesit e arkeologjisë dhe historianët por e gjejmë të shprehur në një këngë të mrekullueshmë arbëreshe kushtuar Shqiponjës. Kjo këngë është mbledhur në Helladë Greqi nga prifi arbëresh At Anton Belushi Ricerche e studi tra gli arbërori dell’Ellade da radici arbëreshe in Italia a matrici arberorë in Grecia: “Mëmë e mirë e Perëndeshë/ ç’akjë do kë fort të do/ neve t’mjerët mos harro/ edhe mbajna në kujdes Sa të rrojëm nën hjes tënde/ e nga skjepi të pështruarë/ veldit t’onë tue kënduar/ me gëzim edhe me besë ”. Mëmë e mirë dhe Perëndeshë/ nga ai që fort të do/neve të mjerëve mos na haro/dhe na mbaj me kujdes Sa të rrojmë nën hijen tënde/ të dalë krijuar nga sqepi fryma-fala yt /vëndit tonë do t’i këndojmë me gëzim dhe besë 49 Në mbështetje të kësaj kënge dhe të mitit do të sjell edhe një dëshmi tjetër. Shqipetarët e Iperisë Epirit gjuhën e tyre e emërtojnë „gjuha e Zogut“ Ipes/Shqiponjës. Në një letër të Panajot Kupetorit dërguar Karl Reinholdit më 25 të Shen’mitrit 1857 25.10.1857 i

slide 102:

Fatbardha N. Demi 104 shkruante “Kalofsh mir’ edhe shëntoshë  Dje mora një kartë nga Zotëria e-jote e shum’u gëzuashë çë më kultove e më shkruajte edhe ndë gjuhë të zogut undrë si thonë Arbëreshtë... 50 Në fund të këtij rrugëtimi gjuhësor mitik dhe të traditës kemi të drejtë të pohojmë se: Fiset e lashta pellazge e quajtën veten „iperotë“ dhe pastaj „shqipetar“ në lashtësi nisur nga simboli besimtar i Shqiponjës për të treguar origjinën e tyrë nga Zoti dmth „Jemi bij të Zotit“. Këtë origjinë besimtare të banorëve e kanë treguar studiuesit e huaj të shk19 në librat e tyre: Shqipetarët e quajnë veten « bij të shqipes ».51 Sipas Andre Leroi- GourhanLe Geste et la Parole : Miti gjenealogjik është forma e parë e refektimit historik. Kështu anëtarët e një grupi njerzor “e kanë origjinën” nga një perëndi nga një hero apo një kafshë. 52 Për sa më sipër emri i lashtë i Kombit tonë - SHQIPETAR - sipas besimit pellazg shpreh MITIN e KRIJIMIT nga Fjala / Fryma e Zotit-Dritë siç thuhet edhe në Bibël. Këtë fakt e dëshmojnë edhe mitet : Iperione Shqiponjë paraqitet si krijues i natyrës : Hënës Diellit dhe Agimit la Lunail Sole l‘ Aurora Hesiode Teog 371 Diodoro V 66 53 Paraqitja e emrit të shqiponjës si një fgurë mashkullore tregon ndryshimin e miteve në periudhën e patriarkatit. Në mitet e mëvonshme shqiponja mbahet si stërgjyshe e Adamit prej të cilit e kanë origjinën njerëzit që populluan Botën. Ky mit njihej edhe në Mesjetë. 54 Sipas autorëve të tjerë Hygin Fable Pausanias Description de la Grèce.Iperone është ati i Titanëve55 Titanët ishin pellazg. E rigjejmë si krijuese të racës njerëzore në mitin e Deukalionit dhe Pirrës emri i së cilës siç do ta shikojmë në pjesën e II do të thotë shqiponjë. Kjo legjend ishte e njohur në gadishullin Pellazgjik Ballkan sidomos në Epir dhe zonën e Tesalisë 56. Emri Pirra përdoret edhe sot e kësaj dite vetëm tek shqipetarët por në gjininë mashkullore -Pirro dhe ruhet në emrin e saj origjinal tek gjinia femërore - Shqipe. Në periudhën e kristianizmit zhduket emri i shqiponjës dhe të gjithë popujt e tokës e kanë origjinën nga tre fëmijët e Noes - Sem Kam e Iafet. Genesi X 1-32. Të gjithë emërtimet që njihen historikisht për shqipetarët dhe paraardhësit e tyre Pellazgo-Ilirët lidhen me Mitin e KRIJIMIT : Pellazg - të lindur prej dheut Ar+ban / Ar+bër : i banun/i bërë nga Ar-a/ dheu Ilir/Yll-ir shpreh origjinën nga Zoti/Ylli. Ylli Drita Hyjnore.57 Al+ban/Al+baëri-a titulli i gazetës së arbëreshëve/ Italimajtas: të banun/ të bërë nga Al ku Al apo EL Eb. në falorin esoterik përkthehet Zoti 58. Ne besimin e lashtë sipas gjuhetarit dhe flozoft gjerman Hermann Karl Usener 1834-1905 „Plotfuqishmëria e Zotit shprehet me sasinë e emrave të tij “ 59

slide 103:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 105 Emrin e Zotit Al dhe të shqiponjës AIN e gjejmë si toponim të qytetit 4.000 vjeçar në Emiratet e Bashkuara Arabe : Al-Ayn العين qe shkruhet edhe Al-Ain në kuptimin besimtar do të thotë „Zoti - Shqiponjë“. 60 Përfundimi i parë : Emri SHQIPETAR është i lashtë dhe pasqyron zhvillimin e besimit të parë të hapsirës mesdhetare atij Pellazg dhe është një emër FETAR. Origjina e tij buron nga fala para-historike IPE e cila shpreh gjuhësisht simbolin e Krijuesit - Shqiponjën. Ky emërtim i trashëguar tek shqipetarët e sotëm shpreh MITIN e KRIJIMIT të njeriut fakt që vërtetohet edhe nga emërtimet e tjera historike të Kombit tonë: Pellazg-Arbër-Ilir/ Yllir-Alban të njohura në të gjitha trevat tona kombëtare si emërtime të së njejtës etni. Emri i shqiponjës në gjuhën shqipe është dokumenti i pakundërshtueshëm i autoktonisë dhe origjinës pellazgo-ilire të Kombit dhe gjuhës sonë. Rruga e formimit të tij në gjuhën shqipe dëshmon se në zanafllën e historisë njerzore emërtimi mbahej si një art i shenjtë ku BESIMI dhe GJUHA kanë shprehur dhe përsosur njëra-tjetrën. Mbasi u munduam të zbulojmë nëpërmjet gjuhës besimit miteve arkeologjisë dhe traditës së Kombit tonë origjinën e emrit SHQIPETAR mendoj së materiali do të ishte i mangët po të mos përmëndet rëndësia e mbrojtjes së gjuhës shqipe dhe sidomos e dialekteve të saj nga keqtrajtimi që i bëhet falorit të saj nga ana e medias elektronike intelektualëve gjuhëtarëve dhe botuesve të teksteve pa i përgjithsuar. Me të drejtë studiuesja Mirela M. Sinani shtron pyetjen: Çështja është që tingujt dhe rrokjet themelore që mbartin kuptimin rrënjë të falës duhet të mbeten të paprekura… A duhet fakur tej thesari i gjuhës së gjallë pse kështu kanë vendosur dikur disa gjuhëtarë Si mund të pretendojmë lashtësi të gjuhës sonë kur heqim lidhjet më elementët më të vjetër gjuhësorë. 61 Kjo ka ndodhur edhe me emrin e popullit tonë i cili deri në fllim të shk 20 shkruhej Shqipetar. Sot shkruhët Shqiptar me arsyetimin se kështu e fet populli. Heqja e zanores «e» solli deformimin e rrënjës së lashtë «ipe». Dihet se në te folurën e përditshme populli jo vetëm i «ha» zanoret ose bashtingëlloret por edhe u ndryshon vëndet apo i braktis Gazetë e shqipetarëve në Bukuresht188962.

slide 104:

Fatbardha N. Demi 106 ato. Kjo dukuri e njohur gjatë rrugëtimit historik të njerzimit solli krijimin e dialekteve tek fset e së njejtës etni deri edhe të gjuhëve të reja që sot përcaktohen si familje gjuhësore si psh gjuhët neolatine. Me krijimin e gjuhëve standarte shk19-20rrënjët e falëve në shkrim « u mbrojtën » nga deformimet e të folurës popullore. Atëhere për ç’arsye në drejt-shkrimin e ditëve të sotme duhej të zhdukej rrënja kryesore e emrit Shqipetar Si pasojë bashkë me rrënjën « ipe » humbi origjina dhe kuptimi mitik i Krijuesit-shqiponja i emrit të popullit tonë duke i hapur rrugën tezës së dështuar dhe antishkencore të shk19 : « shqiptoj qartë ». Për fat emri i vëndit - SHQIPERI e ruajti gërmën “e” dhe rrënjën e saj para-historike. Por « muzeu » i gjuhës sonë për emrin Iperi/Shqipëri nuk i ka treguar akoma të gjitha thesaret e tij…

slide 105:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 107 SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE pjesa e II Duke mos u drojtur nga një përgënjeshtrim prej historisë dhe duke qenë i sigurtë se nuk do të akuzohem se kam dëshirën për ta zmadhuar meqë nga pikpamja e kombësisë i takoj të njejtit popull mund të them se populli shqiptar dikur ishte një popull i madh që banonte në dy kontinente të Azisë e të Europës nga Triestja deri në Sivas. Sami Frashëri .1 Një pohim i tillë duke marrë parasysh hapsirën prej 28748km² të Shtetit Shqipetar dhe duke shtuar trevat historike të banuara nga shqipetarët në shk18-19 të Kosovës Sërbisë Bullgarisë Malit të Zi Maqedonisë dhe Greqisë përsëri do të na dukej i pabesueshëm. A qëndron për shkencën Albanologjike të shekullit 21 një tezë e tillë Këtë mund ta zbulojmë duke gjurmuar emrin e shqiponjës në mitet fgurat historike dhe toponimet e hapsirës së Euro-Azisë të banuara nga fse pellazgo- shqipetare. Shqiponja në emrat dhe toponimet e lashtësisë Lidhjen e vetme të emrit të shqipetarëve në lashtësi me shqiponjën studiuesit modern e shikojnë tek libri i Plutarkut Jeta e Pirros ku tregohet se Mbreti i Molosëve Pirro II kur u kthye në atdhe mbas ftores mbi maqedonasit 289 pas K Epirotët e pritën duke e

slide 106:

Fatbardha N. Demi 108 përshëndetur me epitetin “shqiponjë” . 2 Kjo e dhënë mendoj se është keqkuptuar nga historianët. Përse për ftoren e aritur ushtarët do ta emërtonin shqiponjë kur beteja nuk u zhvillua në qiell por në tokë ku kafsha më e fuqishme është luani  Teksimi i Plutarkut se e thirrën me emrin e shqiponjës duhet kuptuar si një përkthim që bën autori brohoritjeve të ushtarëve « Pirro  Pirro  » në librin e tij të shkruar me gjuhën prifërore të bazuar në një nga dialektet e shumta të pellazgëve. Në mbështetje të mendimit tim është fakti se Historia dhe mitet tregojnë se para Pirros së famshëm këtë emër të lidhur me shqiponjën e kanë patur shumë fgura të tjera historike dhe mitike :« Sipas rrëfmesh pleqërishte nën tiparet e shkabës emri mashkullor në gjuhën shqipe për shqiponjën Zeusi dodonas qe bashkuar me nimfën Aigina që pat lindur të parin bir të shqipes Aiakun Akilin-shën im katragjyshin e Aleksandër dhe Pirro Molosit” 3 Njihet nga mitet fakti se Akili kur fshihej në oborin e mbretit Licomede në Sciro përdorte emrin Pirra4 dmth „shqiponja“. Edhe Perëndia Mars i latinëve një nga emrat e kishte Pirro. Po kështu në artpiktura skulptura etj Zeusi paraqitet gjithmonë me shqiponjën për t’u trëguar besimtarëve të lashtë: “ Jam Shqiponja  ” siç emërtohej edhe mbreti i dinastisë së parë egjiptiane Horos Ḥr i hyjnizuar si Perëndi. Në skulptura ay paraqitej si shqiponjë ose me kokën e saj. 5 Monedhë e Epirit e vitit 210 p.K. Faraonin egjiptian Horos e therisnin “shqiponjë” . Edfou Egjipt. Në një dokument fg.posht të Marcus Junianus Justinus Justini Historiarum Philippicarum libri XLIV dallojmë dy fakte : 1. Emri “ epirotë” dhe rrjedhimish edhe Epir është i mëvonshëm sepse më përpara banorët quheshin Pirridë. Edhe Dh.Kamarda Demetrio Camarda Discorso Preliminare kur fet për banorët e lashtë të Epirit nënvizon emrin e tyre Pirridi. 6 2. Emri i Epirotëve në latinisht Pyrrhidae shkruhej njësoj  sikurse ay i Pirros Pyrrhus dhe i gruas së Deukalionit Pirra Pyrrha. Po kështu edhe në italisht : Pirridi Pirro dhe Pirra.

slide 107:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 109 7 Ky është një dokument shumë i rëndësishëm gjuhësor dhe historik i cili dëshmon se emri PIRRIDI i epirotëve siç e thekson autori dhe Pirra/Pirro në gjuhën shqipe kanë ardhur nga e njëjta rrënjë para-historike. Historiani A.Romualdi Gli Indoeuropei. Origini e migrazioni pohon se në shkrimet greke emri « pyrrhos » përdoret shpesh fakt që dëshmon se në lashtësi emri « shqiponja » dmth IPE-riotë Epiriote/Shqipetarë edhe sipas Marcus Junianus Justinus përdorej për banorët e Jugut të Gadishullit Pellazgjik Ballkanik.8 T oponimet po të shpjegohen drejt pohon Spiro Konda Pellazgët origjina e jonë e mohuar janë dëshmuese të vërteta që provojnë se atje ku ndodhen banonte populli me gjuhën e të cilit shpjegohen. 9 Siç dihet emrat mitikë dhe toponimet e Lashtësisë janë krijuar në kohën kur Gadishulli quhej me emrin e banorëve të tij Pellazg dhe fset që banonin në Epir nuk janë përmëndur kurrë nga autorët e lashtë si të etnisë greke. Sikurs pohon edhe G. P . Anagnostopulli : „Emri i përveçëm Epeiros Epir mund të jetë falë para-helenike si shumë nga toponimet e vjetra greke...“ Enciklopedia e Madhe Greke vol XII f 317 1930 Athinë 10 Megjithatë studiuesit e shk19 por dhe sot duke e mbajtur greqishten si gjuhën më të lashtë europiane origjinën dhe kuptimin e çdo emri apo toponimi e kërkojnë tek kjo gjuhë sipas së cilës Epir do të thotë „tokë“ dhe Pirro „fokë kuq“. Tradita gojore e regjistruar në shk 20 Fatos Mero Rrapaj Këngë popullore nga Çamëria1983 dëshmon se vëndi i fseve thesprote kaone molose etj emërtohej Iperi. Kjo falë e përbërë e gjuhës shqipe ka kuptim besimtar: Ipe/dialekti çam shqiponjë + ri dmth vëndi ku ri shqiponja/Zoti. Në dokumentet greko-romake dhe hartat e mesjetës për të njejtën hapësirë gjeografke shkruhet Epiri pra ka mospërputhje të emrit të traditës popullore me emërtimin në dokumentet. Faktorët që kanë ndikuar kanë qenë : Shkruesit e dokumenteve dhe natyra e gjuhës së folur pellazgo-shqipe . Shtrëmbërimi i gjuhës nga shkruesit ka qenë një problem i njohur që në lashtësi. Sipas Dh.Kamardës “Ka shkrime të lashta si latine edhe greke që dëshmojnë ndryshimin e madh të falëve të njejta-shën im në shkrimet e kohës klasike. Platoni në Cratilo tek grekët dhe Ennio e Lucio tek latinët ngulnin këmbë për përdorimin e një ortografe të saktë. 11 Një nga shkaktaret kanë qenë edhe përkthimet nga gjuha origjinale. Studiuesi arvanit Aristidh Kola që është marrë me emrat në mitet dhe toponimet e lashta vëren se : „Duhet të kemi parasysh faktin se grekët emrat e huaj duke i greqizuar i ndryshonin shumë nga forma fllestare në gjuhën përkatëse“. 12 Kjo „gjuhë fllestare“ para-greke e Gadishullit ishin dialektet e gjuhës pellazgo-shqipe.

slide 108:

Fatbardha N. Demi 110 Vicenzo Gioberti 1801-1852 një prej fgurave kryesore të Rilindjes italiane pohon se gjuha shqipe përmban gjurmë të gjuhëve që qarkullonin në Greqi para pushtimeve deukalioniane dmth para se të formohej popullsia e emërtuar hellenike.Vicenzo Gioberti « Primato » Bruselles1844 T.II p.133 13 Por faktor i rëndësishëm që ka sjellë ndryshimin e emrave në kohë është edhe vetë natyra e gjuhës shqipe. Gjuhëtari i shquar arbëresh Dhimitër Kamarda vëren se që në zanafll gjuha shqipe pellazgo-shqipe shën im ka treguar si tipar kryesor të falëve tendencën për ndryshime të caktuara si : „Ndrimin e vëndeve të zanoreve bashtinglloreve por edhe rrokjeve të tëra“ 14 U zgjatëm pak për arsyet historike dhe gjuhësore të ndryshimit të falëve në gjuhën pellazgo-shqipe për të kuptuar se përse emrat Iperi dhe Iperiot Shqiperi- Shqipetar i gjejmë në forma të ndryshme në dokumente. Duke u bazuar tek faktet e sipër përmëndura mund ta ndërtojmë rrugën e ndryshimit të rrenjës IPE tek toponimet dhe emrat e njeriut: Fillimisht Ipe/Iperia emri i shqiponjës dhe i vendit ku e/a tregon gjininë femër. – Pieria kalimi i zanores „i“ prapa bashting. „p“ - Pirro/Pirra Pirria emër njeriu/vëndi nga rënia e zanores „e“ dhe vendosjen e „i“ pas bashtingllores „p“- Epiri Epirotë ndrimi i vëndeve të i/e etj. Kjo rrugë vërehet në shumë emra të njerëzve historikë fgurat mitke dhe toponimet e fseve pellazge brënda Gadishullit dhe në hapësirën Euro-Aziatike duke nënkuptuar gjithmonë emrin e shqiponjës siç « na e përktheu » Plutarku më lart. Në mitet pellazge gabimisht të emërtuara greke ku çfaqet rrënja zanafllore ipe kemi emrin Iperione të Perëndisë së Dritës Enciclopedia Italiana 1933- Alessandro Olivieri. 15 Hesiodi e tregon bir të Qiellit Uranit dhe Tokës Gea/Dhea në shqip dhe ati i Hënës Diellit dhe Agimit. Në gjuhën greke Ὑπερίων / Hyperíôn përkthehet « ai që është lart » dhe sipas autorëve të lashtë Hygin dhe Pausania ishte një Titan dhe ati i Titanëve. Titanët ishin pellazg16 Pieridi gr. Πιερίδες lat. Pierides emërtoheshin Iperiotet epirotët shqipetarët e jugut. Sipas Pausanias IX XXIX.3 ky emër lidhet me vendin Pieria emri i lashtë i një zone bregdetare të Maqedonisë në lindje të malit Olimp që e kishtë marrë këtë emër nga mali Pieria cfr. Plinio Nat. hist. IV 29 30 33 35 dhe ku banonin Pieri- det Πίερες dmth iperotet fset më të lashta të Trakës. Tek latinët Muzat janë quajtur Pierides Cicerone Nat. deor. III XXI 54 prej emrit të vëndit të origjinës Pierisë.Epiri 17 Këto të dhëna tregojnë se Iperia Shqiperia e lashtë shtrihej jo vetëm në Epirin e sotëm gjeografk por edhe në hapësirën që më vonë do të emërtohej Maqedonia e jugut. Pirre siç dëshmon Straboni Straboni Gjeografa IX 5 23 f.443 ka qënë emri i lashtë i Tesalisë 18 dhe sot e gjejmë si toponim pranë Athinës. Me origjin nga rrënja ipe kemi toponimin Perin Persian: پرين‎ i njohur edhe si Ferīn Parad Pīrīn në Iran 19 dhe të masivit malor -Pirin bullg.Пирин gr. Πιρίν në jug- perëndim të Bullgarisë. Në këtë zonë sipas Pulevskit Dictionary of Tree Languages

slide 109:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 111 Macedonian AlbanianTurkish 1875 22.7 të banorëve janë të etnisë shqipetare. 20 Origjinën shqipetare të kësaj treve e dëshmojnë edhe emrat e fshatrave: Kali mantsi Katuntsi Kovachevo Malki Pirin Vinogradi etj. 21 Në perëndim të Europës kemi vargmalin Pirene që shtrihen midis Francës dhe Spanjës. Në mite thuhet se emri është vënë nga Herakliu. 22 Nga zëvëndësimi i bashtinglloreve buzore “p/b” 23 është formuar toponimin i Gadishullit IBERIK Iperik dmth Gadishulli i Shqiponjave /shqipetarëve përmëndur nga Straboni dhe Appiani. Sipas Herodotit është emërtuar nga hellenëtpellazgë-shën im të ardhur afërsisht 3.800- 4.700 pK nga Gadishulli Pellazgjik Ballkanik. Një prej fseve të mbijetuara nga para-historia janë baskët e sotëm Baschi shqip- bashkë dmth grup fsesh dhe gjuha e tyre Eskuera e shkuara e vjetra të cilët në lashtësi adhuronin Kaun si Perëndi dhe sipas Strabonit formuan qytetrimin iberik. 24. Ne te majtë monedha e Epirit v.234-168. Zeusi dhe Diona. Mbrapa Kau në sulm simbol i besimit hënor te pellazgëve epiriot poshtë Simboli i shqiponjës në veshjen e lufëtarit dhe e fsnikut katalanas. 25 Sipas Hahnit «  plaku i maleve » stërgjyshi mitologjik i baskëve quhej Arbasoa 26 dhe Pira emërtohet një komunë spanjolle në Katalonjë C a t a log n e/Ta r ra g o n ë 27 Simboli i Krijuesit- shqiponja edhe në mesjetë mbahej si dëshmi e përkatsisë dhe mbrojtjes hyjnore në heraldikën katalanase fg. lart2 Në gadishullin Iberik gjënden shkrime të lashta të ngjashme me ato të Etrurisë Itali dhe Ilirisë Shqiperi të shkruara me alfabetin

slide 110:

Fatbardha N. Demi 112 pellazgo-fenikas dhe që lexohen vetëm nëpërmjet gjuhës shqipe Nermin Vlora Falaski Pellazgët-Ilirët-Etruskët-Shqipetarët. Ne traditen shqipetare ka mbijetuar origjina e perbashket e fseve baske. Veshja e siperme e gruas Dukagjinase Mushamah e ngjashme me ate te bustit femeror Iberik Spanje 300 pK. Me të njejtin emër – Iberia Iperia/Shqipëria quhej mbreteria që jo rastësisht ndodhej pranë mbretërisë tjetër Albania në hapsirën gjeografke të Kaukazit në veri të Armenisë. Ky fakt i ka shtyrë disa studiues të shk 19 si ay grek Nikolla Nikokle Nicocles Nicola apo francezi Pukëvil Pouqueville t’i quajnë shqipetarët e sotëm popullsi jo autoktonë në Ballkan por të ardhur nga Kaukazi. 28 Për këtë dukuri Sami Frashëri ka sqaruar se: Emri Albania i përdorur prej gjeografëve të Greqisë së vjetër dhe të Romës për krahinat e Dagestanit dhe të Shirvanit në Kaukaz ka qenë emër i lashtë edhe i Skocisë. Del se me këtë emër të përbashkët emertoheshin tri vënde që ndodhen shumë larg njeri-tjetrit. Arsyeja është se populli kelt dhe ilirët paraardhësit e shqipetarëve kanë të njejtën origjinë dhe gjuhët e tyre janë të afërta me njera-tjetrën 29 Sipas Dr.Arif Mati Aref Mathiu fset thrako-frigjiane nga e kanë origjinën armenët kanë emigruar në rajonin e Kaukazit dhe të Armenisë së sotme nga Ballkani rreth shk VII- VI pK. 30 Albanologu Hahn vëren se ka shumë toponime të njejta në hapësirën gjeografke të Ilirisë Armenisë dhe Medisë. 31 Që emri Iberia në Azi është i pellazgëve të Iperisë Shqiperisë dodonase na e dëshmon edhe krahina qëndrore e Sirisë Pieriasikurse Epiri i lashtë në dokumente e cila shtrihej mbi bregun e djathtë të lumit Oronte ku ndodhej kryeqyteti i Mbretërisë së Seleukëvë me emrin Seleucia di Pieria ἐν Πιερίς. Edhe vargmali i kësaj zone emërtohet Pieria. Studiuesit mendojnë se emri është sjellë nga ushtarët maqedonas të Aleksandrit të Madh. 32

slide 111:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 113 Studimi i toponimeve të njejta të lashtësisë në hapsira shumë të mëdha gjeografke tregon se në emigrimet e tyre fset pellazge bashkë me “plaçkat e shtëpisë” mernin me vete edhe besimin mitet dhe toponimet e Atdheut të origjinës. Sigurisht që këto lëvizje në drejtim të Lindjes nuk flluan me marshimin e Aleksandrit të Madh 326 pK drejt Indisë por që në zanafllën e krijimit të shoqërisë njerëzore. „Ne duhet të pranojmë - pohon Eduard ShnaiderPellazget dhe pasardhesit e tyre- se kjo ishte një specie njerëzore që jetonte në Europë ose pak a shumë në Ballkan para dukjes së periudhës së plinoçenit të epokës terciare kur kishte një lidhje vijushmërie midis Azisë dhe Europës me anën e kontinentit të zhdukur të Arcipelagut 33 Përfundimi i dytë : Toponimet e shumta që e kanë origjinën e tyre nga emri i Shqiponjës- IPE të përhapura në një hapsirë të gjerë gjeografke të Euro-Azisë dhe që kuptohen veçse me gjuhën shqipe dhe zhvillimin e saj historik dëshmojnë se këto fse përbënin një bashkësi të madhe popujsh të së njejtës etni. Sipas Nouveau Petit Larousse Paris1950 f 1599 : “Pellazgët popull shumë i lashtë jetonte në periudhën para-historike në Greqi në Arkipelag në brigjet e Azisë së V ogël dhe të Italisë. … Traket e lashtë Frigët Lidët Etruskët Epirotët Ilirët Italiotët Sanitët Oskët etj dhe “Shqipetarët e sotëm” konsiderohen së janë degët kryesore të Pellazgëve” .34 Edhe mbas mijëra vitesh në dokumentet e Perandorisë Osmane të shk 19 Shqipetarët ishin popullsia me e madhe në Ballkan: “Më tepër se gjysmës e atij vëndi që i thonë sot Rumeli a Meng’e Ballkanit Turqia europiane ka qënë qëmoti Shqiperia edhe njerëzit që kanë qënë mi të që nga Trieshta Trieste e gjer më Sallonik kanë qënë shqipetarë. 35 Sami Frashëri pohon se shqipetarët kanë qënë jo vetëm një popull i madh por edhe një Komb i lashtë: “Ky komp kaq’ i vjetërë e kaq’ i vjejturë i vlefshëm-shën im për histori ka qen’ i shumë’ i shumtë e i fortë... ” 36 A ka patur Komb me emrin Shqipetar në lashtësi Për të pranuar këtë fakt duhet të kuptojmë se ç’përfaqëson emri KOMB . Kjo falë nuk ekziston në ndonjë falor të gjuhëve europiane përveçse tek Shqipetaro-Arbërit. Kombi dhe Nacioni përfaqsojnë dy kategori të ndryshme historike: Kombi-etninë dhe Nacioni- shtetin. Mund të kesh disa shtete me të njejtën popullsi etnike si psh Shqiperia dhe Kosova por asnjëherë gjatë historisë së shoqërisë njerëzore nuk ka patur dy kombe për të njëjtën etni. Kombësia ka kuptim shumë më të gjërë edhe se fala Racë e cila dallon vetëm natyrën antropollogjike të popullsisë . Në gjuhën popullore shqipetarët e përcaktojnë kështu kombësinë e tyre: “Kemi një gjak një gjuhë dhe një zakon” ku në zakonet përfshihet edhe besimi i të parëve të tyre pellazgo-ilirëve.

slide 112:

Fatbardha N. Demi 114 Por si shpjegohet që gjatë historisë së tyre shqipetarët e sotëm kanë patur disa emra kombëtar si Pellazgë Ilir/Yllirë Iperiotë /Epirot Albanë Arbër etj. që shpesh janë përdorur njëkohësisht ose kanë zëvëndësuar njëri-tjetrin Kjo dukuri nuk është e rastësishme. Siç e pamë në pjesën I-rë të gjitha emërtimet e shqipetarëve „të çojnë“ tek NJË FIGURË- Krijuesi- i cili është : Shqiponja Ar-a Ylli I pari dhe i vetmi A-l dhe shprehin vetëm NJË MIT atë të KRIJIMITtë njeriut. Në këtë kuptim këto emra shprehin një ide: Origjinën HYJNORE të fseve bijve të Zotit. Duke folur per shqipetarët Canestrini « Antropollogjia »-Hoepli Milano1878 shprehej se: „Kjo racë ndër të gjitha ekzistueset … përherë diti t‘i qëndrojë më pranë Zotit” . 37 Me “gjuhën” e fzikës moderne Petro Zhei e shpjegon kështu: “Ne mund të themi se gjer në një farë mase një numër i madh falësh mund të vështrohen thjesht si mënyra të ndryshme të përcaktimit të Qëndrës... gjuha referon gjithnjë tek Qëndra e rrjedhimisht tek simboli Zoti 38 Përsa më sipër të gjitha emërtimet e shqipetarëve kanë përcaktuar vetëm NJË KOMB të krijuar nga ZOTI. Pr.Dr. Skënder Rizaj shpreh të njejtin mendim: „Gjykuar sipas burimeve shkencore të dorës së parë etnonomet pellgaz sipas metatezës/vendkëmbimit bëhet pellazg ilir shqipetar alban arban arnaut jane sinonime“. 39 Por cili prej këtyre emërtimeve ka qënë më i vjetri Në Fjalorin Homerik të J.Panazidis Athinë1885 profesor i Universitetit të Athinës shkruhet : « Pellazgët banorët më të vjetër të Greqisë u shtrinë nga banesa e tyre e parë rreth Dodonës së Epirit II 681 gjer në Tesali Beoti dhe pjesë të Peloponesit sidomos në Argolidë dhe Arkadi ». 40 Edhe në kohën kur shkruante Herodoti ata ishin të pranishëm : « Më duket se e kam treguar qartë se pellazgët ishin një popull barbar të cilët ruajnë akoma edhe në ditët tona gjuhën e tyre » Historia lib1 41

slide 113:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 115 Në këtë hartë të shekullit 16 bazuar në përshkrimin e gjeograft Claudius Ptolemy në qëndër duket qartë vënd-ndodhja e fseve Pellazge. 42 Sipas Plutarkut Pellazgu i vjetër ishte mbreti i parë në Epir Plutarco Pirro dhe sipas autorëve të tjerët Strab. Erodot. Stef. di Bizan. Scimno Epirotët ishin Pellazgë. 43 Meqënëse rrënja „ipe“shqiponjë e emrit Iperiot Epiriot ka formuar edhe emrin „Shqipetar“ siç e pamë në pjësën I me të drejtë themi se PellazgëtIperiotët Shqipetarët e vjetër siç i emërton edhe Spiro Konda :„Në Epir përpara shk 13 pK banonin katërmbëdhjetë fse pellazgjike dmth Shqiptarët e vjetër“. 44 Por emri „shqipetar“ është më i lashtë edhe se ay „pellazg“ dhe këtë na e dëshmojnë pothuaj të gjithë shkruesit e lashtësisë të cilët kanë folur mbi popujt e gjykuar si „të parët e të parëve“ në Europë me emrin IPERBOREAL. Shkenca Albanologjike e shtetit tonë nuk ka folur kurrë për këto fse duke lënë jashtë teksteve edhe vetë Pellazët bashkëkohës të Herodotit së bashku me baballarët e tyre Atllantidë. Përse Albanologjia duhet t’i studiojë popujt të cilët edhe në kohën e Herodotit shikoheshin përtej kufjve të mitit si një vezullim misterioz “ i Kohës së Artë “ Arsyeja është: I- Sepse emri i cili mrekullisht na ka mbritur i pa ndryshuar nga historianët e parë është falë e përbërë e gjuhës shqipe: IpeShqiponja+ri+Borë+al Zoti dmth Shqipetarët bij të Zotit që rinë në vëndet malore me borë. Ky është kuptimi i saktë gjuhësor. Të gjitha shpjegimet e tjera nuk qëndrojnë sepse autorët e lashtë nuk e njihnin gjuhën iperiote shqipe dhe e quanin „barbare“ . Për rrjedhojë emri i fseve Ipërboreale është mister edhe në ditët e sotme për studiuesit. Më qënësë fala e gjuhes shqipe « ipe » dhe « borë » nuk gjëndet në falorin grek studiuesit e huaj hamëndsojnë se Iperboreal do të thotë : « ata që jetojnë përtej erës së veriut Borea ». Hyperboréens en grec ancien Ὑ περϐόρεοι / Hyperbóreoi au sens étymologique sont ceux qui vivent « au-delà de Borée le vent du nord ». majtas Borea Vizatim në një enë balte e vitit 360 p.K Luvër. Lidhja e emrit „borë“ me „ipe“shqiponjë nga studiuesit merret prej miteve. Sipas Tit Livit cfr. Liv. XLV 298 45 në Maqedonin e lashtë ndodhej mali Bora. Era e fohtë e Veriut europian që kalonte nga ky mal drejt Detit Jon u quajt Perëndia Borea dhe banesën e kishte në Trak. Duhët të theksojmë faktin se në të gjitha veprat e artit të Euro-Afro-Azisë së lashtë ku fgurat e Mbretërve-Heronj dhe Perëndi apo kafshëve fantastike paraqiten me krahët

slide 114:

Fatbardha N. Demi 116 kokën apo trupin e shqiponjës ose kanë emrin e saj kemi të bëjmë me mite me origjinë pellazge. SHQIPONJA ËSHTË SIMBOLI MË I RËNDËSISHËM I BESIMIMIT PELLAZG. Fjalët Bora dhe Ipe që shpjegohen vetëm me gjuhën shqipe tregojnë jo vetëm përkatsinë shqipetare të emrit por edhe „adresën e shtëpisë “ të fseve Iperboreale - Gadishullin Pellazgjik Ballkanik. II- Iperborealët janë fse që kanë jetuar në trevat historike të shqipetarëve. Nga tradita gojore për Iperborealët dihej vetëm se kanë jetuar në periudhën më të lumtur të shoqërisë njerëzore e quajtur „Koha e Artë“. Vëndi i tyrë ishte Parajsa tokësore ku jeta ishte e gjatë dhe plot gëzime pa grindje e lufë dhe ku kopështi përallor Hesperia besoj se shqiptohej Iperia ju afronte gjithshka. Fantazia e autorëve të lashtë banesën e këtyre fseve e shikonte në hapsira të ndryshme gjeografke për të cilat nuk do të zgjatemi këtu. I vetmi mendim ku përputheshin të gjithë ishte se ata jetonin në VERI. E gjith ngatëresa për vënd-ndodhjen e fseve Iperboreale ka ardhur se në lashtësi nuk kishin njohuri gjeografke. Ishin autorët e mëvonshëm të cilët nisur nga përshkrimet në mite e çvendosën VERIUN e autorëve Jonian në Gadishullin e Skandinavisë. Kështu lindi teza e fseve Iperboreale si „raca akullnajore“ nga u krijuan popujt dhe pasardhës të tyre u përcaktuan fset gjermanike të kohës greko-romake. Filozof gjerman Niçe pohonte Nietzsche Anticristiano 1888 se: „Ne jemi Ipeborealët “ . 46 Ky përfundim „shkencor“ u përqafua sidomos në shk19-20 nga nazistët. Por ishte Straboni ai që na la një vënd-ndodhje të saktë gjeografke: “ Shkruesit e kohrave më të lashta duke i dalluar fset i kanë quajtur Iperborealë ato fse që jetonin përreth Detit të Zi lumit Istro Danubit dhe Adriatikut Geografa 11 6 2. Nga ky përshkrim Straboni ka treguar trevat ku kanë banuar në kohën historike iliro-dardanët. Në librin e tij Jacopo Durandi Saggio sulla storia degli antichi popoli d‘Italia1769 pohon se Straboni Lib.1 dhe Protarco tek Stefano Bizantino de Urbib. f.727 përfshinin nën emrin Iperborealë të gjithë popujt që jetonin përreth Alpeve Europiane si Kelto-Iberet dhe Kelto- Shitet . Edhe fset e lashta të Italisë si Sikulët Sabinët Umbrët pretendonin se ridhnin nga Hiperborealët e vendosur në Illiri. 47 Këto të dhëna tregojnë se Iliro-Dardanët shtriheshin në të gjithë Europën veriore perëndimore dhe lindore që së bashku me Maqedonasit kishin të njejtën etni me Iperiotët pellazgë. Siç e vënë në dukje historianët e lashtë Iperiotët pellazget e Epirit shtriheshin në jug të Gadishullit Pellazgjik Ballkanik rreth tempullit të tyre të parë -Dodonës. Ngrohja e klimës shtimi i popullsisë apo ndonjë përmbytje katastrofke në jug i detyroi një pjesë të emigronin drejt veriut fakt që na e vërteton edhe Hahni kur fet për legjendat e Pellazgëve: Ndërsa pellazgët në jug e mbajnë veten si vëndës tëk ata të veriut rron akoma gojdhëna që tregon ardhjen e tyre. 48

slide 115:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 117 Që fset Iliro-Dardane e kanë origjinën nga fset pellazge të jugut e dëshmojnë edhe mitet: “Dardanin e lindi së pari Zeusi re-mbledhës”Iliada Këng. XX varg. 215 … Dardani të cilin i biri i Kronit dmth Zeusi-shën im e donte mbi të gjithë djemtë...» po aty varg.304 49 Për t’u dalluar nga vëllezërit e tyre të jugut u shtua emrit kombëtar Iperiot një karakteristikë e vëndit të ri “borën” duke u emërtuar Iperboreal –Shqipetarët e vëndëve të borës. Që kemi të bëjmë me një “histori shqipetarë“ e dëshmon përhapja gjeografke e mitit të tyre. Sipas Enciklopedisë Italiane të vitit 1933 fset Iperboreale njiheshin në gojdhënat e banorëve të Trakës Argosit dhe Peloponezit por edhe në Siçili tek Venetët e Italisë Maqedoni etj vënde ku ishin përhapur fsët pellazge. 50 III- Apollo Iperboreal ka qënë Perëndia shqipetare e Delft. Siç e dëshmojnë studiuesit e miteve fgura e Perëndisë Apollon është e vonshme. Tempulli i lashtë i besimit hënor- Delf themelimin e të cilit Pauzania në Phocicis jua atribonte fseve Iperboreale. Jacopo Durandi Saggio sulla storia degli antichi popoli d‘Italia1769f19 në kohën kur zbritën Dorët XII-XI p.K. që shpartalluan mikenasit pësoi shkatërime të mëdha. Vetëm rreth shekullit IX-VIII p.K. ky tempull u ringrit përsëri por duke iu përshtatur një besimi të ri: Apollonit diellor. 51 Në rast se lexojmë me vëmëndje se çfarë shkruhet për Perëndinë Apollon dallohet se bëhet falë për mite kushtuar “kultit të të parëve” dhe shpreh nevojën e shpalljes së origjinës hyjnore të fseve pasardhëse të periudhës “hellenistike” . Ky qëllim shprehet qartas në mite nga “mbiemri” i tij Apollo Iperboreal si dhe lidhjes me ta: “udhëtimet” e Apollonit nga Delf në vëndin e Iperborealëve dhe dhuratat e përvitshme që dërgoheshin nga këto fse tempullit të Dodonës dhe Delft tempullit të Apollonit. 53 Studiuesi Julius Evola në veprën Enë me figurën e Apollonit zbuluar në Shqiperi.52 Apollo 320 pK. Belvedere Romë.

slide 116:

Fatbardha N. Demi 118 e tij “ Rivolta contro il Mondo Moderno” pohon se : “ Apollo Iperboreal sipas Virgjilit do të inaguronte një kohë të re të Artë të Heronjve nën shenjën e Romës” .54 Në kohën kur është shkruar për herë të parë për Iperborealët nga Hesiodi shk 8 p.K. Les Épigones fragment 150.211. Alcée fragment 307 Herodoti Hérodote IV 36  Diodori i Siçilisë Diodore de Sicile II 47 7 55 ishin haruar mitet para-historike . Emri kombëtar i shqipetarëve të veriut ishte zëvëndësuar me emrin Illir të Illyrisë ndërsa vëndi i origjinës së Iperborealëve Iperia shkruhej tashmë Epir dhe historianët e parë nuk e dinin kuptimin gjuhësor të kësaj fale. Për rrjedhojënë vënd të Iperiotëve „emigrantët“- Iperborealë u emërtuan si fset e para të racës njerëzore. Faktin se emri i parë kombëtar ka qënë Iperi-ot shqipetar e dëshmon jo vetëm vendosja e falës Ipe në fllim të emrit të fseve misterioze Ipe rboreale por dhe mitet sipas të cilëve Iperi-on shqiponja kishte bir Agimin/Aurorën dhe nip Borean birin e Agimit Eos 56 Pra fala Ipe është bazë për emrin Iperboreal. Edhe biografa e familjes së Apollonit i përket mitollogjisë së Iperiotëve-pellazgë Shqiptarëve të vjetër. Babai i Apollos Zeusi dhe gjyshi Kroni janë të racës së Titanëve dodonas sikurse edhe nëna e tij Leto Latona tek romakët e cila pati nga kjo lidhje binjakët Artemis që përfaqson dritën hënore dhe Apollonin dritën diellore.57 Titanët janë pellazgë dhe sipas Plutarkut Plutarco Pirro dhe autorëve të tjerë Strab. Erodot. Stef. di Bizan. Scimno fset Epirote ishin Pellazge 58. Me qënëse Iperiotët /Epirotët janë Shqipetarë Epirotët ose Shqyptarët siç e shpreh edhe Fran Bardhi 1606-1643 59 për rrjedhojë Apolloni është një Perëndi e miteve shqipetare siç e dëshmon edhe mbiemri i tij- Iperboreal shqipet e veriut. Për studiuesin e emrave të Perëndive Aristidh Kola edhe emri i tij e ka origjinën nga pellazgo-ilirët: “Tek Dorianët fse iperiote dhe Ilirët ekzistonte perëndia e dritës « Ylli »… që u bë « Apullaon » Gjuha e Perendive2003f.169. Sot njihet me emrin Apollon. Emri dhe miti i Apollonit është një dëshmi e çmuar historike dhe gjuhësore e lidhjes shpirtërore dhe besimtare të bashkësive fsnore të së njejtës etni të Ipe-ve të Shqipetarëve të Veriut me ata të Jugut. Mbas këtij rrugëtimi shumë të përmbledhur për faktet që ekzistojnë është e sigurtë se në studimet e mëtejshme albanologjike panorama parahistorike e shoqërisë njerëzore që koha shumë e gjatë shkatërimet dhe zhdukja e dëshmive nga dora njerëzore e ka errësuar pothuajse tërësisht do të ndriçohet edhe më tej. Si përfundim të shtjellimit tonë pjesa I dhe II: BESIMI ishte ORIGJINA e krijimit të EMRAVE KOMBËTAR të bashkësive të mëdha fsnore të cilët i përkisnin së njejtës etni. Nga tradita popullore mitet dhe dokumentet që tregojnë vijëmsinë e përdorimit të emrit Ipe/Iperi prej parahistorisë deri në ditët tona Kombi i IPE-ve shqiponjave është më i lashti në hapsirën Euro-Aziatike. Emri Epiriot e ka origjinen nga emri Iperiot dhe shpreh

slide 117:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 119 simbolin e Zotit – SHQIPONJËN e cila ka shërbyer si emblemë themelore e Epirit të lashtë para Aleksandër e Pirro Molosit. 60 Sot nuk mund të caktojmë kohën se kur emri kombëtar Ipe Iperiot/Epiriot u kthye në Schipetar Shqipetar për faktin se nuk e dimë se kur Miti i Orakullit të Zotit shqiponja u zëvëndësua me Mitin e origjinës së Njeriut nga FRYMA e ZOTIT. E vetmja gjë e sigurt është se emri SCHIPETAR Shqipetar e ka zanafllën prej kohëve të erta të parahistorisë kur u krijua ky mit dhe ka origjinë besimtare fakt që vërtetohët lehtësisht nga mitet gjuha shqipe dhe arkeologjia. Emri IPERBOREAL është një dokument i vyer në shërbim të albanologëve që dëshmon autoktoninë dhe lashtësinë e Shqipetarëve dhe të emrit të tyre kombëtar. Ky emërtim tregon se bëhet falë për të njëjtën bashkësi fsesh historike -Titanësh- dmth TË TANËVE shqip: tanët dmth fsi ynë por të ndarë në dy degë të mëdha: të Veriut dhe të Jugut. Për mijëra vjet ata e kanë shprehur këtë ndërgjegje të përbashkët etnike nën emrin e Yllit -Yllir Iliro- Dardanët dhe shumë fse të tjera dhe Ipes Iperiotët Epiro/pellazgët Hellenët etj. apo Geg dhe Tosk . Sipas J. Wilkes 1992 po të bazohemi në burimet greke nuk mund të bëjmë asnjë dallim midis Ilirëve dhe banorëve të vjetër të Epirit. 61 Ishin kushtet historike ardhja e fseve të huaja aziatike që e bënë të domosdoshme ripërdorimin e emrit para- historik Schipetar mbi të gjitha emërtimet e tjera kombëtare që i dallonin dy bashkësit e mëdha për t’iu treguar të huajve origjinën e përbashkët Hyjnore dhe pronësinë „Zotër të trevave“. Dr. Johan George von Hahn pyet: A bie fort në sy që shkrimtarët romakë dhe grekë mos ta njohin emrin e përbashkët të disa popujve që ishin farefs ... Apo që pjesa më e madhe e Europës së qytetruar e injoron ekzistencën e një populli të madh në Greqinë e sotme i cili nuk është grek kështu që emri i grekëve e mbulon këtë komb të huaj  62 Ky Komb i injoruar nga historiografa botërore edhe në kohën moderne e ruan emrin e simbolit të Zotit parahistorik - SHQIPONJËS.

slide 118:

Fatbardha N. Demi 120 PLISI - MITI I ORIGJINËS SË PËLLAZGËVË HYJNORË Një gjë marrim ne përsipër : Gjithshka sa kemi sqaruar në lidhje me historinë është e bazuar mbi llogjikën e fakteve … Në qof ëse do të merren me to njerëz të tjerë më të zotë dhe më të ditur se ne ata do të jenë të shoqëruar në punën e tyre nga bekimet tona më të zjarrta. Pashko Vasa 1825 - 1892 « E vërteta mbi Shqiperinë dhe shqiptarët » Si simbol i Beogradit kryeqytetit të Serbisë ngrihet madhështore Kolona “Fitimtari i Kosovës” e përuruar më 7.10.1928 kushtuar sipas medias sërbe ftores në Fushkosovë mbi turqit. Statuja shpreh forcën ushtarake kolona trupi nudo i mashkullit dhe shpata si dhe mbrojtien hyjnore shqiponja.

slide 119:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 121 Modeli i monumentit e ka origjinën tek tradita e Pellazgëve të lashtë të cilët ngrinin shtylla të gurta mbas çdo ftoreje. Këtë fakt na e dëshmon Diodorit Diodorus Siculus shk 1 pK i cili pohon se faraoni Sheshoshi Sesostri ndërtoi shtyllat në formën e organeve gjinitale të burrit në rastin e popujve lufarak duke besuar se mënçuria e shpirtit të çdo populli do të çfaqet qartë në brezat pasardhës nga pjesa kryesore e trupit 1 Natyrën jo sllave të këtij monumenti e dëshmon edhe mbulesa e kokës fg.1 origjina e së cilës lidhet me mitet Pellazge dhe në të gjitha format e saj historike ka qenë karakteristikë e veshjes tradicionale të Shqipetarëve deri në ditët e sotme. Sa e lashtë është mbulesa e kokës së shqipetarëve Siç ka ndodhur edhe në studimet e tjera për traditën e Kombit tonë edhe kjo temë të çon në periudhat më të herëshme të historisë njërëzore. Për të ndjekur këtë rrugë dhjetra- mijë vjeçare si udhë-rrëfenjës do të përdorim mjetet e mbijetuara nga ajo kohë e largët: GJUHËN pellazgo-shqipe gjetjet arkeologjike dhe mitet. Mbulesa tradicionale e kokës sot e përdorur vetëm nga meshkujt në shqip emërtohet Qeleshe Plis apo Qylaf . Pikërisht tek dy emërtimet e para do të nis edhe studimi ynë. Emërtimi Qeleshe tregon se materiali i përdorur është leshi i bagëtisë. Sipas legjendave popullore të trashëguara nga periudha Ilire Qeleshia punohej prej leshit të deles i shkelur i shtypur me këmbë. 2 Punimi me leshin e deles i Qeleshes kishte një domethënie sa historike aq edhe besimtare. Në kohën kur njeriu primitiv flloi « të vriste mëndjen » duke shfrytëzuar natyrën jo vetëm për t’u ushqyer siç veprojnë kafshët mund të themi se nis edhe historia e NJERIUT të sotëm. “Njeriu pohon Mircea Eliade 1907 -1986 është produkti përfundimtar i një vendimi të marrë që në Krijim al principio del T empo: të vrasë për të jetuar” . 3 Materialet arkeologjike

slide 120:

Fatbardha N. Demi 122 tregojnë se kafsha e parë e zbutur prej tij ka qenë delja para 8000 vjetësh. Studiuesja M.Gimbutas 1921- 1994 pohon se delet dhe dhitë përbëjnë 90 të kockave të gjëndura në shtresat neolitike. 4 Me delen nisi edhe profesioni i bariut emër që simbolikisht e mori mbreti në lashtësi mbreti-bari dhe më vonë drejtuesit e besimit kristian bariu i tufës së besimtarëve. Delja bën pjesë në të njejtën familje caprinae sikurse edhe dhia. Mishi dhe qumështi i saj janë një ushqim që sigurohej lehtë ndërsa lëshi i dëndur ritej shpejt dhe ngrohte shumë. Përgjithësisht leshi i saj është në ngjyrë të bardhë. Ngjyra e bardhë është zotëruese në veshjen shqipetare. Në lashtësi ngjyra forma apo materiali për objekte të rëndësishme kishte një domethënie besimtare. Për hir të këtyre cilësive kjo familje delja dashi dhia zë vend të rëndësishëm në simbolet dhe mitet e besimit Pellazg dhe janë trajtuar krahas kaut si kafshë të shenjta. Sipas studiuesit të traditës shqipetare Mark Tirta dhia paraqitet me cilësitë e hyjnisë së pyllit ... Gjahtarët para se të dilnin për gjah në vëndet ku kishte dhi të egra laheshin dhe kryenin një sërë ritesh. 5 Dashi është përdorur në lashtësi për fijime kushtuar Perëndive huazuar në mitin kristian ku Abrami fijon një dash në vënd të birit të tij Isakut. 6 Që në mijëvjeçarin e VII-të gjatë periudhës së bakrit e bronxit fgurinat e dashit të zbukuruara me fgurat gjeometrike V zig-zakuvijat paralele përdoreshin si objekte kulti të Perëndeshës me kokë zogu Perëndeshës Shqiponjë –shën im në hapsirën Euro- Aziatike. Në kulturën ilire Vinka fgurina të Perëndeshës para-historike kanë brirë të dhisë 4500 pK. 7 Nga e majta Reljev i periudhës ilire Perëndia Silvan me brirët e dhisë Dy koke dashi kane ne mes simbolin e Zotit rrethi i formuar nga dy bordura shpesh edhe ne formen e lules me topthin ne mes Zeus-Ammon ulur mbi një fron me dy desh fillimi shek.3 p.K.

slide 121:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 123 Në pjesën më të madhe të qytetrimeve të lashta delja ishte një kafshë simbolike që mishironte forcat e natyrës dhe lidhej me Perëndinë Hermes Tot tek egjiptianët e lashtë i cili mbahet edhe si shpikësi i shkrimit. Herodoti 484-425 pK tregon se barbarët për shkrimin e librave kanë përdorur lëkurë delesh dhe dhish.8 Në përkthimin e Strabonit libri VII kapitull 5 për gadishullin e Ballkanit nuk fguron emri i Dalmacisë por emri Ardi ... Në gjuhën baske që është gjuhë e trashëguar nga fset pellazge të Ilirisë-shën im “ardia” quhet delja. 9 Ndër fset e njohur të Ilireve kanë qenë edhe Ardianët emërtim i cili mund të ketë patur lidhje më kafshën hyjnore. Përdorimi i leshit të deles dhe ngjyra e bardhë e saj e ndriçimit hyjnor dëshmonin rolin SIMBOLIK fetar dhe administrativ të vetë Qeleshes. Kjo vërehet tek fakti se në pikturat e enëve të qeramikës dhe skulptura e lashta Perënditë dhe gjysëm-Perënditë e Olimpit që ishin Mbretër-Kryeprifërinj fg.poshtë kanë mbi krye Qeleshen e rumbullakët apo në formë konike por jo njerëzit e thjeshtë e ka vetem Uliksi majtas fg.2. Qeleshen e gjejmë edhe tek Faraonët dhe prifereshat e Egjiptit të lashtë. Figura e Qeleshes në objektet arkeologjike të periudhës romake përfaqësonte fëmijët e Zeusit- binjakët Dioskurë si simbol i origjinës së tyre mbretërore dhe hyjnore. 10 E thënë më qartë : Qeleshja i shprehte popullit të thjeshtë te drejtën hyjnore të Mbretit apo Faraonit priferinjve qe zakonisht ishin nga rrethi i tyre familjar për të gjykuar drejtuar dhe mbajtur rrëgullin tek nënshtetasit e tij. Sipas studiuesit të besimeve të lashta M.Eliade “Rregulli shoqëror përfaqësonte një anë të rregullit kozmik. Që në krijim e Botës të qënit mbret ka qenë një akt hyjnor. Krijuesi ishte Mbreti i parë ...Ai ia kalon këtë detyrë birit dhe pasardhësit të tij Faraonit të parë. Ky akt e shenjtëroi mbretërimin si një institucion hyjnor” 11

slide 122:

Fatbardha N. Demi 124 Qeleshja si simbol fetar dhe mbretëror është hyjnizuar në shumë objekte prej guri të etruskëve fg.a poshtë : në Marzabotto Bologna Pisa Settimello Firenze Populonia V olterra Orvieto etj. dhe fset e tjera pellazgo-ilire. Qeleshe/guri janë gjendur edhe në Delf që sipas studiuesve përfaqsonin Perëndinë Apollon dhe në Teb ë Perëndinë Amon. Objekte të tilla arkeologjike njihen edhe në qytetrimin babilonez dhe hitit. Ndër objektet arkeologjike hasen edhe Qeleshe-guri me simbolin e pellazgëve shigjetën dy krahëshe fg.c. Sipas studiuesit Petro Zhei “Shqipja dhe sanskritishtja” simboli i shigjetës me dy krahë tregon NDARJEN e kryer nga ZOTI që solli krijimin e Botës materiale. 12 Siç do të vërejmë më poshtë jo vetëm elementet e përbashkëta të gjuhës riteve simboleve apo miteve por edhe veshja në objektet arkeologjike dëshmon përkatësinë etnike përhapjen apo ndikimin e fseve të caktuara në hapsira të ndryshme gjeografke. Mbretërit që ishin në krye të ushtrisë apo fseve kanë sulmuar apo kanë marrë aratinë të zbuar nga rivalët drejt vëndeve më të përshtatshme. Kjo çvendosje ka qenë e PËRHERSHME. Siç pohon Nikola Lahovari : “Dihet tashmë së ka patur një epokë nga mijëvjeçari III dhe IV ku qytetrimet e të njejtit trung shtriheshin nga India deri buzë Adriatikut. Duke kaluar nëpër Iran Mesopotami dhe Egjipt në atë kohë njerëzit që i përkisnin një tërësije tipeve të njejtë fzikë dhe që fisnin gjuhë të së njejtës familje banonin në luginën e Indusit Persi dhe Kaukaz Mesopotami si dhe brigjet e Detit të Zi dhe Egjeut Afrikës së Veriut Greqisë ItalisëFrancës Iberisë dhe Anglisë. 13 Ky fakt na lejon që për Qeleshen të gjurmojmë në të gjithë hapësirën Euro-Afro-Aziatike. Qeleshja u përdor si simbol i fëmijëve të Zeusit Dioskurët Castore dhe Polideuce fig.b.

slide 123:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 125 Siç vihet re Qeleshia përdorej në Europë Afrikën Veriorë dhe Azinë e Afërt fakt që përputhet me të dhënat historike të përhapjes së fseve pellazgo-ilire. Emri Alban dhe Qeleshja dëshmojnë trashëgiminë pellazge nga para-historia deri në shk21. Në mijëvjeçarët e fundit pK shikojmë se Qeleshia nuk përdorej vetëm nga Mbrëti- Kryeprif rrethi i tij familjar apo krerët e ushtrisë por edhe nga ushtarët e fseve me përkatësi pellazge siç parqiten në shumë relieve murale në të gjithë hapësirën mesdhetare. Qeleshja ishte pjesë e vëshjes së lufëtarëve dhe qëllimi i përdorimit të saj ka qenë gjithëmonë besimtar: Mbrojtia hyjnore e përdoruesit dhe është paraardhëse e helmetës së mëvonshme metalike si tek fset ilire galo-kelte etj. Në periudhat para-historike por edhe në ditët e sotme simbolet e besimit pellazg kanë patur një vënd të rëndësishëm në veprimet ushtarake. Këtë na e dëshmon edhe një ngjarje historike: “Në vitin 1715 feldmarshalli prusian Schulenburg i këshillonte autoritetet veneciane që ta bazonin ushtrinë e tyre tek elemënti shqiptar: edhe në rast se do duhej të rekrutonin ushtarë nga kombësi të tjera këta duhet të mbanin kapelën shqiptare ” . 15 Cilësimi vetëm për kapelën dhe jo veshjen dëshmon së ajo luantë rolin e mbrojtjes hyjnore “të dorës së Zotit” që ndikonte në moralin si të luf ëtarëve edhe mbi kundërshtarët fg.ab poshtë. 14 Nga e majta në të djathtë kemi të pasqyruar Qeleshen shqipetare tek një objekt arkeologjik Shqiperi Perëndia henore Men e frigeve mijevjeçari i katërt Mesopotami tek statuja e gjetur në malin Lykaion-Arkadi Helladë Faraoni Egjipt dhe Albani 7 vjeç i ditëve të sotme.

slide 124:

Fatbardha N. Demi 126 16 Nga e majta Lufëtare hitite Helmete e Kultures Golasecca Në foton fg.c kemi një skulpturë “kokë” pa trup e shk7-6 pK e emërtuar “Daun”. 17 Këto skulptura – Kokë shprehin nje shkalle të re në besimin e pellazgëve: hyjnizimin e trurit. Sipas M.Eliade “shpirtit” në trupin e njeriut nuk shikohej më tek zëmra por tek truri. “Koka si burim i forcës hyjnore u bë keshtu nje objekt kulti” . 18 Dauni janë një nga popullsitë e lashta të krahinës së Pulies Itali por legjendat e tyre tregonin se Dauno ishte bir i mbretit të Arkadisë Helladë që u hodh për të pushtuar toka në Italinë qëndrore. 19 Origjinën trako-ilire e dëshmojnë edhe “kokat” e ngjashme të gjetura në krahinën e Panonisë dhe Trakisë Helladë. Sipas studiuesve shumica e këtyre kokave me qeleshe u përkisnin femrave prifëresha. Megjithëse në shumë skulptura të fseve etruske maqedone trako-ilire fset iliro-trojane të Azisë së Vogël dhe deri në dinastitë e para të Egjiptit vërehet Qeleshja çuditërisht studiuesit e lashtësisë dhe të arkeologjisë nuk e zbulojnë këtë lidhje me mbulesën e kokës në veshjen tradicionale të shqipetarëvë të sotëm. “Krahasimi – thekson K. Nieri -shpesh lejon të dallosh lashtësinë e herëshme apo më të vonëshme të disa fakteve kundrejt të tjerave”  20 Studiuesi Orhan Rexhepi Preshevë vëren se “Veshjet e lufëtarëve të ruajtura në rasat e Mikenës dhe në poçeri janë po ato veshje të sotme kombëtare shqipetare fustanella dhe plisi” . 21 Por historia e Qeleshes nuk mbaron këtu Objektet arkeologjike dëshmojnë se ajo ka patur një para-rendëse më të herëshme e cila nuk kishte lidhje më fgurën e shenjtë të deles dhe formën gjysëm-sfërike që i vishet mitit të Vezës por më mitin e ORIGJINËS së NJERIUT . Për këtë fakt na ndihmon po gjuha pellazgo-shqipe: emërtimi “Plis” i përdorur në Malësinë e Shqiperisë Kosovës dhe Malit të Zi. Ky emërtim është edhe më i lashti.

slide 125:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 127 Historia e Plisit Fjala PLIS në gjuhën shqipe emërton një copë dheu që shkëputet kur hapet brazda për mbjellje apo ndonjë punim tjetër . Kur flloi të punohej toka dhe të mbilleshin bimët e egra që shënoi lindjen e agrokulturës afro para 7-8000 vjetësh dhe vënd-banimeve të përhershme atëhere ka lindur edhe hyjnizimi i dheut. Etruskët e Tarkuinës Tarquinia Itali një fs pellazg e shikonin fatin e tyre tek plisi i një toke të punuar në orët e para të mëngjesit.22 Siç pohon albanologu Hahn Johann Georg von Hahn1811-1869 : “Pelazgët e kohës para-historike ishin bujq të mirë mjeshtër të zot dhe tek ata kulti fetar ishtë mjaf i zhvilluem“. 23 Në këtë periudhë lindi edhe miti i Dhemitrës. Nga toka buronin lumenjt që me ujin magjik ushqenin bimët dhe gjallesat e tjera dhe nga thellësia e saj rrënjët lartësonin pemët e pyllit drejt qiellit. Toka “lindte” natyrën përreth por edhe trette në gjirin e saj çdo gjë sigurisht edhe njeriun që ecte mbi të dhe ushqehej me prodhimet e saj. Mund të pohojmë vëren M.Eliade së disa mite njiheshin nga njerëzit paleolitikë: në rradhë të parë mitet kosmogonike dhe MITET e ORIGJINËS origjina e njeriut e kafshëve dhe e vdekjes etj 24 Është interesant një e dhënë e Dr. J.Hahn : “Më duket se kam këndue te një vjershëtor i vjetër se krijesa e parë e botës asht delja e cila ka dalë nga Toka. 25 Njeriu i lashtë njohu fuqinë krijuese të Dheut dhe e quajti “ Mëmë-dhe ” siç e emërtojnë edhe sot shqipetarët vënd-lindjen e tyre por edhe disa popuj të tjerë europianë duke bësuar se prej saj kanë lindur. “Pellazgu babai i parë i popullit Pellazg mbret në Argolidë. Sipas legjendave dhe miteve ishte Njeriu i Parë që jetoi në botë dhe në Arkadi kishtë lindur nga dheu. ” Vojtech Zamarovský 1919-2006 “Heronjtë e Miteve Antike” f260 1983 26 Vetë dy emertimet e lashta te fseve te para “lelege” dhe “pellazge” ne gjuhën shqipe shprehin mitin e origjinës se tyre. Sipas studiuesit Niko Stillo “Toskerishte Etruskishte ” emërtimi “Lelegë” do të thotë « lindur të lindëses tokë » dhe  Pellazgë do të thotë  pjellë dial.çam femijë « e lindëses tokë  » të lindur nga toka-shën im 27 Nga ajo kohë para- historike tek shqipetarët ka mbetur emërtimi FARË për njerëzit e një fsi i perjetësuar në Egjiptin e lashtë tek emri Faraon fara+ j on dmth prej fsit tonë. Ky emërtim diktohej për të bërë dallimin midis popullsisë vendëse të Egjiptit dhe sunduesve pellazgë. Sipas Herodotit egjiptianët që kishin origjinë vëndëse ishin të vetmit që nuk lejoheshin të hynin në asnjë tempull. 28 Hyjnizimi i Tokës nuk lidhej vetëm me idenë e lindjes së njeriut por edhe të RILINDJES së tij mbas vdekjes nga dheu. Kjo dëshmohet nga përdorimi që në kohët më të herëshme të ngjyrës së kuqe simbol i gjakut dhe i jetës me të cilën lyheshin kockat e të vdekurve. Në rast se më përpara i linin të vdekurit në një guvë të shpellës tani njeriu “bujk” i fuste në dhe me bindjen se do “të rilindnin” përsëri. Këtë e deshmon edhe modeli në formën e mitrës të varreve me një zgjatim “për të dalë” . Siç pohon M.Eliade në periudhën Neolitike për

slide 126:

Fatbardha N. Demi 128 paraardhësit tanë jeta mbas vdekjes vijonte në botën e nëndheshme. 29 Ky besim e bënte varrin të shihej si një vend i shenjtë traditë që është trashëguar në malësitë shqiptare në Veri dhe në Jug edhe sot ku respektohen jo vetëm varret e të parëve historia e të cilëve njihet pak a shumë nga populli por dhe varret e vjetra historinë e të cilëve nuk e njohin fare. 30 Hahn tregon edhe një zakon që kanë patur fset e origjinës pellazge si armenët frigët dhe dardanët e Europës të cilët “jetonin në banesa nën tokë” Straboni VII f316 31 Nga e majta fg.1 Në objektet arkeologjike shohim fgurina që ju blatoheshin Perëndive që mbanin mbi kokë një copë dheu-Plisin. Për ta bërë më të qartë simbolin mitik kjo pjesë lyhej më bojën e zezë Hyjnesha nga Siria dhe Iraku periudha Halaf 5.500/4.000 pK .Me këtë “shenjë” dëshmonin përkatësinë e fsit të tyre “të lindur prej dheut” dmth prej fseve pellazge. Forma konike e fëmijëve të Zeusit binjakëve Dioskurë apo e Aleksandrit të Madh është ruajtur tek shqipetarët e sotëm fg.2 të zonës së Labërisë dhe Çamërisë Molosia e lashtë. Tek Perëndia Serapi copa “e dheut” ka formën cilindrike si tek mozaiku etrusk fg.3 e cila është forma e qeleshes më e përhapur tek popullsia shqipetare fg.4. Sot e gjejmë si mbulesë të kokës po në ngjyrë të zezë edhe tek prifërinjtë e Kishës ortodokse. Vendosja e copës së dheut mbi kokë ishtë një ide e njeriut primitiv që e praktikonte mbi fgurinat prej balte të cilat liheshin në altare apo vëndet e shenjta. Praktikisht Qeleshen njeriu e vendosi mbi kokë shumë më vonë në kohën kur mësoi ta përpunojë leshin e deles kur flloi artizanati gjithmonë për të treguar origjinën e tij hyjnore. Gjurmët më të lshta të perdorimit te saj jane gjëndur në mijevjeçarin e tretë pK.

slide 127:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 129 Përfundimi i par ë : Qeleshja në zanafll ka shërbyer si simbol fetar dhe administrativ fakt që e dëshmojnë objektet arkeologjike. Emërtimi PLIS është i periudhës para-historike dhe përcakton kohën e hyjnizimit të Tokës dhe krijimin e mitit të ORIGJINËS dhe të RINGJALLJES së njeriut. Këto mite shprehin një fazë të re në besimin e lashtë kur krahas forcave të natyrës që mbizotronin deri atëhere në mitët e para u ndërfut edhe fgura e Njeriut. Miti para-historik i origjinës mbijeton edhe sot tek emërtimi PLIS i Qeleshes dhe emri ARBAN-ARBËRESH i banun/ i bërë nga Ara të shqipetarëvë. Në gjuhën shqipe Tokës së punuar i thonë - Ara ku rrenja “ar” tregon natyrën hyjnore të saj. Edhe emri Pellazg dëshmon mitin e lashtë dhe në shqip do të thotë :”Të lindur nga dheu” Spiro Konda . Ky fakt dëshmon lidhjen e shqipetaro-arbërve me Krijuesin. Qeleshja simbol i Krijuesit Sipas M.Eliade: “Duhet të kemi gjithmonë parasysh se shenjtërimin parësor e kanë patur dukuritë qiellore dhe të shndritshme” 32 Xh. Katapano pohon se Pellazgët besimtarë të Egjiptit12 000 pK e shikonin “ prejardhjen dhe natyrën e burimit të ndritshëm : Zotin mendimin e tij ... si një “dritë bardhësore”. 33 Pra ngjyra e bardhë që është ngjyra historike e Qeleshes sonë ka shprehur Dritën hyjnore dhe e ka zanafllën kur në bësimin para-historik lindi idea e një ZOTI qiellor të cilin njeriu primitiv E SHIKONTE dhe i lutej. Po kush ka qenë ky ZOT për Pellazgët Mark Tirta pohon se: Studimi i traditës dhe i besimit tek shqipetarët na bind se kemi të bëjmë me një kult të lashtë vendës sidomos në lidhje më Hënën si fuqidhënëse të prodhimeve bujqësore e blegtorale dhe fertilitetit të grave. 34 Hëna në kultin e njëriut primitiv -pohon Giovanni Semerano- është një nga hyjnitë më të mëdha dhe më e rëndësishme se sa Dielli. 35 Ndërsa Edith Durham 1863 – 1944 vëren se në shumicën e tatuazheve që bënin femrat shqipetare në krahë duar dhe gjoks pasqyrohej fgura e gjysëm-Hënës. 36 Me fgurën e Hënës në besimin primitiv lindi edhe idea e ZOTIT të ngjashëm me pamjen e njeriut Perëndesha Sellenë / Diona. Në këtë periudhë besimi ishte MONOTEIST sepse besohej tek një Krijues. Më zhvillimin e shoqërisë njerëzore që u shoqërua edhe me ndryshime në besim dhe krijimin e miteve të reja Zoti nuk ishte më Hëna por një burim hyjnor DRITE aq i largët sa nuk mund të shihej nga syri i njeriut. Sot emërtimin PAPA shqip: pa/nuk+pa/shikoj e mban kreu më i lartë i besimit katolik Papa emër që buron nga roli i tij si ndërlidhës i Zotit të padukshëm me njeriun tokësor. Zoti shprehej në objektet arkeologjike me simbole të caktuara si : në formën e një vrime në disk apo ruaze në mes të lules rombit rrethit pike a topthi në mes të kryqit etj. “Sipas mendimit mitik-

slide 128:

Fatbardha N. Demi 130 pohon Petro Zhei - Qëndra pika e prerjes së vijave të drejta përcaktohet si përputhja e të kundërtave që identifkohet në instancë të fundit me ZOTIN. Qëndra Zoti Qëndra Dritë ” 37 Siç e shikojmë në fototn nga e majta fg.1 mbi një pllakë varri kemi simbolin e Zotit – topthi në pikën e ndërprerjes së kryqit ku çdo rreze ndodhet brënda rrethit qiellit hyjnor fg.2 Zarathustra profet persian shk 6 pK në veshjen e të cilit kemi një varg ruazash simbole të Zotit që i gjejmë edhe në veshjen tradicionale të shqipetarëve të të dyja gjinive fg.4 roli i të cilave është vetëm besimtar. Toptha të tillë në formën e komçave shohim edhe në veshjen e prelatëve katolik fg.3 Në fotot lartë nisur nga e majta fg.1 paraqitet mbulesa e kokës së Perëndisë hënore Horos Attis dhe Shqipetarëve të shk19-20. Siç vihet re kemi theksimin e majës së Qeleshës në formën e topthit i cili në varësi të materialit dhe mënyrës së punimit anohet mbi kokë.

slide 129:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 131 Ky topth i drejtë apo i anuar i Qeleshes është një nga format e shprehjes simbolike të Krijuesit Zotit. Tek Qeleshja e shqipetarëve fg.3 kemi të shtuar edhe një “bisht kali” të njejtë si në helmetat romake i përdorur si në veri të Shqipërisë Shkodër shk19-20 dhe tek shqipetarët e Tesprotisë Helladë shk 19 . Sipas besimit pellazg tek bishti dhe koka e kalit ndodhej “energjija e pavdekshme” e Zotit. Me lindjën e besimit kristian krahas formës së qeleshes pellazge konike gjysëm-sferike dhe cilindrike u huazuan edhe tre ngjyrat e përdorura në lashtësi : e bardha e kuqja e purpurt dhe e zeza të cilat kanë gjithashtu domethënie mitike. Me poshte nga e majta fg.1 kesula e zeze e shërbenjësit të kishës izraelite fg.23 ngjyra e kuqe dhe e bardhe tek katolikët dhe fg.4 ngjyra e bardhe dhe e zezë tek ortodoksët. Studiuesi Robert Graves Robert Ranke Graves 1895 -1985 këto tre ngjyra i lidh me tre ngjyrat e Hënës në mite që personifkonin „tre fytyrat e saj“ dhe në objektet arkeologjike e gjejmë me grupin e tre Perëndive në të gjithë hapësirën Euro-Afro-Aziatike . majtas Hëna e re është Perëndesha e bardhe: e lindjes dhe dashurisë . Hëna e plotë Perëndeshë e kuqe: e dashurisë dhe lufës. Gjysëm-hëna Perëndesha e zezë: e vdekjes 38 por edhe e ringjalljes. Siç vihet re në fotot e sipër-paraqitura të materialit Shqipetarët i kanë përdorur në jetën e përditëshme deri në shk19-20 të gjitha format historike të Qeleshes konike cilindrike gjysëm-sferike dhe me majë të përkulur si dhe ngjyrat të bardhë të zezë të kuqe të ardhura nga lashtësia. Format dhe ngjyrat e mbulesës së kokës që i shikojmë sot tek shërbenjësit e besimit kristian dëshmojnë se kur u krijua Qeleshja nga para-ardhësit e shqipetarëve nuk kishte qëllim praktik mbrojtjen nga të fohtit ose për t’u vendosur nën helmetë siç verejnë disa studiues apo si simbol të lirisë siç lexojmë në disa enciklopedi por LIDHJEN me ZOTIN prandaj shqipetarët edhe në shekullin e 19 e quanin veten bij të një populli hyjnor.

slide 130:

Fatbardha N. Demi 132 E fshehta e bishtit të Qeleshes Një „bisht“ i vogël që ngrihet mbi kësulën e Papës nuk do të na tërhiqte shumë vëmëndjen po të mos zbukuronte edhe Qeleshen e shqipetarëve të Çamërise Helladë Shqipëri dhe Labërisë e në Veri Shqipëri. A është një ngjashmëri e rastësishme apo brënda saj fshihet një nga simbolet më të rëndësishme të besimit Me qënëse e gjithë veshja e shërbenjësve të besimit ka një domethënie që lidhet me detyrën e tyre llogjika na çon tek arësyetimi se ky “bisht” duhet të jetë një simbol i lidhur me Hyjnoren që nënkupton fgurën e Zotit. Për njeriun primitiv Zoti ishte Drita që njihet me shprehjen Ndriçimi hyjnor . Njeriu i Paleolitit nuk e zotëronte dhuntin e fantazisë por ka shprehur në “artin” e tij vetëm atë që shikonte. Meqënëse “studimet” e të lashtëve bazoheshin mbi krahasimin ai e gjykoi rrezen si “dorën” e Zotit siç i shikojmë në murret e Piramidave egjiptiane apo skulpturat me shumë duar të besimit indian. Me këto vija të drejta rrezet ay krijoi simbolin e Yllit simbole të kultures Vinka/ Vinča “fytyrën kozmike” të Krijuesit objektit më të largët qiellor. Dhimitër Pilika pohon se : “...Tek Ilirët ylli lutej si perëndi e Dritës”. 39 Sipas P .Zheit Ylli Qëndra O dhe fales “yll” në shqip i përgjigjet fala El në hebraisht emër që përdoret për Zotin. 40 Ylli/kryq dy tre e më shumë rrezesh si simbol i Dritës hyjnore -Zotit e gjejmë që nga vizatimet e shpellave dhe gjatë të gjithë historisë së zhvillimit të shoqërisë njerëzore fg.1 në muzeun e Kalasë së Shkodrës. Edhe në ditët e sotme Ylli/kryq është simboli kryesor i besimit kristian dhe atij mysliman. Në mozaikun fg.2 s. Apollinare Nuovo a Ravenna shikojmë Yllin shenjë e Zotit në mitin kristian i cili lajmëron lindjen e Krishtit. Të bën përshtypje Qeleshja e Magjistarëve e njejtë nga forma dhe ngjyra me ato të shqipetarëve të shk 19-20.Ylli/Zot në hyrje të Kishën “Sagrada Familia” në Barcelonë. fg.4 Yllin e kanë patur në monedhat e veta qytetet ilire të Apollonisë të shoqëruar me hënën DyrrahutAmantias Korkyrës dhe Leukada në trevat kaono-thesprote në monedhën e mbretit ilir Monunit shk III pK në Etruri. 41

slide 131:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 133 Kjo „rrugë“ e ndjekur nga pellazgo-ilirët gjatë mijëra vjetëve për të pasqyruar simbolin e Zotit tek Qeleshja shprehet qartësisht në objektet arkeologjike. Nga e majta Rrezet mbi kokën e mbretit Antiochos VI Dionysos të seleukëve shprehin lidhjen me të Plotfuqishmin Siria e lashtë Simboli i Zotit ylli ndodhet gjithmonë pranë Qeleshes së binjakëve Dioskurë fëmijëve të Zeusit në shumë monedha romake 211-208 pK Ylli qëndron mbi Qeleshe i mbajtur nga një rreze më e zgjatur. Në pikturat murale relievet e gurta apo monedhat metalike pasqyrimi i Zotit me simbolin e yllit nuk ishte problem. Por Ilirët apo më sakt “të diturit” që merreshin me simbolet e besimit në lashtësi kishin gjetur një zgjidhje më praktike. Ata vendosën mbi Qeleshe elementin e Yllit dmth RREZEN atë që sot e shikojmë mbi kësulën e Papës dhe tek shqipetarët. Ndryshimet në besimin pellazg kanë ndodhur shumë kohë përpara së të shpallej kristianizmi. Karakteristikë ka qënë se çdo fazë e re e tij apo çdo besim i ri që është çfaqur ka vijuar të përdorë po ato simbole por me një mit të ri. Tek kristianët Kryqi/ Yll shpreh tashmë jo Zotin por sakrifcën e Krishtit. Që kryqi kristian është huazuar nga lashtësia na e deshmojnë objektet arkeologjike. Nga e majta Në faqen ballore të varrit të Darios Naqsh-e Rostam 486 pK Persia e lashtë Siri Kryqi/Yll tregon rrugën drejt Zotit që ka ndjekur shpirti i mbretit të

slide 132:

Fatbardha N. Demi 134 vdekur Prif i lartë i Kishës kopte Egjypt ka vendosur një kryq metalik që njihet si kryq latin i cili qëndron mbi kësulën e kokës. Rrezen simbolin e Yllit/Krijuesit sot e gjejmë mbi qeleshen nga Shqipërisa veriore tek qeleshja e labërise dhe ajo çame që është forma më e lashtë e saj dhe tek Papa në Vatikan. T ek Qeleshja e shqipetarëve “bishti” shpreh RREZEN –“fytyrën kozmikë” të Zotit Dritës hyjnore ndërsa në zbukurimet kryesisht argjendi dhe veshjen e trupit simboli i Zotit shprehet me yllin/kryq topthin apo ruazën. A ka qenë “bishti” i sotëm që në kohën e krijimit të institucioneve të besimit katolik dhe çfarë ka përfaqësuar Këtë përgjigje mund t’a japin vetëm materialet arkivore dhe studiuesit e Vatikanit. Si përfundim : Plisi apo Qeleshja e shqipetarëve të sotëm është objekti që ka ruajtur dhe përcjellë MITIN e Origjinës së njeriut dhe Historinë e zhvillimit të besimit pellazg. Ajo ka simbolizuar lidhjen e njeriut tokësor me Krijuesin siç e shprehnin edhe vetë pellazgo-ilirët duke e quajtur veten HYJNORË. Këtë e dëshmon edhe emërtimi ILIRË i paraardhësve të shqipetarëve të sotëm që është emërtimi i simbolit kozmik të Zotit: YLLI -t në dialektin çam - Illi.

slide 133:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 135 BIBLA - HISTORIA E NJERËZVE ME PLIS Janë të shumtë studiuesit që pohojnë se « Historia fllon me shkrimin » . Por gjithashtu duhet të pranojmë se përpara se njeriu të krijonte alfabetin për t’u shprehur ai ka vizatuar apo gdhëndur fgura dhe simbole në kockë objekte prej balte dhe faqe të gurrta. Kjo veprimtari që sot emërtohet « art » ka qenë dhe vijon të jetë edhe në kohët moderne një nga rrugët e rëndësishme për pasqyrimin e periudhave të ndryshme të Historisë së njeriut. Në materialin që do të trajtohet më poshtë lidhur me « shqipetarët e vjetër » siç shprehej flozof i shquar Sami Frashëri krahas fushave të njohura si gjuhësia arkeologjia etnografa apo dokumentet e shkruara do ta shfrytëzojmë edhe pikturën për të sjellë fakte mbi Lashtësinë. Në këtë rrugëtim do të na ndihmojë Xhejms Tissot James /Jacques-Joseph Tissot 1836 – 1902 një nga portretistët më të famshëm francez të shk19 që i përket brezit të rymës realiste në art. Xhejms Tissot u rit në një familje të përkushtuar katolike dhe mbas vitit 1887 në pikturat e tij 365 punime në vaj autori ka trajtuar tema nga historia e Biblës Testamenti i Vjetër dhe Testamenti i Ri. Si piktor që i jepte rëndësi të madhe detajeve ai udhëtoi në Jerusalem Palestinë dhe shtete të tjera të Lindjes se Mesme për t’u njohur me vëndet dhe popullsinë që përfshiheshin në historinë e Biblës dhe ku gjëndej një material i pasur arkeologjik .

slide 134:

Fatbardha N. Demi 136 1 Po çfarë lidhje kanë pikturat e Xhejms Tissot me historinë e iliro-shqipetarëve  Pikërisht këtu qëndron edhe zbulimi që ndoshta autorit as nuk i shkoi ndërmënd i një FAKTI HISTORIK që nuk janë përmëndur kurrë nga Historiografa botërore. Në pikturën e parë fg.1poshtë Xh.Tissot paraqet fset hebreje në momentin e çfaqjes së një prej mrekullive të Zotit. Duke e ndjerë veten në prag të vdekjes për mungesë të ushqimit dhe ujit hebrejt janë sulur të rëmbejnë mana ushqimin hyjnor që “dora” e Krijuesit ua ka hedhur nga qielli popullit të zgjedhur. Të habit fakti se në pikturë disa prej tyre mbajnë Plisin e shqipetarëve mbi kokë. Në fg.2 piktori parqet një burr të moshuar. Të tërheq menjëherë pamja e tij gati-gati mitike: Balli i lartë mjekra madhështore e sidomos vështrimi i tij që shpreh brengë por edhe vendosmërinë e një vendimi të rëndësishëm. Në fg.3 Bazoreliev ku tregohet se qeleshen në lashtësi e mbanin edhe femrat Një skulpturë e rrallë e Aleksandrit të Madh me simbolin e besimit hënor të pellazgëve ylli/hëna fg.4 dhe në fg.5 një bari në malet e Labërisë Shqipëria e Jugut shk20. Elementi i përbashkët i të gjithë grupit të fgurave pavarsisht periudhave mijëvjeçare që i ndajnë është mbulesa e kokës që në gjuhën shqipe quhet Plis ose Qeleshe. Siç pohojnë studiuesit Plisi është pjesë e traditës së Kombit shqipetar. “V eçanrisht kësula e bardhë është ajo që me gjithë ndryshimet e formës të rrjedhura nga fsi e dallon shqipetarin nëpër gjithë Ballkan” Eqrem Çabej “Shqipetaret midis Perendimit dhe Lindjes” f29 Autoportret 1865 Bibla Testamenti i Vjetër i vitit 1611

slide 135:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 137 Plisi - simbol i të zgjedhurve të Zotit Sipas mitit Moisiu udhëhoqi drejt tokës së premtuar një përzijerje fsesh ku bënte pjesë edhe fsi Levi të cilët nuk kishin përftuar toka si fset e tjera hebreje. Arësyeja ishte se ky fs merrej me shërbimin ndaj kultit të Zotit dhe ishin të vetmit që kishin të drejt të ishin prifërinj. Sipas Bibles vete Zoti pohon: ” Unë kam zgjedhur levitët ndërmjet Izraelitëve ... levitët do të jenë të mi” Numeri 3:11. Piktori ka përdorur Plisin për t’i dalluar levitët nga njerëzit e fseve të tjera hebraike fg.1 lart. E bardha e kuqja dhe e zeza ishin ngjyrat e përkatësisë ndaj fsit të Moisiut. 2 Sipas etnografëve këto janë tre ngjyrat kryesore në veshjen e traditës së shqipetarëve dhe deri në shk 19-20 Plisi që përdorej prej tyre ishte i bardhë i kuq dhe i zi. Megjithatë tek shqipetarët në veshje mbisundon ngjyra e bardhë ngjyra e ndriçimit hyjnor e Krijuesit. Në pikturën fg.2 lart 3 autori paraqet vetë profetin Mojsi 120 vjeçar i vetmi që foli sy më sy me të Plotfuqishmin. Nu 12:3 De 34:10 At 7:20 Eb 3:2-5. Xh.Tissot nuk ka lënë ndonjë shpjegim se përse Mojsiu paraqitet në të gjitha pikturat e tij me Plisin historik të shqipetarëve dhe është i vetmi portret në botë ku ka këtë pamje. Lind pyetja : A ka patur Mojsiu origjinë iliro-shqipetare Të gjithë e njohin historinë e Mojsiut. Sipas Biblës ai lindi më 1571pK në Egjipt 4 por disa studiues mendojnë më 1391/1386 pK 7 Adar 2368 duke e cilësuar si bashkohës të faraonit Akhetaton. 5 Ai u birësua nga motra e Faraonit dhe si pjestar i familjes mbretërore Mojsiu ishte prif dhe ishte paisur me të gjitha dituritë e shkencës dhe besimit të shkollës së Totit 6. Në Egjiptin e lashtë Faraonët dhe familjarët e tyre mbanin disa emra sikurse edhe Perënditë pellazge të hyjnizuar në Olimp Niko Stillo“Etruskishtja-Toskërishtja” . Historikisht njihen disa emra të Moisiut Hosorsiphit por kryesori mbeti ay që përdoret edhe në ditët tona. Sipas Biblës emri Moisi në hebraisht מֹשֶׁה - Môsceh do të thotë “i nxjerrë jashtë” por rrënja “ms” është egjiptiane e do të thotë “fëmijë”Esodo 210. 7 M.Eliade historian i besimeve mitolog dhe flozof 1907-1986 gjithashtu emrin e Moisiut e shpjegon si egjiptian me kuptimin “i lindur f ëmijë”.8 Në lashtësi i kushtohej një rëndësi të madhe emërtimeve dhe tek pellazgët emri sidomos i fgurave kryesore të historisë së tyre lidhej me mitet e besimit. Shpjegimet e mësipërme në Bibël nuk dëshmojnë rolin e Moisiut si profet dhe si fgurë qëndrore në besimin Ebraik Kristian dhe Islam. Por një legjendë e traditës gojore hebreje na ndihmon të zbulojmë kuptimin e emrit dhe gjuhën së cilës i përket. Kur Zoti i diktoi Moisiut ligjet sipas të cilave duhet të silleshin hebrejt me njeri-tjetrin dhe me popujt e tjerë T orah për të gëzuar vendin e një populli të zgjedhur “Fëmijët e Izraelit i thanë Moisiut: Moisi mësuesi ynë na e mëso ... na e shpjego Torah-un” Midrash Tanchuma Menachot 29b Sotah 13b. 9 Kjo legjendë përputhet me emrin shqip “mësues” dhe tregon profesionin e prifërinjve dhe sot e kësaj

slide 136:

Fatbardha N. Demi 138 dite. Poeti dhe eruditi shqipetar Pashko Vasa 1825- 1892 pohon se “emri i Moisiut nipit të Ramsesit të II dhe përhapës i krishtërimit ka qenë tjetër dhe më vonë u quajt “Moisi” dmth mësues. Muse shqip mësoj dhe musoj do të thotë : unë mësoj unë jap mësim. Musois është ai i cili jep mësim i cili na frymëzon dijen që lindi shkencën” . 10 Përfundimi i par ë : Kur tek një falë kuptimi mitik përputhet me atë gjuhësor origjina e emrit i përket popullit që e fet atë gjuhë. Për rrjedhojë emri i Moisiut është i gjuhës shqipe dhe tregon detyrën e tij si profet. Por përkatësinë e tij etnike nuk e dëshmon vetëm emri ... Dhjetë urdhëresat e marra nga “ goja”e Zotit Mojsiu i ka shkruar në gjuhën pellazgo-shqipe. Në ditën e parë të muajit të tretë që nga largimi nga Egjypti izraelitët e lodhur dhe plot dyshime për falët e Moisut dhe fatin e tyre mbritën në këmbë të malit Sinai. Sipas urdhërit të Zotit mbas tre ditë “pastrimi” Moisiu i vetëm ju ngjit malit Sinai ku qëndroi dyzet ditë dhe netë për të marrë nga goja e të Plotfuqishmi dhjetë Urdhëresat Es178-13 dy prej të cilave të shkruara “me gishtin e tij” mbi dy rasa guri që njihen me emrin TORAH. 11 Vendosja jo e rastësishme e ngjarjes mbi një mal me emrin e Perëndisë hënore Sin të panteonit sumer babilonez dhe të asirëve 12 dëshmon jo vetëm besimin hënor të pellazgëve në këto vënde por dhe origjinën pellazgë të mitit kristian. Torah në hebraisht תורה personifkon vetë fgurën e Zotit dhe përmban 613 urdhëresa. Sipas studiuesve është një falë e vjetër hebraike që tregon “mësimin” dhe shpesh përkthehet si “ligje” . Stephen M. Wylen Settings of Silver : An Introduction to Judaism Paulist Press 2001 p. 16 Siç vihet re për këtë falë nuk kemi një përkthim gjuhësor. Sipas P .Zheit Gjuhët e para kanë qenë simbolike dhe simboli është gjuha më të cilën E Qëndra Zoti shprehet. 13 Bazuar mbi të njejtin parim albanologu Xhuzepe Katapano Tot Parlava Albanese Bardi Editore Roma 1984 sqaron se : “ TORA ka të bëjë me çdo çast të jetës me krejt ekzistencën njerëzore … rrjedh nga tingulli TR tërë ku e para t-shën im tregon cakun dhe e dyta lëvizjen r-rrota rrethi -shën im … Ngaqë Zotit nuk mund t’i jepet një emër që të shprehte thelbin e tij realitetin përmbajtësor Toti e emërton  : TËRË  : i tëri i ploti absoluti  ... Pra TORA-HA është Arbërisht përmbledh gjithë urtësinë tërë dijen e drejtësisë  „ 14 Ky shpjegim është shkencor dhe i bazuar mbi faktet gjuhësore por janë trashëguar edhe fakte grafke. Mund të themi se para përdorimit ose krahas të falës njeriu „ka folur“ nëpërmjet gjesteve dhe vizatimit. Psikologu i njohur Karl Jang Carl Gustav Jung 1875

slide 137:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 139 -1961 pohon se njeriu përdor falën për të shprehur kuptimin e mendimit që do të trëgojë. Gjuha e tij është plot me simbole por për të dhënë thelbin e mendimit ai shpesh përdor vizatimin. 15 Emërtimi në gjuhën shqipe Torah / Tërësi i Zotit është shprehur në fgurat që japin këtë ide të besimit me të njejtin gjest-simbolik: duart e hapura që tregojnë gjithë-përfshirjen gjithë horizontin nga lindja në perëndim nga Alfa deri tek Omega nga qiellorja tek tokësorja. Ky gjest-simbolik është i shprehur në shumë objekte arkeologjike dhe vizatime jo vetëm me një kohë-zgjatje nga para-historia deri në mesjetë por edhe me një shtrirje gjeografke në shumë hapësira kontinentale. Ky gjest-simbol që përfaqson njeriun e hyjnizuar apo „mishërimin e Zotit“ në Tokë nga mitollogët kristian iu përshtat mitit të sakrifcës së Krishtit për t’i dhënë popullit idenë e të dërguarit të Zotit. Në fotot poshtë shihet përcjellja e simbolit besimtar në kohë. 16 Nga e majta në të djathtë Figura e Perëndeshës së parë me trup njeriu e kokë zogu. Tre V posht qafës simbol i femrës në lashtësi dëshmojnë besimin hënor të pellazgëve  Perëndesha hënore Iside në Egjiptin e Lashtë  Statueta e Perëndeshës hënore që sipas H.Blavatsky Te Secret Doctrine dëshmohet nga dy gjarprinj në sejcilën dore Creta mijëvjeçari II pK Kryqëzimi i Krishtit pikturë murale në Manastirin e Decanit Kosovë Krishti duke përdorur simbolin e duarve për të shprehur idenë si i dërguari i Zotit në tokë. Vézelay Abbey Burgundy France 1130 Nuk mund të lë pa përmëndur edhe një fakt tjetër emërtimin e vendit ku ruhen ligjet e urdhëruara nga Zoti Torah : “ARCA e Aleancës” . Në gjuhën hebreje lexohet - ‚ārōn ha- bĕrīth ku na bie në sy emri i vëllait të Moisiut Aaron që besoj se shpjegon mitin e bërjes së arkës sipas udhëzimit të Zotit dhe jo kuptimin gjuhësor. Origjina e falës shqip “arka” arca e ka nga emri “bark” në kuptimin e barkut të njeriut që mban femijën. Por siç dihet në gjuhët natyrale gjuhët e njeriut primitiv siç është shqipja fala ka edhe kuptim simbolik të cilin na e shpjegon Fjalori Teosofk i H.BlavatskitHelena Petrovna von Hahn 1831-1891: Arka Argha- kald. - nënkupton mitrën e Naturës Hënën e Re një barkë shpëtimi por edhe një kupë që përdoret për ritet fetare. 17 Herodoti e përmënd emrin “ Arka-ia” si emër të krahinës së Peloonezit vend ku banonin « pellazgë aigia-lees ». 18 Kjo krahine me vone u emertua Man-i që ka qenë emri i lashtë në gjuhën shqipe i Hënës Mana F .Demi “Besimi henor deshmi e autoktonise se Kombit Arber”.

slide 138:

Fatbardha N. Demi 140 Por le të vijojmë tezën tonë. Faktet dëshmuan se emërtimi i librit të ligjeve Torah është i gjuhës shqipe por brenda saj ka falë që përdoren edhe sot nga shqipetarët. Historia e shenjte e popullit hebraik kapitulli i Gjenezës hapet me krijimin e botës : „Në fllim Zoti Elohim krijoi qiellin dhe tokën...“ Gen. 1:1. Fjalën „në fllim“ e tregon shigjeta në fg.1poshtë shkruar me alfabetin hebraik por shqiptimi është në gjuhën shqipe. Janë dhënë shpjegime të ndryshme për këtë falë: Në Fjalorin e orientalistit amerikan  M. Jastrou Morris Jastrow Jr.  1861  – 1921 fg.1lart kjo falë do të thotë „gjigand“. Ata u quajtën „n‘flim“ sepse ata shkaktuan shkatërimin përmbytjen e botës është emër demoni. 19 Besoj së autori është nisur për këtë shpjegim nga mitet mbi fset e para që jetuan në Tokë duke e lidhur me temën e Gjenezës. Ka shumë mundësi që M.Jastrou të jetë bazuar edhe tek Fjalori Teosofk i esoteristes më të shquar të shekullit 19 H.P .Blavatskit ku shënohet : „Nëflim“ ebr. – Gjigandët Titanët Të rënët Ëngjëjt –N.d.T . 20 Me sa duket edhe H.Balvatski është mbështetur tek përkthyesit grek të Biblës hebraike të cilët falën „nëphilim“ në gjuhën origjinale hebreje phf e kanë përkthyer- gjigand. Sipas Enciklopedise Treccani Enciclopedia Italiana -1933 Titanët „të lindurit nga toka“ ishin brezi më i lashtë i pellazgëve ku bënte pjesë edhe Kroni babai i Zeusit. Zeusi përfaqsonte brezin e ri të Titanëve që u hyjnizuan si perëndi në Olimp. 21 Gjigandët dhe Titanët janë pellazge dhe i përkasin dy degëve të të njejtës famile etnike gegë dhe toskë gjë që shpjegohet qart nga ana gjuhësore e emrit: „titan“ dmth „tanët“. Emërtimi „gjigand“ shpreh vetëm dallimin fzik që dallon pellazgo-ilirët shqipetarët e veriut nga ata të jugut të cilët vijnë më të shkurtër. Edhe sot popullsia e Shqipërisë Veriore dhe ajo historike Dardania emërtohet Gegë falë e rrjedhur nga Gigë gjigandë. Pra shpjegimi që i bëhet falës „neflim“ të çon tek mitet pallazge. Që në Bibël kemi një histori pellazge vërtetohet edhe me fakte gjuhësore. Teksti i vjetër sipas studiuesve është shkruar në gjuhën aramaika dhe jo hebraike. Shkruesit hebrej duke mos e ditur kuptimin e falës e kanë lënë në origjinal. 22 Në gjuhën e sotme shqipe kjo falë shqiptohet qartësisht nga ana gjuhësore dhe ka kuptimin e „fllimit të një dukurie apo veprimi dmth zanafllën e ...“ që në Bibël është emërtuar „Gjeneza“. Tek fala „nëflim“ me gërma hebraike ndodhet edhe një shenjë e vogël si apostrof fg.12 lart mbas gërmës së parë dhe quhet „yod“ dhe në alfabëtin hebraik ka vlerën numerike 10numri perfekt që përfaqëson Zotin. Sipas Rabbi Aqiva shk.1 një prej themeluesve të

slide 139:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 141 hebraizmit tradicional shk. 1-6 pas Kr HaShem një nga emrat e Zotit në Bibël iu dha fëmijve të Izraelit jo vetëm dhuratën e shenjtë T orah ligjet por në të shtoi edhe një dëshmi të veçantë të dashurisë ndaj tyre me anën e shenjës së yod-it me të cilin ishte krijuar Bota 23 Pra germa „yod“ dëshmon vetë Krijuesin. Çdo germe në alfabetin hebraik i përgjigjet një pjesë e trupit të njeriut apo kafshës dhe gërma « yod » përfaqëson fgurativisht dorën dorën e Zotit siç paraqitet në muret e Pirmidave dhe në artin mesjetar të kristianizmit dhe shqiptohet « Yod » ose « Youd» 24 Gërma „yod“ u bë emërtimi i Zotit : „Got“ dhe „Gott“ në gjuhët gjermanike të Europës Veriore.25 Gjuhëtarët pohojnë së alfabeti hebraik e ka origjinën nga alfabeti aramaik araméen dhe e kanë përdorur hebrejtë dhe diaspora judeo-arabe judeo-gjermane dhe gjuhë të tjëra semitike. 26 Vëtë alfabeti aramaik e ka bazën nga alfabeti i fenikasve që është përhapur në Lindjen e Aferme në mijëvjeçarin e dytë pK. Ky alphabet u adoptua për të shkruar shumë gjuhë të tjera si hebraishten nabetiane siriane palmirianemongole etj. mendohet edhe të turqishten e vjetër i përdorur deri në shk 8 pK. 27 Fenikasit apo “ Popujt e detit”- siç dëshmon Dr. Arif Mati Aref Mathieu - përbëheshin nga fse të ndryshme në shumicën e tyre të të njejtit trung etnik që quhet ‘pellazg proto-ilirfrigjian apo thrako-ilir’ ”. Në Testamentin e Vjetër ata emërtohen si pasardhës të drejtpërdrejtë të Noe krijuesit të racës së re njerëzore .28 Në pasqyrën poshtë tregohet së si ka ndryshuar shenja e Krijuesit nga alfabeti i hershëm aramaik deri tek shenja « yod » e alfabetit hebraik : I - nga e majta Alfabeti i hershëm Aramaik shk 10 – 9 pK ku gërma “Z” është e njejtë me alfabetin fenikas dhe greqishtes arkaike pellazge siç shihet në pasqyrën II poshtë Alfabeti Imperial Aramaik shk 5 pK Alfabeti hebraik. Kjo shenjë shënohet edhe si “ I ” e vogël 29 Në gjuhën shqipe emri i Krijuesit fllon me gërmën Z Zoti sikurse edhe emri i Kryeperndisë së Olimpit “Zeus” rrënja e të cilit shpjegohet vetëm në gjuhën shqipe « zë zëri » dmth ai që lëshon zërin si bubullimë. Në pasqyrën II shihet se gërma “Z” e alfabetit aramaik është e njejtë më atë të fenikasve dhe e alfabetit pellazg të cilin gjuhëtarët e shekullit 19 e emërtuan gabimisht greqishtja e lashtë. II –

slide 140:

Fatbardha N. Demi 142 30 Gërma “Z” më vonë grafkisht u shndrua në “ I ” që tek hebrejtë lexohet « Y od » dhe paraqitet si apostrof ose “i” e vogël. Në pasqyrën III nga e djathta në të majtë tregohet se gërma « Y od » apo “Iota” tek grekët dhe “I” e etruskëve dhe romakëve e kanë origjinën nga hieroglif egjiptian që pasqyron dorën. 31 III - égyptien Y proto-sémitique Y phénicien iota grec I étrusque I romain Perëndia Tot krijuesi i alfabetit të lashtë egjiptian si gërma fonetike morri tingullin e parë te emrit të fgurës që vizatohej dhe emri i dorës fllon me gërmën D vetëm në gjuhën shqipe. Dora mano sipas gnosticizmit do të thotë Zoti i Dritës. 32 Hiroglif-fgurë e dorës me kalimin e kohës grafka nr.III lart ka pësuar ndryshime por i pandryshuar mbeti fakti se në mite këto gërma kanë emërtuar gjithëmonë Zotin. Pra jo vetëm fala “nëfllim” është shqip por edhe gërma “yod” e alfabetit hebre simbol i Zotit e ka origjinën nga gjuha shqipe/arbërishte e Totit pellazg. Por hebrenjtë nuk morrën vetëm shkronjat nga egjiptianët. Studiuesi Dr. Arif Mati pohon se “Hebrenjtë i kanë huazuar nga egjiptianët bazat e tyre fetare ligjet rregullat e higjenës dhe supersticionet e tyre” 33 Studiues të shumtë vëren edhe M.Eliade pohojnë se besimi hebraik nuk kishtë “krijuar” asnjë mit ... Gjenia e besimit të Izraelit qëndronte në faktin se “Lidhjen e Zotit me popullin e zgjedhur e kishte transformuar në një histori të shenjtë” .34 Në vijim të tezës sonë edhe Plisi është një nga dëshmitë e origjinës pellazge të Biblës hebraike. 35

slide 141:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 143 fg.1 majtas Detaj i pikturës së gruas të Faraonit Menna Vallee des Rois Pamje të tilla janë shumë të ralla në artin egjiptian. Me Plis pak më të zgjatur është paraqitur Perëndia Horos Osiris dhe disa Faraonë . Këtë formë të Plisit e gjejmë edhe tek prifërinjtë etruskë. Të bije në sy se si Faraoni egjiptian fg.2 Ismaili biblik Danieli fg.3 dhe Noe në pikturën e Xh.Tissot kanë të lidhur mbi qeleshe një rrobë apo shami siç e përdorin edhe shqiptarët e Veriut të shk 20 dhe të Jugut historik Arvanitasit fg.4-5 . Ne vërejmë të habitur se si trashëgohet për mijëra vjet një traditë edhe në veshje e cila patjetër do të ketë një kuptim besimtar meqënëse lidhet tek Plisi. “Rëndësia e një ideje besimtare-pohon M.Eliade- faktohet nga afësia e saj ‘për të mbijetuar’në periudhat e mëvonshme” 36 Siç pamë nga matëriali i deritanishëm në të gjitha pikturat e Xh.Tissotit ku paraqiten fgurat biblike dhe fsi hebre levit me Plisin e shqipetarëve të sotëm simbol i mitit pellazg të krijimit kemi përputhje edhe me faktet gjuhësore dhe arkeologjike. Kjo i jep pikturave të tij vlerën e një dokumenti historik. Përfundimi i dyt ë : Emërtimi i librit të ligjeve të shkruar nga Moisiu -Torah - është vetë emri i Zotit. Si falë simbolike gjen shprehjen e saj të plotë vetëm në gjuhën shqipe. Xh.Katapano Brënda saj ka falë shqipe të pa përkthyera dot por të shkruara me gërma hebraike. SHENJA e Zotit në alfabetin hebre Yod e ka origjinën nga alfabeti fonetik i Perëndise pellazge Tot Tot nisur nga emri „dora“ siç emertohet edhe sot në shqip . Ndryshimi grafk dhe i tingullit të gërmës gjatë periudhave historike D Z I yod shpreh ndryshimin në mite por gjithëmonë ka përfaqsuar një fgurë : KRIJUESIN dhe historikisht kanë shërbyer si rrenjë për emrin apo simbolin e tij lat :Deus ital:Dio sanskr : Deva iran : Div  kanaen: El ose Il shqip:Zot dhe Il / Yllinë dial çam etj. Rrënja « Di » si emër i Zotit Dio në dialektin çam të gjuhës shqipe shpreh Dijen dhe Driten. T ë gjitha këto fakte dëshmojnë së historia e Biblës është shkruar në gjuhën pellazgo-shqipe nga Moisiu . Duhet të shënoj se: Shqipetaro-Arbërit e sotëm janë pasardhësit e mbetur nga një racë shumë e madhe pellazgjike e Lashtësisë. Sipas studiuesit austriak J.Hahn Johann Georg von Hahn 1811 –1869 „ Shqipetarët janë Pellazgët e Rinj“ 37 tezë e mbështetur edhe nga shumë studiues të tjerë të më vonshëm shqipetarë dhe të huaj. Gjurmët e Pellazgëve sot shfaqen në gjuhë arkeologji mite dhe simbolet fetare tek shumë popuj të Europës Azisë e më gjerë. Shkruajmë „Pëllazgo-Shqipetarët“ sepse emërtimi „Shqipetar“ shpreh një simbol shumë të lashtë besimtar –Shqiponjën dhe është po aq i vjetër sa emertimi Pellazg apo Ilir/ Yllir edhe këto janë emërtime mitike dhe jo i shekullit 15 siç e trajtojnë disa studiues të cilët nuk kanë njohuri mbi besimin dhe mitollogjinë e Lashtë.

slide 142:

Fatbardha N. Demi 144 Tissot shprehës i simboleve të besimit pellazg dhe traditës së shqipetarëve Xh.Tissot nuk bën pjesë në rradhën e studiuesve udhëtarëve apo të punësuarve nga Perandoria Osmane që kanë njohur trevat historike dhe popullin shqipetar. Por në pikturat e tij me aq sa kemi patur mundësi të njihemi në ciklin mbi Biblën fgurat kryesore dhe pasuesit e tyre shprehen me karakteristika të veshjes dhe simboleve pellazgo-shqipetare që ruhen edhe në ditët e sotme siç do ta vërejme më poshtë. Ngjashmëria në tregimin biblik midis Moisiut dhe Noe është se të dy kanë berë “marrëveshje me Zotin” për t’iu bindur dhe zbatuar ligjet e tij. Si shenjë të marrëveshjes me Noe për të mos shkaktuar përmbytje që do të zhdukte njerëzimin Zoti çfaqi Ylberin Genesi IX 6-17. 38 39 Në pikturën fg.1 e Xh.Tissot duket “shenja” e Zotit- ylberi . Kjo falë në gjuhën shqipe shpreh qartësisht mitin yll+bëri dmth tregoi praninë e tij. Në gjuhët e tjera emri i ylberit nuk e bën shpjegimin e këtij miti. Në pikturën fg.1lartë përveç Plisit të rrethuar me një shami na habit edhe një detaj tjetër në veshjen e familjes biblike - thekët - që zbukurojnë përpaset e mbrapme të femrave. Veshja e traditës shqipetare e ka të theksuar përdorimin e thekëve si në brez përparset e vogla përpara dhe mbrapa trupit në shamitë e kokës në trasta mbulesa si dhe në veshjen e burrave të Shqiperisë së Mesme fg.23 lartë. Edhe sot ne i shikojmë tek besimtarët hebrej fjet simbolike që zgjaten në veshjen e burrave që tregon rolin e tyre besimtar.

slide 143:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 145 Duke parë pikturat kushtuar Biblës hebraike të krijohet bindja se Xh.Tissot nuk ka qenë vetëm njohës i mirë i saj por edhe i simboleve të lashta të besimit parakristian. Këtë e dëshmon edhe një detaj tjetër në veshjen e profetëve dhe ëngjëjve por edhe tek shqipetarët dhe ka lidhje me simbolin kryesor të Kristianizmit : KRYQIN. Në materialet arkeologjike Kryqi në besimin pellazg përfaqson grafkisht Yllin fytyrën kozmike të Zotit dhe origjina e ketij simboli sqarohet me gjuhen shqipe. Ne Enciklopedine Judaike Encyclopaedia Judaica vol.7. NY Gale 2007 pag.672 emërtimi i lashtë i Zotit është El qe korespondon me Ilu në gjuhën akadiane akkadian dhe El ose Il në gjuhën kanaene caanite por nuk dihet origjina e tij. Pranohet përgjithsisht se rrënja vjen prej Yl ose Wl nënkupton “të jesh i fuqishem” ose “i pushtetshëm”.40 Misteri i origjinës së emrit të Zotit në gjuhët e lashta semitike akadiane kanaene dhe me vone hebraike zbulohet në shqip ku rrënja “yll” dial.çam Il jep kuptimin gjuhësor e mitik të simbolit kozmik të Zotit-Yllit. Studiuesja e shkrimeve në gur në Shqiperi Greqi Itali dhe shumë vënde të tjera Nermin Vlora Falaski “Patrimonio linguistico e genetico Probabilita della Monogenesi delle Parole” pohon se : „ Yll“ yj- yjnor – hyjneron nuk e kam gjetur në asnjë gjuhë tjetër me perjashtim të shqipes … megjithëse ishte e përhapur në të gjitha mbishkrimet e lashtësisë nga Egjeu deri në Atllantik 41 Duke flluar nga e majta në të djathtë lartë: Profeti Ezekiel dhe fragment Engjëjt që përzenë Adamin dhe Evën nga Parajsa- Xh.Tissot Skenë nga miti i Clytemnestres gruas së Agamemnonit mbretit te Mikenes dhe Argos 380-370 Louvër Libri i të vdekurve Deir el - Madina Dinastia XVIII 1428-1351 pK V eshje e traditës nga Gjirokastra shk20 Shqipëri. 42 Në dy pikturat e para të piktoritfg.12 profeti dhe ëngjëlli zbatuesi i urdhërave të Zotit kanë në veshjen e tyre formën e kryqit sikurse edhe Ilirët e lashtë Faraoni egjiptian dhe shqipetarët e ditëve tona. Është një fll kohor dhjetra-mijë vjeçar i simbolit po të kemi parasysh se shenja X është nga më të herëshmet tek njeriut i shpellave. Në gjuhën shqipe dial.çam fala Krijues Kryq Kri-q Krisht Kri-sht kanë origjinë mitike prej emrit Kokë Kri-et. Në lashtësi shumë falë janë formuar nga e njejta rrënjë kur kanë patur lidhje në mitin e besimit. Megjithatë na ngacmon mendimi se si e zbuloi piktori i shquar francez Plisin

slide 144:

Fatbardha N. Demi 146 Duke gërmuar në materialet arkeologjike në vendet ku shëtiti piktori gjatë dhjetë viteve të fundit të jetës së tij ne kemi mundësi t’i japim pëgjigje pyetjes sonë duke u nisur nga faktet llogjike. Me qeleshe simbolet pellazge fgurën apo krahët e shqiponjës nuk janë “veshur” vetëm Faraonët më të shquar të Egjiptit të lashtë por edhe Mbretër/Profetë të hyjnizuar si Perëndi të Azisë së Afërme dhe Qëndrore fg.poshtë. Ishte intuita e tij prej artisti dhe studiuesi që e çoi tek idea se në lashtësi Plisi ishte një simbol shumë i rëndësishëm besimtar dhe tregonte lidhjen me Krijuesin. Një kokë me Plis fg.poshtë fragment i statujave gjigande mbi 9 metra të larta të shoqëruara nga shqiponja pranë varrit të Mbretit Antiochus Teos Commagene pranë Malit Nemrut . Turqia lindore në kuf me Armeninë 43

slide 145:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 147 Përfundimi: Qëllimi i studimit nuk ishte thjesht të kënaqim kureshtjen tonë në lidhje me Plisin e shqipetarëve në pikturat e Xh.Tissot. Synimi ishte të dëshmonim se edhe një popull si ay shqipetar për të cilin studiuesit ankohen se s’kanë të dhëna historike për origjinën besimin dhe gjuhën e tyre mbart brenda traditës së tij fakte jo vetëm për Lashtësinë e tij por edhe të shumë popujve të tjerë që deri më sot janë të mbuluara me mister ose janë keq-shpjeguar nga ana shkencore. Detyra që i vuri vetes Xh.Tissot për të pasqyruar sa më besnikërisht Historine e Biblës hebraike e çoi në mënyrë të pavetëdishme në zbulimin e Plisit të pellazgo-shqipetarëve dhe të simboleve të besimit të parë euro-afro-aziatik. Vetë emrat e lashtë dhe të sotëm për Zotin dhe simbolin e tij nuk mund të shpjegohen pa ndihmën e gjuhës dhe traditës së shqipetarëve. Faktet e sjella tregojnë se popujt e lashtë e dëshmonin përkatësinë e tyre fsnore dhe besimin edhe me gjestet ngjyrat zbukurimet pjesët dhe formën e veshjes e deri tek modeli i fokëve e detaje të tjera të cilat nuk u përmëndën për të mos u zgjatur. Ky studim zbulon gjithashtu një nga dukuritë universale të shoqërisë njerëzore: nga njëra anë « lufën » përpjekjen titanike të popujve drejt së ardhmes dhe nga ana tjetër po një « lufë » për të ruajtur çdo trashëgimi të pasurisë së tyre shpirtërore që nga zanaflla. Ky fll lidhës i dy poleve të kundërta kohore të së shkuarës dhe të ardhmes përbën atë që emërtohet « palca kurrizore » e një Kombi. Siç vëren eruditi arbëresh Xhuzepe Krispi “Kombi i lashtë i ruan si gjuhën ashtu dhe zakonet “.44

slide 146:

Fatbardha N. Demi 148 HËNA DHE DIELLI SIMBOLE KULTIKE NË DY KOKAT E SHQIPONJËS PELLAZGE Pelasgetë kishinë nje besë te bukur’ e vjershëtore. Besonin gjithe shenjat’ e natyrës e trupet’ e qjellit i faleshinë djellit henës yjevet të mëdhenj qiellit reveteresë detit e të tjerave. Kjo besë që thuhet “mythologji” është bes’ e të parëvet prindër tanë pelasgvet. Sami Frashëri Mbi simbolin e famurit shqipetar shqiponjës dy krenore të zezë në fushë të kuqe janë bërë studime të shumta. Edhe në ditët e sotme ajo vazhdon të përfaqësoje gjuhën kombin emërtimin e Shqipetarëve por edhe simbolet shtetërore të vëndeve të tjera brënda dhe jashtë Europës. Studiuesit e lashtësisë pohojnë njëzëri se shqiponja është një nga fgurat kultike më të lashta më të fuqishme dhe më jetëgjata. Ka patur shumë hamëndsime për fgurën e shqiponjës në famurin tonë sidomos për

slide 147:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 149 qënien e dy kokave të drejtuara në anë të kundërta përmendja e të cilëve do të hante shumë vend e kohë. Por shkenca historike edhe sot nuk na thotë gjë se : Përse Shqiponja përfaqësohet aq gjerësisht në Historikarakterin kombëtar dhe në çdo fushë tjetër të jetës së shqipëtarëvesi tek asnjë popull tjetër Përse në objektet arkeologjike dhe ato kultike pothuaj të të gjithë Kontnenteve fgura e saj zë një vend aq të rëndësishëm Për t’iu dhënë përgjigje këtyre pyetjeve do të duhet të mësojmë fllimisht rolin e saj në BESIMIN e PARË të historisë njerëzore. Kur lindi gjuha dhe besimi tek njeriu primitiv Prof. Anxhelo Karkanji Angelo Carcagni duke studiuar vizatimet në muret e shpellës Grotta dei Cervi në Porto Badisco Itali ka nxjerrë përfundimin se lindja e besimit është e lidhur me lindjen e gjuhës ... dhe është zhvilluar krahas saj afërsisht 50 mije vjet përpara. 1 Për të shprehur besimin e tij njeriu primitiv fllimisht ka zhvilluar në formën e mjafueshme për komunikim – gjuhën dmth një sasi të caktuar falësh. Në studimin e tij “Gjuha dhe mendimi simbolik” Prof A. Carcagni pohon se fala që krijoi njeriu primitiv nuk përcaktonte vetëm një send apo dukuri siç ndodh sot por shprehte një mendim të tërë. Për rrjedhojë fala luante rolin e një simboli : “ Me zhvillimin e të folurit njeriu primitiv përfoi një mundësi të re të marrdhënieve në komunitet të shkëmbimit simbolik ... Roli i saj zanafllor i falës është ndërtues në zhvillimin e njeriut dhe duhet të njihet në përbërësit e saj kryesor: Të vendosë identitetin e grupit të krijojë një rregull shoqëror të lidhjes dhe të bashk-jetesës të disiplinojë sjelljet subkoshiente ... Kur fasim për shenja dhe simbole të botës neolitike të jetës neolitike të qytetrimit neolitik nuk bëhet falë për çështje thjesht emërtimesh” . 2 Duke e kuptuar faktin se gjuha e parë që krijoi njëriu përbëhej nga falë-simbole që shprehnin një mendim mitik kemi gjetur ÇELËSIN që hap portën e labirintit të Lashtësisë dhe të besimit pellazg nga e ka origjinën edhe emri dhe miti i shqiponjës i famurit tonë kombëtar. Ku e mbeshtes këtë mendim Lieblein në një paragraf të shkruar në vitin 1884 pohonte se: “ Vete idea e Zotit ishte zhvilluar në një periudhe më të herëshme të gjuhëve sesa gjuha indo-europiane ... Kur të kemi arritur deri kaq larg sa të zbulojme këtë gjuhë zanafllore-shën im ka shumë të ngjarë që në këtë gjuhë para-historike të gjejmë edhe falë që shprehin idenë e Zotit “ 3 Për natyrën besimtare të falës na dëshmon edhe veziri –profet i faraonit Djedkarë Isési Ptahhotepi -2400 i cili ka shkruar se: “Fjala shkruhet me një yll sepse synohet të përndritet shpirti i lexuesit me një dritë me prejardhje hyjnore”. 4

slide 148:

Fatbardha N. Demi 150 As Lieblein dhe as Pr. Angelo Carcagni apo studiues të tjerë që pranuan natyrën simbolike dhe besimtare të gjuhës së parë të krijuar në lashtësi nuk kanë mundur ta vërtetojnë me falorin e gjuhëve të lashta apo të sotme. Të parët që e kanë faktuar këtë lidhje kanë qënë studiuesit arbër. Në veprën madhore “Toti fiste shqip” Xhuzepe Katapano na jep kuptimin simbolik dhe besimtar të emrit të shqiponjës AIN në arbërisht: AAtParimi i Parë Zot At i Përjetshëm I Fjala Krijuese N protomateria lënda fllestare e parë prej nga u krijuan të tjerat 5 Studiuesi zbuloi tek shkrimet në papiruse gdhëndjet e gurta të Piramideve apo në emertimet e Perëndive të Egjiptit të lashtë edhe shumë falë/simbole të tjera me anën e gjuhës arbërishte -shqipe. Ky fakt tregon origjinën e besimit në Egjiptin e lashtë si dhe gjeografnë e përhapjes së fseve pellazgo-ilire dhe të miteve të tyre. Spiro Konda pohon se “ Atje ku ka falë pellazgjike atje gjënden edhe pellazgë që banojnë” 6 Përfundimi i parë : Emri AIN në gjuhën arbëreshe tregon se Shqiponja në lashtësi përfaqsonte vetë Zotin dhe mitin e Krijimit dhe gjuha pellazgo-shqipe ka qënë gjuha e Besimit të parë në hapsirën Euro-Afro-Aziatike që vazhdon të fitet edhe sot nga shqipetaro- arbëreshët në çdo cep të Botës. E panjohura më e madhe rreth fgurës së shqiponjës sigurisht lidhet me paraqitjen e saj në lashtësi me dy koka të kthyera në anë të kundërta e zbuluar edhe në tempullin e parë të Pellazgëve në Dodonë në vitin 1878.7 Duhet pohuar se krahas saj ka qëndruar edhe trajta e shqiponjës me një kokë. Deri më sot nuk është bërë ndonjë lidhje apo dallim midis tyre apo hershmërisë së njërës ndaj tjetrës. Kjo bashkjetesë është pasqyruar edhe në famujt si dhe në çdo krijimtari të traditës në periudha të ndryshme. Mendoj se shpjegimi më i saktë i qënjes së dy kokave tek shqiponja duhet kërkuar tek lidhja e saj e padyshimtë me shqiponjën njëkrenore - e zogut që përfaqsoi KRIJUESIN. Krijuesi me fytyre te panjohur Le të kthehemi sërisht tek vizatimet në muret e shpellave që janë dëshmitë e para materiale që kanë mbritur në ditët tona nga periudha më e herëshme e njeriut që fet dhe mendon. Në vizatimet e shpellës Grotta dei Cervi ndërmjet fgurave të shumta të botës që e rrethonte njeriun primitiv duken edhe vizatime abstrakte fg.1 poshtë që lidhen sipas studiuesve me besimin e banorëve primitiv. 8

slide 149:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 151 Në këto vizatime vënd të veçante zë portreti i “shamanit” prehistorik Grotta di Cervi drejtuesit dhe organizuesit të parë të bashkësive primitive. Emërtimi “shaman” siç e përcaktonin edhe Perëndinë Bes është i shekujve të fundit por në gjuhën shqipe mund ta shprehim më sakt me emrin “Kreu” apo “ Ati” siç e gjejmë për mbretin-bari të Tesprotisë pellazge Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte ”. Pa dyshim se ka qënë jo vetëm i fortë fzikisht dhe i gatshëm t’i vërsulej kujtdo që mund të rrezikonte jetën e gjinisë së tij por dhe një verejtës i palodhur i botës që e rrethonte. Duke vërejtur Kreu mësoi të vlerësojë forcën e natyrës dhe të botës shtazore por dhe të mundësive të njeriut për t’u mbrojtur. Ky “peshim forcash” e shtyu të kërkojë dhe të shpik për të mbijetuar “mjetet”por edhe me pamjen e tij për “duelin” me kundërshtarin. Ishte Kreu që morri vëndin e ndërmjetësit midis gjinisë së tij dhe rrezikut të cilin e lufonte por edhe e merrte me të mirë. Shumë shpejt njeriu primitiv vërejti se vetëm me NJË-rën nuk mund të matej bile as ta shikonte formën e saj as ta prekte dhe as t’ia dëgjonte zhurmën apo zërin. Fuqia e saj ishte kaq e madhe sa mund të zhdukte çdo gjë të lëvizshme apo të palëvizshme në natyrë bile edhe vetë atë e fsin e tij. Kur çfaqej AJO çfaqej edhe njeriu dhe bota përreth tij kur largohej bashkë me të zhdukej edhe bota që e rrethonte njeriun dhe sundonte vetëm errësira-Terri. Ishte AJO që krijonte gjithshka Fuqia e saj bënte të mundur të çfaqej e të zhdukej edhe vetë Terri. Atëhere Kreu dhe njerëzit e fsit vendosën ta nderojnë ta marrin me të mirë t’i kushtojnë valle dhe muzikë t’i çojnë një pjesë nga gjahu dhe prodhimet e tyre. Në mëndjen e njëriut primitiv akoma shumë pranë botës shtazore AJO ishte DRITA Studiuesi Jaho Brahaj me të drejtë e emërton “Nëna e Madhe e Dritës së Jetës” . Kështu lindi Besimi i Dritës hyjnore

slide 150:

Fatbardha N. Demi 152 Për të mos u zgjatur në këtë pikë po sjell një esse të përkryer të patriotit Adem Demaçi me titull “Kush është Zoti ” ku shprehen qartë të gjitha karakteristikat fzike kimike dhe flozofke të kësaj dukurie natyrore. Mjafon në vënd të emrit “Zoti” të vendosni “Drita” dhe do të vëreni se nuk do të ketë mosperputhje në asnjë përcaktim: “Zoti është i vetëkrijuari dhe krijuesi i gjithësisë e i asgjësisë. Zoti nuk ka formë as fllim as mbarim. Zoti nuk ka pamje as formë as ngjyrë as shije as erë të caktuar. Zoti ngërthen në vetvete të gjitha pamjet të gjitha ngjyrat të gjitha shijet e të gjitha erërat e mundshme. Zoti është edhe përtej teheve të gjithësisë e cila edhe më tutje zgjerohet. Zoti i tejkalon të gjitha dimensionet hapësinore e kohore në kuptimin e mendjes së kufzuar njerëzore e cila njeh vetëm kohë njëvijore që mbështetet në kujtesën e vet të vazhduar që përdorë si pikë të brendshme referuese egon e vet. Prandaj mendja e kufzuar në kohë e në hapësirë duke u mbështetur në përvojën e vet mendon se edhe Zoti edhe shpirti edhe energjia duhet ta kenë një fllim të vetin duhet ta kenë të kaluarën edhe të tashmen e vet. Në të vërtetë vetëm mendja dinamike e ka të qartë se Zoti është i amshueshëm sepse ai është vetëm në të tashmen vetëm në prezent. Sepse vetëm e tashmja ka të kundërtën e vet … Zoti është gjithkund sepse Zoti është i gjithëpranishëm. Të gjitha shfaqjet ose manifestimet fzike bimore e biologjike janë shfaqje ose manifestime të Zotit. Gjuha e Zotit është heshtja. ” 9 Duhet të sqaroj se Drita është vlerësuar nga njeriu primitiv por edhe sot e kësaj dite me ngjyrën e bardhë ndërkohë që kjo ngjyrë përfohet nga 7 përbërësit e saj me ngjyra të ndryshme. Në këtë kuptim mund të themi se nuk ka një ngjyrë të vetën specifke sepse përmban në vetvete edhe ngjyrat e tjera pra nuk ka ngjyrë. Siç dëshmon Mehdi Frashëri Shqipetarët edhe sot bëjnë be “Për këtë dritë” 10 Këtë pohim na e sjellin edhe studiues të tjerë si Dhimitër Pilika:“Gurra e stërmoçme na bindin se ylli lutej si perëndia e Dritës” 11 George G. M.James pohon se : “Misteret egjiptiane kishin tre nivele studentësh : 1- njerëzit e vdekshëm dmth njerëzit në provë 2- inteligjentët dmth ata që kishin arritur vizionin e brëndshëm 3- krijuesit ose Bijtë e Dritës të cilët njësoheshin me Dritën ndergjegjen e vërtetë shpirtërore. ”12 Spiro Konda shton se :” Rrënja “di”në sanskritisht do te thote “ndrit” shkelqej” 13 Edhe studiuesi arbëresh Xhuzepe Katapano e shikon Krijuesin në këtë këndvështrim: “Prejardhjen dhe natyrën e burimit të ndritshëm : Zotin mendimin e tij të shfaqur brënda relativitetit të asaj kohe dhe hapsire si “dritë bardhësore” . Prandaj mendoj se shkenca esoterike e lashtë e pandryshueshme sepse e sakte e mësuar në tempujt e Egjyptit- qëndër e botës- dhe e rrezatuar ngado është me origjinë « boreale » ipe-borealët janë dardano-thesprotët - shën im 14 Duke nënkuptuar Krijuesin si “dritë bardhësore” emrin “bardhë” e gjejmë në toponime emra njerëzish dhe fsesh. « Mbreti Dardan Bardhylus “Ylli i Bardhë”449-359 pK ishte ai i cili formoi fllimisht mbretërinë e Maqedonisë dhe që e cila më pas u shndërrua në perandorinë e famshme maqedonase nga Philipi II 359-336 BC» 15 Historiani Dion Kasi thotë se “Vendi që quhet sot Maqedoni ish i banuar prej barbarëve: ”Ilirë dhe Bardhë” ... » 16 “Në gjuhen e hititëve dhe në atë ilire fala “ALP” do të thotë “i bardhë” 17 nga vjen

slide 151:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 153 edhe emërtimi i vargmalit më të gjatë në Europë që vijojnë edhe në trevat tona –Alpet. Edhe emri i mbretit të parë të Tesprotisë ka qenë “ Alpan” Alban. Studiuesit dëshmojnë se Zoti në fllim qe grua do trajtohet tek materialet e tjera dhe në gjuhën shqipe emërtimi është i gjinisë femërore Drita. Shqiponja përfaqësuesja e saj në gjuhën shqipe nuk ka gjini mashkullore. 18 Edhe tempulli i parë i institucionalizuar i pellazgëve-Dodona i kushtohesh një Perëndeshe grua Sellenës/Hëna emrin e së cilës e mori besimi hënor pellazg “SELLENIZMI” sot i shpërfytyruar në përmbajtje - “hellenizmi” . A është shprehur fgurativisht Drita hyjnore - Zoti Në Europën jug-lindore në qeramikën neolitike mijëvjeçari i VII pK e deri në periudhën e bronxit dallohen fgurina që paraqesin gruan me kokë-zogu që sipas studiueses Marija Gimbutas “Il linguaggio della Dea” duket se shërbejnë për të njejtin qëllim: “për të shprehur Krijuesen hyjnore” 19. Ky binjakëzim midis gruas/krijuese dhe zogut/shpendit të lartësive ishte mënyra me të cilën njeriu primitiv në pamundësi për ta shprehur Krijuesen “pa formë” - DRITËN hyjnore – e personifkonte në art me përfaqësuesen e saj në Tokë “Dean-zog” Hyjnesha-zog . Një model i bukur i saj majtas ndodhet në muzeun e Prishtinës në Republikën e Kosovës. Dea-zog Prishtine/Kosove terakote 6000pK . Në krahun e djathtë është një model i saj i më vonshëm i shk 3 pK-Antigone Shqiperi. Për nga bukuria e paraqitjesmund t’i quajmë “Mona Lizat” zanafllore Pellazgo-Ilire. Po përse mendojmë se ky zog ka qenë shqiponja

slide 152:

Fatbardha N. Demi 154 Për tre arësyje: 1. Studimet paleografke e dëshmojnë Shqiponjën mbreterore në Europë që në periudhën e Pleistocenit të mesëm 800 000-128 000 pK 20 dhe njeriu primitiv e vlerësonte mbi kafshët e tjera sepse ishte shpendi qiellor më i fortë futuronte më lart dhe ushqehesh në tokë. Pra ishte kafshë e Qiellit dhe e Tokës dhe në këtë drejtim kishte përparësi ndaj luanit. 2. Në periudhat e më vonshme fgura e shqiponjës shprehet qartazi tek skulpturat e para të Sfnksit gruas me krahë shqiponje dhe këmbë zogu dhe tek të gjithë Perënditë femërore dhe shumë më vonë ato mashkullore. kishin krahë të saj si simbol i natyrës së tyre hyjnore . 3. Siç pohojnë studiuesit shqiponja dhe jo ndonjë shpend tjetër është kulti më i lashtë. Shume karakteristika të mënyrës së jetesës së shqiponjës u ndoqën nga njeriu zanafllor dhe u kristalizuan në karakterin e iliro-pellazgëve si: lidhja e fortë me truallin dhe familjen e tij sulmi i furishëm besnikrija etj. Lidhja e Dritës hyjnore me “tokësorët” bëhej nëpërmjet rrezeve në formën e dorës në një nga famujt e përdorur nga shqiptarët ka patur edhe fgurën e dorës. Shqiponja dhe Rrezja Perëndia Ra tek egjiptianët personifkonin Krijuesen-Dritë. Rezet me “duar” të diellit “mbrojnë” familjen e Akhenatonit Rrezet si simbole të Dritës hyjnore u përdorën si kurora mbi kokën e Mbretërve dhe Heronjve. Dupondius-Didius_ Julianus IX-X sec. Edhe mbi kokën apo dy kokat e shqiponjës shikojmë kurora-rreze që me kalimin e shekujve u shndëruan në kurora të stilizuara mbretërore që kishin humbur tashmë kuptimin e tyre hyjnor dhe përfaqsonin pushtetin e mbretit dhe familjen mbretërore.

slide 153:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 155 Drita hyjnore dhe miti i Shqiponjës Përpara se të fasim për mitin e shqiponjës është e nevojshme të përmëndim një nga pengesat shumë të rëndësishme të Historiografsë : Mosnjohjen e dialekteve të gjuhës pellazgo-shqipe gegërishtes toskërishtes si dhe të gjuhësisë historike. Po sjell një shëmbull pikërisht për emrin e shqiponjës dhe të vendit tonë . Studiuesi Sh.S. duke folur për emerin e popullit “Shqipetar” dhe të vendit tonë “Shqiperi” pohon se : “Studiuesi me të drejtë u largohet formave romantike dhe madhështuese të shpjegimit të emrit etnonimik të shqiptarëve përmes një shënje që nuk ka qenë ndonjë herë totem i shqiptarëve shqiponjës apo formës së shkurtër shqipes” . 21 Janë të shumtë edhe studiues të tjerë që emërtimin “shqipetar” dhe “Shqiperi” e lidhin me ngjarjet e shk 15 në kohën e Skënderbeut duke e quajtur si një emërtim të vonët mesjetar. Por faktet historike pohojne të kundërtën. Arkeologu Hasan Ceka dëshmon se shqiponja si emblemë kombëtare shqipetare nuk është as e shekullit tonë as e kemi trashëguar vetëm nga mesjeta por ka zbukuruar shpinën e një tok monedhash të Ilirisë si psh të Lidhjes Epirote Bylysit Apollonisë Orikut H.Ceka « Monedhat Antike-burim historik » 22 Gjithashtu në rast se i drejtohemi folklorit të krahinës së Çamërisë emërtimi i këtij shpendi dhe i vendit të arbërve i ardhur që nga lashtësia ka qënë “Ipe” dhe “Iperia” . Sikurse edhe emërtimi në arbërisht AIN emëri i shqiponjës IPE është falë/sombol i besimit pellazg. Përdorimi i lashtë i këtij emri faktohet nga emërtimi “Epir” Shqipëri ku dy zanore “ i ” dhe “ e ”kanë shkëmbyer vendin tek bashkë-tingllorja “ p ” një dukuri e njohur gjuhësore. Kështu nga Iperi u bë Epiri – Epir. E gjithe krahina e Epirit është një pjesë e Shqiperisë së lashtë emër i zogut hyjnor të Krijuesit. Sipas R.Bedo në mburojen e trefshtë të mbretit Geyron paraqitet shqiponja e zezë që lidhet me simbolin e lashtë të Epirit. 23 Në gurën popullore të Çamërisë e gjejmë të përdorur pikërisht në këtë formë. Në një gojdhënë çame shërbëtori i manastirit i drejtohet djaloshit i cili u bë një nga fgurat më të njohura në Europën e fllim-shekullit të 19 me emrin Ali Pash Tepelena: “...Ali e di se do të bënesh njeri i madh e do të kumandoç gjithë Iperon …Aliu u bë më i madhi e më trimi në Ipero pas Pirros” 24 Nuk mund të ri pa thënë se gjuhëtarët që merren me drejtshkrimin duhet të mos lejojnë heqjen e gërmave në emërtimet që na vijnë nga të parët tanë. Emri “shqipetar” siç shkruhesh në kohën e Rilindasve sot shkruhet padrejtësisht “shqiptar” me arsyetimin se “kështu shqiptohet sot” megjithëse emri i vëndit e ka ruajtur formën e tij. Në këtë formë humbet rrënja origjinale “ipe”shqiponjë dhe sot na mbetet “shqipt+ar”që nuk na thotë asgjë dhe ngatërohet me shpjegimin “shqiptoj qartë” qe s’ka asnjë lidhje historike apo mitike me gjuhën tonë. Sot anglishtja shqiptohet ndryshe nga anglezët dhe ndryshe nga amerikanët por shkruhet njësoj pra drejtshkrimi nuk duhet të diktohet nga e folura e përditshme që shpesh i shtrëmbëron falët për arësye nga më të ndryshme. E bëra këtë parashtrim për të kuptuar lexuesi se në mitet pellazge zogun hyjnor e gjejmë

slide 154:

Fatbardha N. Demi 156 nën emrin “IPE” dhe me mbaresat e gjuhëve më të vona- Iperione apo Hyperion etj. Për rrjedhojë emrat “Shq-ipe-tar” dhe “Shq-ipe-ri” vijnë nga kohët mitike të Lashtësisë dhe nuk fllojnë të përdoren nga periudha e Mesjetës. Se si u krijua forma “shqipetar” do të fitet në një material tjetër. Sipas miteve Iperioni ishte nga fsi i Titanëve Titanët janë Pellazgë bir i Tokës Gea/Dhea dhe i Qiellit Uranit i dashuruar me motrën hyjnore Teia Tia apo Tia pati tre fëmije po titanë : Hënën Sellena Diellin Elios dhe Agimin Eos. Esiodo Teogonia 25 majtas Eos me krahë shqiponje si bir i Ipes i tërhequr prej kuajve gjithashtu me krahët e shqiponjës si shprehje e natyres së tyre hyjnore Kairos me krahë .Sipas Ione prej Chio Kairos ishte fëmija e fundit e Zeusit.26 Të gjitha Perënditë më të lashta janë hënore dhe kanë në objektet arkeologjike krahë shqiponje duke përfshirë edhe Zeusin vetë që dëshmonte përkatësinë e tyre ndaj besimit hënor. Emri Tia mendoj se është shtrëmbërimi i emrit Di-a ose zëvëndësimi i njohur të “D” me “T-T” të greqishtes Diona e mëvonshme gruaja e Zeusit në Dodonë dhe përfaqsonte rrezen e Dritës për këtë arësye e kishte edhe emrin Aria. 27 Në periudhat e më vonshme Diona tek thesprotët pellazgë apo Aurora tek latinët do të përfaqësoje Hyjneshën e Tokës- Dhemitrën pellazge dhe Mater Matutën etruske. 28 Tia Di-a në mite cilesohet titane e shikimit dhe e dritës dmth e Dritës që shikon gjithshka dhe së bashku me Iperione shqiponjën përfaqsonin Dritën hyjnore-Krijuesen. 29 Të mos harrojmë se në hieroglifet egjiptiane Krijuesi përfaqsohej nga penda e shqiponjës që shprehte gërmën “I” …ndina “I” do me thene :”Ti je Perëndi” 30 dhe ndodhet tek të gjithë emrat që kanë lidhje me dritën. Vasil Tole tregon traditën e shqiptarëve gjatë ritit të vajtimit të të vdekurit: „Populli thotë se kërcet dhoma kur ia marrin një të “ qare me bote” e ja bëjnë të gjitha – i i i „ 31 Në zanafll kjo „i“ e zgjatur ishte thirrja që familjarët i bënin Zotit Krijuesit për ta pranuar shpirtin e të vdekurit por tashmë kuptimi i saj është i panjohur për vajtueset. Shumë studiues “Dritën”

slide 155:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 157 e kanë trajtuar si simbol të Diellit. Por siç del nga mitet për njeriun primitiv Dielli krahas Henës Rrufesë Zjarrit vetëtimës etj janë çfaqje të pamjeve të shumta të Dritës hyjnore që u përfaqesua me shqiponjën dhe rrezen/Di-an. Kostandini i Madh-shprehet Xh.Katapano- dhe të gjithë Perandorët e tjerë të Ilirisë që sunduan pas tij nën shenjën e Shqiponjës janë të gjithë borealë “Bijë të Dritës” . 32 Shqiponja ka përfaqësuar shënjtërimin dhe gjatë historisë shumë fgura që kryen vepra të mëdha u quajtën “shqiponja” duke nënkuptuar emërtimin “hyjnorë” . Këtë emërtim nuk e ka marrë vetëm Pirro Burri por edhe fgura të tjera historike si mbreti/Perëndi Horus i Egjiptit apo T ougrul Beig 993 – 1063 era jonë themeluesi i shteti Selxhuk të Azisë etj. 33 Edhe në shekujt modernë tek fset aziatike shqiponja ishte simbol i Krijuesit. Tek fsi Jakuti i Siberisë Kreu që luante rolin e ndërmjetësit midis popullit dhe Zotit emërtohesh “bir i shqipes” në kuptimin e njeriut hyjnor. 34 Shqiptarët duke trashëguar emrin e simbolit të Krijueses-Ipes Shqiponjës e kanë quajtur gjatë shekujve veten gjuhën dhe vëndin e tyre “Hyjnore” e drejtë e ligjeruar jo nga romantizmi apo nacionalizmi i shk19 por nga mitet mijëravjeçare të Historisë së njerëzimit. Por siç ishte në lashtësi zakoni i përdorimit të disa emërtimeve pellazgo-ilirët u vet-quajtën edhe me emërtime të tjera: Alban Alpan-Ilir-Arbër -Shqipetar të gjitha të lidhura me periudhën zanafllore të miteve dhe janë emërtimet më të lashta kombëtare. Në gjetjet arkeollogjike simbol të Hënës kemi Perëndeshën Sellena dhe në mite është bijë e Shqiponjës Ipes. Në shekujt e mëvonshëm është haruar kuptimi mitik dhe është emërtuar me një nga “punët” e saj Hëna ndikonte në arritjen e suksesit në lufë dhe statuja e Sellenës u emërtua “Perëndesha e Fitores” . Ky rol magjik i Hënës ishte i njohur edhe në mesjetë nga të gjitha popullsitë euro-aziatike. Marin Barleti duke përshkruar rrethimin e Shkodrës pohon se “Turqit sipas urdhërit të sulltanit ishin rradhitur për sulm  vetëm ata prisnin sipas zakonit të vet që të dilte Hëna e re. 35 Edhe Shqiponja është përdorur në formacionet ushtarake si simbol i forcës dhe ftores hyjnore. Pra Shqiponja me një kokë për shumë mijëvjeçarë ka përfaqësuar Dritën-hënore besimin e Pellazgëve hyjnorë “sellenizmin” shumë më përpara se të çfaqej shqiponja me dy kokë.

slide 156:

Fatbardha N. Demi 158 Përse besimi i parë ka qënë hënor dhe jo diellor Sipas Marija Gimbutas në gjetjet e shumta arkeologjike Hyjnesha zanafllore në besimin e njeriut primitiv nuk ishte shprehje e femrës riprodhuese siç ndodhi pas fllimit të bujqësisë dhe as ai i mëmësisë. Duket më bindës trajtimi i Hyjneshës Dea si të plotfuqishme mbi Jetën Vdekjen dhe Rigjenerimin rilindjen tre fazat e kudo-ndodhura të Natyrës. 36 Faktori kryesor që ndikoi në lindjen e kultit të adhurimit të Hënës dhe lindjes së besimit të parë-atij hënor sellenizmit- qe ndryshimi ciklik i formës së saj. Sipas studiuesit M.Eliade njeriu primitiv vërente se Dielli nuk pësonte ndryshim në pamjen e tij pra ishte statik ndërkohë që Hëna çfaqej herë e plotë herë e përgjysmuar apo vetullore dhe kishte netë kur nuk dukej fare për t’u çfaqur natën tjetër përsëri e përsëri... Pra ishte diçka që ndryshonte përjetësisht ishte një objekt i “gjallë” në lëvizje. 37 Kjo lëvizje e formës së Hënës në tre faza ishte e ngjashme me jetën e njeriut lindja-maturia-vdekja dhe përfaqesonte botën e pavdekshme sepse rilindte në vazhdimsi. Në traditën e popullit tonë gjejmë “rilindjen” mbas vdekjes të pasqyruar tek fgura e shqiponjës shpendit kultik i Hënës: “Në një festival folklorik zonal një i moshuar nga Mërturi i Gurit Pukë paraqiti një valle që imitonte shqiponjën në momentin e mbarimit të jetës. Me levizjet e valltarit duke dridhur gjithë trupin dhe krahët hapur tregohej se si shqiponja vdes dhe ringjallet përsëri...” 38 Ndryshimet që pësonte Hëna sollën lindjen e mitit të saj: Njeriu primitiv kur vinte nata vëzhgonte i mbërthyer nga kurreshtja Hënën ngjyrë argjendi rrethuar nga dritëzat e shumta e të vogla yjet në qiellin e natës . Ajo ishte gjithëmonë aty lart shoqëruesja e tyre e pandarë dhe me driten e saj të zbehtë nuk linte të zhdukej njeriu dhe natyra përreth tij nga terri i natës. Prandaj ajo ishte mikeshë e tyre dhe kur përgjysmohej apo hollohej shumë ata shqetësoheshin dhe mendonin se mos e hante ndonjë përbindësh gjarpri-bolla kur largohej dhe shkonte nën tokë sipas imagjinatës së tyre. Emri i Hënës vjen nga rrënja shqipe “ha” ajo së cilës i hanë anën-Hana. Shqiponja përfaqësuesja e Krijueses-Dritë i sulej gjarapërit për të mbrojtur fëmijën e vet Hënën. Shqiponja -vëren Jaho Brahaj- sipas mitollogjisë përfaqëson fuqinë e Dritës që lufon kundër fuqive të errësirës nëntoksore e simbolizuar me gjarpërin…në monumentet e lashta të arkeologjisë të dokumentuara në të gjithë truallin Ilir e më gjerë paraqitet lufa e shqiponjës me gjarpërin“. 39 Mendoj se emri “Sellena” është i më vonshëm se sa “Hëna”. Siç dihet në zanafllë të miteve pellazge hyjnitë ishin dukuri të natyrës Qielli Uji Toka Dita Nata etj por të pa pasqyruara si fgura. Shumë më vonë forcat dhe dukuritë natyrore morrën pamjen njerëzore duke u emërtuar Hyjni dhe Hyjnesha. Këtë e dëshmon edhe fakti se në gjuhën pellazgo- shqipe emri mbeti në formën e tij mitike zanafllore kurse në greqisht e ka emërtimin nga Perëndesha “Sellena” Seleni i vënë nga shkruesit e lashtë fetarë që hartuan gjuhën prifërore greke dhe shpreh një fazë më të vonshme të besimit. Për sa më sipër Besimi krahas Gjuhës është një nga treguesit se gjuha pellazgo-shqipe është gjuhë zanafllore që

slide 157:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 159 studiuesit i emërtojnë “gjuhë natyrale” dhe është më e lashtë se greqishtja. Edhe emri i Diellit e ka burimin nga ai i Hënës. Studiuesi M.Eliade pohon se në Rodi “gjatë festimit kushtuar Ha lieia-s Diellit është afruar një karrocë me katër kuaj... ky emër vjen nga “halios” që është forma dorike e emërtimit Helios Diellit”. Holmberg “Die religiösen Vorstellurgen der altoischen Völkern” 40 Rrënja “ha” e kuptueshme nga mitet mbi Hënën ndërton emërtimin e Diellit por nuk ka lidhje me ndonjë mit të tij. Ky është një fakt që dëshmon se ajo ishte “Zoti i parë” . Perëndesha e Henës në mite kishte kultet e veta më të rëndësishme si : shqiponjën yllin gjarpërin dhe demin që simbolizonin forcën e saj magjike rigjeneruese. Si simbole mbrojtëse hënore në mburojën e Akilit ndodheshin: katër yje-rozeta të cilat i rinin si kurorë shqiponjës gjetur në një pjatë të pikturuar në qytetin Vulçi të Etrurisë 41 Flamuri shqipetar nga 1914 deri 1920 ku pasqyrohen shqiponja ylli dhe rrufeja simbole kultike të Krijuesit Dritës hyjnore dhe Shqiponja perandorake e Napoleonit i cili nuk preferoi shqiponjën dy krenore të Karlit të Madh i ndikuar në shk15 nga modelet lindore por atë të besimit hënor dodonas - shqiponjën me një kokë dhe rrufe. Siç vëren studiuesi Jaho Brahaj “Shqiponjën një krenore në stemat hieraldike familjare e gjejmë më përpara tek Arbërit në famurin e Principatës së Arbërit shk12 se tek popujt e tjerë të Ballkanit dhe Europës ” 42 Siç përmënda rastin e shkrimit të falës “shqipetar” edhe për rastin e famurit tonë me çdo ndryshim që mendohet duhet të merren ata studiues që e njohin historinë e lashtë të popullit tonë. Duke hequr yllin në famurin shqipetar i cili është gjithashtu një fgurë/simbol i besimit pellazg pavarsisht që u përdor nga ideollogjia komuniste sikurse u përdorën edhe shumë simbole pellazge nga nazistët dhe mund të zëvëndësohej me yllin gjashtë cepësh të Skëndërbeut apo tetë-cepësh të Aleksandrit të Madh ne zhdukëm me duart tona në famur faktet historike të Kombit tonë dhe simbolin e Krijueses- Dritës hyjnore . “Shqiponja dhe Ylli simbolizojnë që në kohët më të lashta dritën shpirtin pra vetë

slide 158:

Fatbardha N. Demi 160 zanafllën e jetës dhe të çdo krijimi që janë thelbësisht të rendit mendor”. Sipas Moisiut shqiponja dhe ylli janë sinonime 43 Siç vihet re rrezet me të cilat shprehet ylli simbolizojne Dritën hyjnore dhe qëndron mbi Hënën sikurse edhe mbi kokën e shqiponjave në famuj apo emblema ndër shekuj. Ky ka qenë edhe simboli i Afërditës një gjysëm-Hënë e vendosur pranë një ylli45 si dhe emblemë shtetërore e Epirit antik gjendur tek një dorëshkrim shkXVII i pabotuar deri më sot. 46 Ylli me Hënën ka qene edhe simbol i Ilirisë. majtas Stema e Gjergj Kastriot Skënderbeut. Përfundimi i dytë : Perëndia e dritës hënore -Sellena ka qenë përfaqësuese e besimit të parë të institucionalizuar të Dodonës - Sellenizmit i cili zgjati për një periudhe dhjetra- mijëravjeçare. Përparsia e kultit të Hënës ka ardhur nga krahasimi i çfaqjes së saj në tre forma e ngjashme me tre cikle të jetës në Tokë dhe zbulimi shkallë-shkallë shkencor i ndikimit të saj në jetën e njeriut dhe mbi natyrën. Kjo shkencë primitive bazohej në afësinë e intuitës së njeriut primitiv dhe krahasimit të dukurive në botën që e rrethonte. Shqiponja me një kokë ka përfaqësuar “Dritën hënore” dhe ka qenë më e lashtë se shqiponja dy krenore. Besimi hënor me shqiponjën me një kokë përfaqësoi në zanafllë matriarkatin Besimi diellor me shqiponjën me dy kokë patriarkatin dhe forcën ushtarake të pushtetit administrativ. Aleksandri i Madh mbi qeleshen e të cilit dallohen qartë simbolet e besimit sellenik: Hëna dhe Ylli 44 Ylli gjashtë cepësh dhe Hëna bizhuteri e përdorur në Malësinë e Madhe.

slide 159:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 161 Pellazgët nga nevoja jetike apo fati i keq gjatë lufrave me fset e tjera të një gjinie prandaj dhe lufa e tyre quhej “lufa e Titanëve” dhmth “e tanëve”-njerëzve tanë u përhapën drejt perëndimit veriut jugut dhe lindjes duke e zgjeruar hapsirën gjeografke të besimit të tyre sellenik hënor. Për të ndërtuar historinë e lashtë të paraardhësve të popullit tonë domosdoshmërisht duhet të studiohen edhe gjurmët që lanë ata në toponime mite dhe gjuhë në vëndet ku emigruan. Kjo metodë plotësoi shumë studime mbi lashtësinë për faktin se shumë gjurmë të tyre kanë mbijetuar në vëndet ku kaloi apo sundoi raca pellazgjike. Studiuesi i besimit të lashtë G.Dumezil pohon se “Pjesa më e madhe e fgurave të panjohura të rrjeshtuara nga Wissowa gjetën shpjegim të kënaqshëm dhe përputhen harmonikisht me të dhënat e dokumenteve të sjella nëpërmjet paraleleve me popujt e tjerë indo-europian” 47 Duke ndjekur ngjashmëritë në mitet dhe ritet në Europën veriore galo-keltët iberët etj në Azinë e Vogël frigët shumerët hititët hurritët skithet etj në Afrikën veriore dhe deri në Azinë e largët zbulohet rruga dhe koha e lëvizjeve të fseve pellazge. Kjo pllakë guri fg poshte e gdhëndur gjëndej brënda varrit të mbretit të dinastisë së parë « Tinite » Horusit afersisht 3040-3020 pK. Horusi emërtohej Perëndia shqiponjë Ḥr dhe ishte mbret i dinastisë së parë arkaike në Egjiptin e lashtë . Në këtë monument të lashtë në kompleksin e Abydos paraqitet një shqiponjë një gjarpër dhe tre vija paralele në formën e kolonave.

slide 160:

Fatbardha N. Demi 162 Edhe në hieroglifet që pasqyrojnë emrin e tij kemi fgurën e shqiponjës gjarpërit dhe tre vijat paralele që i gjejmë si tre simbole të Dhemitres zanafllore që dëshmojnë vijëmsinë e të njejtit besim sellenik të pellazgeve në Egjipt. Ky fakt dëshmon edhe vjetërsinë e besimit të Dodonës krahasuar me atë egjiptian. Në pllakën mortore të Horusit këto simbole i përkasin tashmë një fgure mashkullore që tregon rritjen e fgurës së burrit jo vetëm në pushtetin tokësor por edhe atë besimtar. Kulti i tij nderohej veçanrisht në qytetin e lashtë Nekhen që në gjuhën kopte përkthehej “Qyteti i Shqiponjave” .48 Sipas miteve Horusi është bir i Perëndisë Osiri dhe Perëndeshës Isis. Sipas studiuesve të mitollogjisë egjiptiane syri i tij i majtë ishte hëna dhe i djathti – dielli. Pikërisht syrin e majtë të hënës egjiptianët do ta mbajnë si nuskë mbrojtëse sepse mendonin se kishte fuqi magjike. Ajo që të bie në sy është bashk-vendosja tek një njeri i dy kulteve: atij diellor dhe hënor. 49 foto majtas Perëndesha Maat me krahë të shqiponjës dhe Perendesha Isis e ulur në fron. Hëna e plotë mbi kokën e saj dëshmon se ishte një Perëndeshë hënore. Xh.Katapano pohon se “ is ” në hebraisht ka kuptimin e “Dritës së Parë”50 Marrja e simboleve kultike të fgurës femërore Krijueses nga ana e fgurës mashkullore- Faraonit nuk do të thotë se në besimin sellenik të emërtuar “hellenik” më vonë nuk kishte më vend për hyjnesha gra. Kjo dëshmohet nga vëndi i rëndësishëm që zinte Perëndesha hënore Isis në Egjiptin e lashtë me Hënën e plotë mbi kokën e saj dhe jo Dielli siç shprehen disa studiues pohuar edhe nga Plutarku: “ Ndërmjet statujave të saj me brirë janë ato me Hënën e re” . Siç vëren edhe Wilkinson Richard H. : “ Isis u bë një nga Perënditë më të rëndësishme në Egjipt” 51 Simbolet kultike dhe skeleti mitik i ngjashëm që vërejmë në të gjithë hapsirën Euro-Afro- Aziatike dëshmojnë jo për kryqëzimin sinkretizmin e besimeve të ndryshme siç lexojmë sot në librat historik por për shkallë të ndryshme të zhvillimit në kohë të të njejtit besim pellazg elementët e të cilit janë marrë dhe dhënë ndërmjet popujve të së njejtës racë drejtuese-ushtarake. Edhe Herodoti 484 – 425 pk e pohon qënien e të njejtit besim në Egjipt dhe gadishullin Ilirik. Duke folur për hyjnit e egjiptianeve ai shkruan : « Nuk kam sigurisht qëllim të tregoj gjithë sa dëgjova për hyjnitë e tyre përveç emrave të vet se mendoj që të tërë njerëzit të njejtat gjëra besojnë për hyjnitë » 52 Ky fakt vërtetohet me njohjen e hartës gjeografke të përhapjes së fseve dhe grupeve lufarake Pellazgo-Ilire të kësaj periudhe.

slide 161:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 163 Gjithashtu nuk mund të mohojmë pasurimin e skeletit të besimit hënor pellazgjik dhe atij diellor të mëvonshëm me mite dhe emërtime të ndikuara nga ngjarjet dhe personat historikë që u quajtën Perëndi Profetë apo reformatorë të besimit me elemente të kulturës së hapsirës afro-aziatike. Simboli i shqiponjës që në hieroglife emërtonte Horusin do të jetë emri i parë faraonët emërtoheshin me disa emra njër pas tjetrit në emërtimin e Faraonëve egjiptian si Kheops Toutankhamon Amenhotepin e III etj. Shumë vënde dhe fgura historike u mbiquajtën me emrin e shqiponjës për të dëshmuar natyrën hyjnore të tyre por Shqiponja simbol i Krijueses-Dritës hyjnore mbijetoi në vijëmsi dhe në të gjitha format e shprehjes së saj komb gjuhë vend traditën kulturore famur etj vetëm tek arbëreshët dhe shqipetarët që dëshmon përkatësinë e tyre prej Pellazgëve Hyjnorë. Egjipti i lashtë është vendi ku iliro-pellazgët sundues kryen “REFORMËN” e parë të besimit të tyre hënor - Sellenizmit. Kur fasim për besimin e Egjiptit të Lashtë duhet të kemi parasysh dy faktorë : 1. Besimi ishte në “pronësi” të familjes mbretërore udhëheqësve të lartë fetare e ushtarak dhe drejtonte jetën administrative të shtetit dhe shpirtërore të popullit. 2. Përfaqësuesit më në zë të Lashtësisë egjiptiane ishin të huaj me origjinë pellazgjike e shprehur në mitet ritet kultet toponimet gjuhësinë emërtimet dhe biografnë e tyre e dëshmuar në studime të shumta shqipetare. Studiuesit shqipetarë po japin një ndihmesë të paçmueshme duke zbuluar fjet lidhëse të periudhave dhe zhvillimimeve të shoqërisë njerëzore të errëta deri më sot. Statuja e Horusit nën kultin e shqiponjës përpara tempullit Edfou dhe djathtas vijimi i mitit të luftës kundër gjarpërit në Egjiptin e lashtë.

slide 162:

Fatbardha N. Demi 164 Siç pamë edhe më lart Horusi-Perëndi dhe mbret tokësor mbante në emërtim kultin e shqiponjës gjarpërit dhe tre vijave paralele të besimit hënor pellazgjik. Në Afrikën V eriore ngritën qytetrime të zhvilluara edhe shumë mbretër të tjerë pellazgë origjina e të cilëve nuk përmëndet nga historiografja botërore. Sot si një nga Faraonët më të famshëm ndoshta pse lidhej edhe me emrin e nipit të tij Merenptah– Moisiut krijuesit të besimit të krishter njihet Ramsesi i II1304 -1213 pK i mbiquajtur Ramsesi i Madh. Xh.Katapano vëren se ai mbante emërtimin “Larte” që ishte karakteristik për mbretërit etruskë fakt që dëshmon origjinën etrusko/trojane të Ramsesit II dhe të Moisiut. 53 Ramsesi i II është pasardhës i një vargu të gjatë faraonësh të racës së tij përfaqësuesit më të rëndësishëm të të cilëve i gjejmë në Dinastinë e 12-të 1983 – 1778 pK. Po ç’lidhje ka Dinastia e famëshme në Egjiptin e lashtë me simbolin e shqiponjës në famurin dhe traditën e shqiptarëve Kjo Dinasti është pjesa e “humbur” apo “e zhdukur” e Historisë mijravjeçare e Kombit të Titanëve Pellazgë por edhe e origjinës sonë “e varrosur” nga Historiografa e shk19-të. Kjo periudhë zë fll me bashkimin e Egjiptit dhe mbretërimin e Faraonit Amenemhat I-rë 1983 – 1953 pK një administrator ndërtues dhe lufëtar i shquar që pranoi i pari bashk-administrimin me djalin e tij Sessostri I-rë duke krijuar një Perandori të papushtueshme të begatë dhe të lulëzuar. E gjithë dinastia e tij që vijoi ndër shekuj si emër të parë mbante fgurën e Shqiponjës hyjnore kultit hënor dodonas Horusin. Diodori Diodore de Sicile- shk I pK i sjelle nga studiuesi Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte ” në “Bibliotekën e tij historike” përmend faktin se : “Në vitet e vjetra mbretërit e Azisë ishin vendës por nuk kujtohet asnjë veprim i tyre i çmuar dhe as ndonjë emër konkret. Obelisku i Sessostrit të I në Eliopoli dhe Skulptura e Faraonit Sessostri I

slide 163:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 165 I pari mbret që arriti gjer tek ne në histori dhe kujtesë ishte Ninoja mbreti i asirëve i cili nënshtroi : Egjiptin Fenikinë Sirinë Koile Kilikinë Pamflinë e Likinë madje Karian si dhe Lidinë vuri nën skeptrin e vet dhe Troadën e Fringjinë në Helespont dhe Propontiden Bitininë e Kapadokinë si dhe kombet barbare që banonin në brigjet e Detit të Zi gjer te lumi Tanai Don”54 Ky Mbret-lufëtar që për madheshtinë e Perandorisë Euro-Afro-Aziatike që krijoi vendosjes së ligjeve sundimit por edhe të demokracisë së nënshtetasve të lirë ndërtimin e tempujve si bosht i qyteteve të shumtë që ngriti zhvillimin e bujqësisë veprave ujitëse urave etj dhe sidomos administrimin e mënçur që vendosi ju dha vendi i Kryeperëndisë. Miti i tij pas vdekjes pushtoi hapsira shumë më të mëdha se sa kur qe gjallë i zoti. Ky Mbret tokësor nën emrin e Ninos mbretit të asirëve të Sessostri I-rë në Egjipt Sheshoosit tek pellazgo-ilirët Tinia tek etruskët Minosi dhe Heleni në Mikenë Di-as apo Zeusit mbi Olimp Dionisit në mite dhe shumë emrave të tjerë të trashëguar tek mbretër pellazgë sundoi në tokë e në qiell nën hijen e Shqiponjës. Në Dhjatën e Vjetër Heroi dhe Mbreti i racës arbërore më i famshëmi në Historinë njerëzore është emërtuar Noe. 55 Kush më shumë se Kombi ynë duhet ta çvarrosë këtë Dinasti pellazge duke lidhur fjet e këputura nga koha dhe ideollogjia Jo thjesht për të zbuluar origjinën e simbolit të famurit dhe të emrit tonë kombëtar por edhe për të përmbysur dogmat e Historiografsë për ardhjen e fseve “indo-europiane” “ndikimin” oriental të besimit apo përhapjen e besimit “hellenik” “sellenizmit” nga Aleksandri i Madhi cili në fakt në fushatat e tij vetëm e ripërtëriti besimin dodonas duke shpallur edhe veten “bir” të familjes hyjnore. Ai ndoqi në gjithshka shëmbullin e paraardhësit të tij pellazgo-ilir Sessostrit të I-rë dhe të qytete- shteteve që u krijuan nga ushtarët e tij të cilët përhapën kudo ku shkelën Afrikë -Azi dhe Europë qytetrimin ilirik. Lartesimi i kultit Diellor –shprehje e forcës së pushtetit tokësor Për studiuesit e sotëm të besimit fgura më e rëndësishme në historinë mijëravjeçare të Egjiptit të lashtë që i dha vëndin e Krijuesit- Diellit dhe vetes Profet të tij ka qenë Amenhotepi i IV Faraonit i dhjetë i dinastisë së 18 sundoi më 1355-1338 pK. Në besimin hënor sellenizmin që përfaqësonte “matriarkatin” fgura qëndrore e gruas Diona në Dodone dhe Isisi egjiptiane në periudhat e mëvonshme mitike u zëvëndësua nga ajo e mashkullit Zeusi në gadishullin Ilirik dhe Osirisi në Egjipt që përfaqësonin “patriarkatin” duke marrë edhe simbolet e saj më të rëndësishme si shqiponjën demin gjarpërin etj. Edhe nën mbretërimin e babait të tij Amenhotepin e III sundoi 1391-

slide 164:

Fatbardha N. Demi 166 1353pK. 56 kishte flluar ngritja e simbolit diellor. Por i biri e mohoi dhe e lufoi besimin tradicional hënor të cilin themeluesi i shkencës krahasuese të miteve Max Myler Max Müller 1823-1900 e quan “ hénothéisme “. 57 I vetëquajturi Akhénaton pranohet si “reformator i parë i besimit” dhe “krijuesi i besimit monoteist” sepse vendosi besimin Diellor Aton si kultin e vetëm shtetëror. Bashkë me kryeqytetin ai ndryshoi edhe të gjithë administratën e tij ku vendosi ata që kishin përqafuar besimin e ri. Krijimi i perandorive të mëdha gjeografke të Faraoneve egjiptian dhe hyjnizimi i fgurës së sunduesit mashkull të fortë ushtarakisht dhe me pushtet të pakufzuar administrativ e sidomos zhvillimi i madh i shkencës së lashtë nxorri në plan të parë rëndësinë e njeriut të ditur – të llogjikës - si mjet pushteti. Filozof më i madh romak Plutarku viti 46 pK- 125 pohonte se: “Njeriu përbehej nga tre pjesë : trupi soma shpirti psyche dhe llogjika nous. Shpirti i njerëzve të drejtë pastrohej në Hënë trupi i kthehej Tokës ndërsa llogjika shkonte drejt Diellit” 58 M.Eliade shprehet se “për orfkët Dielli është inteligjenca botërore. Macrobio ia dedikon kultit diellor të gjithë teologjinë dhe i paralelizon me Diellin Perënditë : Apollon Liber-Dionysos Marte Mercurio Esculapio Ercole Serapide Osiride Horus Adone Nemesi Pan Saturno Adad e deri Jupiterin” 59 Le të kujtojmë se që nga shkolla e Totit në Egjiptin prehistorik dhe deri tek ajo e arbërit Gjergj Xhemisto Pletones 1355-1452 në Mistra të gadishullit Ilirik ku mësohesh shkenca e lashtë “ synohej formimi i njeriut të fortë e të përkryer  të fuqishëm në trup e mendje” 60 dhe mësimi ishte i rezervuar vetëm për “udhëheqësit” e ardhshëm. Njohja e vlerës së “llogjikës” dijes nxiti ndryshimin edhe në kulte të cilat në lashtësi ishin të detyrueshme sikurse “Kushtetuta” e ditëve të sotme. Baza e mësimeve të Shkollave të Misterit ishte studimi i ekujlibrave që e gjejmë edhe në komentet që janë bërë për dy kokat e shqiponjës si psh femër-mashkull lindje-perëndim dhe gjithçka që u nda apo e ishte e dyzuar. Këto çfaqje binjake e ndanin shoqerinë në dy klasa themelore: atë femërore që duke qënë më e fuqishme zhvillojnë ndjenjat dhe klasën tjetër ku rryma mashkullore përforcon cilesitë mendore. 61 Edhe sot qarkullon idea se meshkujt janë më të zgjuar se femrat pasojë e ideollogjisë mijeravjeçare e pushtetit administrativ në Lashtësi. Përdorimi i këtij ekujlibri apo dualizmi sipas M.Eliade buronte nga traditat e lashta të Hellenëve Pellazgëve –shën im dhe njihej edhe nga Platoni. 62 Përfaqësuesi më i madh i këtij ekujlibri ishte ai midis Hënës dhe Diellit dy planetet më të mëdha që shihen nga Toka e shprehur në simbolin kultik të dy kokave të Shqiponjës. Për të kuptuar zhvillimin e besimit tek njeriu para-historik shumë studiues kanë gjurmuar besimet e fseve apo popullsive të sotme që jetojnë të mënjanuar nga bota moderne. Mircea Elade dëshmon se në fset afrikane simboli i Hënës përfaqësonte matriarkatin ndërsa i

slide 165:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 167 Diellit patriarkatin : “Festa e Hënës së re ndiqej vetëm nga gratë kurse festa e Diellit festohej vetëm nga burrat. 63 Vendosja e pushtetit patriarkal në besimin e Egjiptit të lashtë pasqyrohet qartësisht në ndryshimin e emërtimit të Krijuesit e zbërthyer nëpërmjet gjuhës arbërishte nga Xhuzepe Katapano “Toti fiste shqip”: nga Amon A-m-onat+nënë+jonë në Aton At-on at+ynë 64 Siç vërehet është mënjanuar fgura femërore që mbisundonte në besimin hënor. Perëndia Diell-Aton që deri në atë kohë paraqitej vetëm si hieroglif me kuptimin “dritë” Akhenatoni e paraqiti si emër të një faraoni. Ai ngriti kultin e Diellit mbi kultet e tjera dhe ndërtoi tempullin Aton në një qytet të ri Akhétaton Tell-er-Amarna. Nga emri i tij u hoq emri i Horusit dhe fgura e shqiponjës përfaqësuese e besimit hënor dhe mbeti vetëm i Perëndisë “Ra” që përfaqësonte Dritën hyjnore. Reforma e tij kundër Perëndisë Amon nuk pati sukses dhe mbas vdekjes së tij vijuan të adhuroheshin perënditë tradicionale. Megjithëse revolta e Akhenatonit dështoi ajo gjeti vijues të tjerë në shekujt e mëvonshëm tashme jo në Egjypt por në Azinë e Afërme Mithra në Gadishullin Ilirik Apolloni dhe sidomos në Perandorinë romake me triumfn e “Diellit ftimtar” Sol-Invictus. foto poshte Shqiponja hitite J.Brahaj “Flamuri i Kombit Shqiptar ” Sipas studiuesve Perset dhe Epirotët ishin të parët që e përdorën si simbol ushtarak dhe më vonë u bë emblema të Egjiptit Perandorise romake dhe të perandorëve të Lindjes dhe Perëndimit.65 Sot në përgjithësi mendohet se kulti i Diellit ishte kryesor dhe më i përhapuri në botë. Në

slide 166:

Fatbardha N. Demi 168 fakt eruditi gjerman i shk19 Adolf Bastian 1826 –1905 vërejti se ky kult ishte i përhapur në hapësira shumë të kufzuara të botës si në Egjipt në Azi dhe në Europe vetëm tek disa popujt me një zhvillim të lartë në lashtësi. 66 Ai u përhap dhe u bë kult shtetëror nga mbretër që përfaqësonin pushtetin ushtarak. Pikërisht në Azinë e Vogël gjejmë në zbulimet arkeologjike shqiponjën tashmë me dy koka shprehje e bashkjetesës së dy kulteve: atij hënor dhe diellor. Sipas studiuesve i përket kulturës së popujve Hititë. Gjithashtu dëshmohet se qytetrimi i tyre kishte patur ndikim të madh nga qytetrimi i mëparshëm i popujve Hurritë Mesopotami mijëvjeçari 3 pK. Në ikonografnë e hurriteve Hëna dhe Dielli paraqiten dëndur të binjakëzuar. Hurritët udhëhiqeshin nga një kastë aristokratike lufëtarësh 67 dhe fgura qëndrore e besimit të tyre ishte Perëndia e lufës.68 Studiuesi Trevor Bryce në librin e tij “Te Kingdom of the Hittitës” Oxford 1998 duke ju referuar emrave të mbretërve hititë veren “ se ata kanë prapashtese -ili mënyrë e cila i identifkonte ata me yllin ... Përveç Ilireve dhe Hititëve nuk ka asnjë popull tjetër në Azi apo Evrope që të përdorë prapashtesën -ili pas emrit të një mbreti.... Hititët dhe Iliret kishin të njëjtën kulturë e qytetërim dhe të njëjtën gjuhe. 69 Edhe Dr.Arif Mati e pohon këtë fakt: “Prijësit Hititë nga ana etnike ishin të përafërt me Trojanët Trakasit ose Frigjanët dmth një popull Pellazg. Popull i famshëm “i malësorëve me kokë të rrumbullakët“ të cilët kanë shkelur tokën e Lindjes së Mesme rreth viteve 4000 pK” 70 Pra koha dhe vëndi ku u zbulua shqiponja me dy kokë lidhet me fset pellazgo-ilire që nuk e braktisën kurrë besimin hënor por pranuan ekujlibrin e dy kulteve nëpërmjet dy kokave të shqiponjës hyjnore. M.Eliade pohon se flozofja mistike e indjanëve nuk trajton supremacinë e Hënës apo të Diellit përkundrazi përpiqet t’i baras-vendosë sepse kjo formulë Hëna-Diell vinte që nga periudha primitive si shprehje e ripërtëritjes 71 Fakti që pas rënjes së mbretërisë hitite 1180 pK e deri në periudhën e Perandorisë romake nuk është gjendur asnjë gjurmë e shqiponjës me dy kokë dëshmon se në Azi ky simbol nuk ishte vëndës por kalimtar i sjellë nga fse lufëtarësh pellazgo-ilir gjatë pushtimeve të tyre në këtë trevë. Shqiponja dykrenore ka qenë emblemë e Dyerve fsnike të Gropajve Muzakajve Aranitëve Kastriotëve dhe shqiponja me një kokë e Zakariajve dhe Buzëzezëve 72

slide 167:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 169 Përfundimi i tretë: Besimi pellazg hënor u përhap në të gjitha vëndet që pushtuan dhe sunduan mbretërit Heronj dhe Profetë të origjinës ilirike: në Europë Afrikën veriore Azinë e vogël e deri në Azinë e largët. Ky besim pësoi ndryshime në mite duke u dhënë rolin kryesor Perëndive meshkuj dhe kulteve të tyre. Kjo dukuri pasqyroi kalimin drejt shoqerisë patriarkale me administrata të fuqishme politike dhe ushtarake të drejtuara nga Mbreti- Diell simbol i dijes i pushtetit dhe i ligjit duke simbolizuar forcën e pushtetit me forcën e ndriçimit diellor. Një nga dukurite e rëndësishme në mitet pohon Mircea Eliade është ay i “heronjve diellore” sidomos tek blegtorët nomade fse nga dolën në shekujt e mëvonshëm të ashtuquajtura nacione “që bejnë historinë” ... dukuri sidomos e shteteve indo-europiane. 73 Kështu shqiponjës që përfaqësonte Krijuesin-“Dritën hyjnore ” ju shtua krahas kokës së parë “dritës hënore” edhe një kokë e dytë “drita diellore” një ekujlibër i pranuar me vështirësi dhe nganjëherë edhe me lufë. Siç dëshmon A.Kola Gjuha e Perendive në shk.VII pK një popull nga Iliria lufoi kundër Delft deri sa u arit një marrëveshje sipas së cilës perëndija e re e Dritës - Apolloni do të bënte parashikime në emër e për llogari të Atit Zeus të Dodonës. 74 Prandaj nuk janë të rralla pamjet me tre kurora mbi kokën e shqiponjës dy krenore: dy të vogla Hëna- Dielli mbi sejcilën kokë dhe një e madhe në mes që perfaqëson ZOTIN-Dritë. Kjo ka qenë “reforma” e parë e besimit pellaz shumë kohë përpara se të ndodhte “reforma” e dytë që shënoi fllimin e një lufe fetare dhe administrative që zgjati me shekuj kundër Shqiponja dy krenore e Perandorëve arbër Paleologë në Stamboll Emblema e shtetit të Arbërit .

slide 168:

Fatbardha N. Demi 170 besimit 50 mijë vjeçar të Pellazgëve hyjnorë që përfundoi me lindjen e Kristianizmit. Besimi i ri zëvëndësoi kultin zanafllor të Hënës dhe jet-shkurtër të Diellit me kultin e njeriut tokësor të lidhur me Krijuesin: KRISHTIN. Në këtë material kam hedhur vetëm disa teza për të skicuar HISTORINË e besimit zanafllor të Pellazgo-ilirëve e simbolizuar me fgurën e SHQIPONJËS dhe Rrezes Yllit. Njohja e besimit pellazg “Sellenizmit” pohon faktin se ay ka qenë besim monoteist që ka njohur vetëm një Krijues- Dritën hyjnore. Pellazgo-ilirët të cilët e krijuan këtë besim kanë përdorur simbolin e Shqiponjës të Yllit Illi-në dialektin çam dhe të Tokës Ar në gjithshka që ka patur të bejë me jetën e tyre: emërtimin e vëndit gjuhës vetes toponimeve simboleve kombëtare etj duke ju dëshmuar fseve të tjera lidhjen që kishin me KRIJUESIN dhe duke e quajtur veten - BIJ TË TIJ HYJNORË. Flamuri shqipetar në Hënë gjatë misionit Apollo 14 1971 vendosur nga astronauti i NASA-s me origjinë shqipetare Alan Shepard.

slide 169:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 171 TEK ZOTI PASH VËNDIN TIM Dhimitër Kamarda Besimi dheAtdheu ka qënë zanaflla e lëvizjes më të fuqishme ideore dhe kulturore e elitës shqipetare të shekullit 17-19 që në historinë botërore njihet me emrin e përgjithshëm RILINDJE. Ajo që e bashkonte lëvizjen shqipetare me atë europiane ishte fakti se: - Frymëzuesit dhe veprimtarët e saj kanë qenë nga rradha e fgurave të shquara intelektuale. - Synimi për të zbuluar dhe mbledhur pasurinë e traditës folklorike-besimtare dhe historike të Kombit shqipetar e cila do të dëshmonte karakterin e ndryshëm etnik me popujt e tjerë dhe origjinën e lashtë. - Përkushtimi ndaj çështjes kombëtare. Por kjo lëvizje kulturore në fllim dhe çlirimtare më vonë shk19-20 tek shqiptaro- arbërit kishte shumë dallime nga lëvizja europiane si për shkaqet e lindjes ashtu edhe rrugën e ndjekur dhe autorët kryesor të saj. Një prej këtyre dallimeve ka qenë fakti se zuri

slide 170:

Fatbardha N. Demi 172 fll në shk17 në « shtëpinë e Zotit » në gjirin e eruditëve kishtar jashtë truallit të saj natyror e pafnancuar dmth vullnetare dhe shkaku ishte i natyrës fetare. Siç dihet mbas vdekjes së Skëndërbeut 1467 dhe pushtimit Osman së bashku me familjet u larguan drejt Gadishullit italik edhe përfaqsuesit e besimit të krishter lindor të shqipetarëve. Përveç vështirsive që gjetën në tokën e Papatit katolik për pranimin dhe ushtrimin e riteve të besimit të tyre ortodoks bizantin një problem i madh shpirtëror ishte trajtimi i tyre si etni dhe besimtar të Kishës Greke. U pa e domosdoshme të dëshmohej në « atdheun e dytë » karakteristikat etnike dhe Historia e vërtetë e Kombit shqipetar. At Nikoll Keta ju mësonte nxënësve të tij se : « Studimi i historisë së paraardhësve buronte nga një kureshtje e ligjshme vetjake si kërkesë e vetë natyrës njerëzore meqënëse ky veprim ishte shprehje e vullnetit dhe dashurisë Hyjnore ».1 Siç pohon studiuesi Matteo Mandala At Gjergj Guxeta dhe veçanrisht bashkëpuntori i tij At Pal M. Parrino e kuptuan se për të treguar dallimin midis besimeve të etnisë greke dhe asaj arbërore shqipetare do të ishte më e frytshme  të rindërtohej identiteti historik kulturor dhe besimtar i shqipetarëve se sa ajo e debateve shtërpe teologjike. Të dëshmohej origjina dmth se shqipetarët formojnë një etni autoktone që zë një trevë të caktuar   ballkanike duke zhvilluar nje qytetrim dhe kulturë të vetën si besimtare dhe shoqërore që fisnin një gjuhë të ndryshme nga ajo e popujve fqinj me të cilët nuk i bashkonte asnjë tipar i përbashkët … Për këtë qëllim përveç flozofsë dhe teollogjisë duhej të përfshihesh edhe historia … Vetëm në këtë mënyrë bëhej e mundur të hidheshin poshtë shpifet « dhe të korrigjohej gabimi i madh popullor që i njësonte Shqipetarët me Grekët»2 Kjo ishte edhe arësyja shkruante At V .Dorsa që më detyroi t’i rikthehem të famshmes Lashtësi … për ta ndarë historinë e grekëve nga historia e popujve …. që nga autorët e lashtë përcaktohen Pellazgë Epirotë Maqedonëe nganjëherë Ilirë dhe nga autorët modernë Kombi Shqipetar. 3 Do të përqëndrohem tek përfaqsuesit e ritit ortodoks bizantin pa mohuar kontributin edhe të etërve të besimeve të tjera për faktin se puna e tyre shkencore formoi SHKOLLEN E PARË të studimeve Albanologjike pothuaj në të njejtën kohë me ato europiane. Përpjekjet e Gj.Guxetës P.M.Parrinit V.Dorsës dhe Xh.Krispit në krahasimin e gjuhës shqipe me greqishten latinishten dhe gjuhët e tjera të lashta ishin disa dhjetvjeçar më të hershme së ato të gjermanit Franz Bopp 1791-1867 « Das Albanesische in seinen Verwandschaflichen Beziechungen »1855 themeluesit të gjuhësisë krahasuese nga lindi edhe shkenca e gjuhësisë. Duhet theksuar se studiuesit e huaj për t’u njohur me gjuhën shqipe rruga e parë që shkelën ishte ajo drejt « burimit » arbëresh në Itali ku u njohën me shkrimet mbi folklorin dhe traditat zakonore të mbledhura nga etërit fetar dhe intelektualët. Kështu psh monografa e parë për gjuhën shqipe e Conrad Malte-Brun 1775 – 1826 tek Gjeografa Universale L.119 ka të përfshirë studimin e prifit Angelo Masci «  Mbi origjinën dhe zakonet e Shqipetarëve » shtypur në Napoli më 1807.4 Gjithashtu shumtë studiues janë mbështetur tek veprat e De Radës si : Hyjni pellazge 1840 Identiteti i pellazgëve me

slide 171:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 173 shqiptarët 1846 Lashtësia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenët dhe latinët 1864 Pellazgët dhe helenët 1885 Konferenca mbi lashtësinë e gjuhës shqipe 1893 Pellazgo- shqiptarët 1897 Tiparet e gjuhës shqipe dhe përmendoret e saj në periudhën parahistorike 1899 të panjohura edhe sot nga lexuesit shqip-folës . Studiuesit e huaj si Niebhur Gioberti  gjuhëtarët e njohur Max-Müller Schleicher Curtins Benlow dhe Graziadio Isaia Ascoli 1829-1907 pohon At Dhimitër Kamarda qe kishin shkruar për origjinën e popullit dhe gjuhes së shqipetarëve « por asnjeri prej tyre nuk e trajtoi në thellësi punë që në të vërtetë ishte bërë më përpara sidomos për sa i përket emrave nga Z.Krispi dheV .Dorsa. 5 Të huajt që merreshin me temën shqipëtare e kuptonin rëndësin e madhe të njohurive që studiuesit arbëresh kishin mbi gjuhën historinë dhe traditat e tyre. Kjo i shtynte t’iu bënin thirrje “që në ndihmë të shkencës ata duhet të afroheshin për të zhvilluar një bashkbisedim të hapur mbi natyrën e gjuhës së tyre”. Pr Domenico Comparetti « Notizie ed osservazioni in proposito degli Studii Critici del Pr. Ascoli estratto dalla Revista Italiana n. 126 134140 1863 Pisa1865. 6 Gjuhtarët arbëresh me veprat e tyre të shkruara në gjermanisht frëngjisht dhe italisht dhanë ndihmesën e tyre gjuhtarëve të huaj në përcaktimin e gjuhës shqipe si pjesë e familjes indo-europianë. Pra “Shkolla Albanologjike” e arbëreshve jo si një Institucion arsimor por si një veprimtari e bashkuar e një elite autodidakte kishte kohë që e kishte nisur rrugëtimin e saj. Në rradhët e kësaj shkolle rënditen shumë eruditë prifërinj arbër të shekullit 17-19 si : Nilo Katalano 1637-1694 Josif Nikollë Brankati 1675 – 1741Gjergj Guxeta Giorgio Guzzetta 1682– 1756 Pal M. Parrino Paolo Maria Parrino 1710 – 1765 Jul Variboba 1727 – 1788. Nikolla Keta 1741 – 1803 Ëngjëll Mashi 1758 – 1821 Mikel Skutari 1762 – 1830 Zef Krispi 1781-1859 Vinçenco Dorsa 1823-1885 Filippo Matranga 1822-1888 Binard Bilota 1843 – 1918 Zef Skiroi 1865 – 1927 etj. Në këtë shkrim do të trajtoj disa teza të rëndësishme gjuhësore dhe historikë të dy veprave të At Dhimitër Kamardës 1821-1882 « Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese » Livorno 1864  «Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese»Livorno 1866 duke ju bashkangjitur edhe mendimet e pararendësve bashkohësve të tij dhe studiuesve të më vonshëm të cilat tezat janë vënë në dyshim apo nuk janë shtruar fare nga Albanologjia e shk 21. Gjuhëtari gjerman Gustav Meyer 1850- 1900 shkruante « Etymologische Wòrterbuch der albanesischen Sprache » Strassburg 1891 se emri i Dh.Kamardës meriton të kujtohet dhe të vlersohet në historinë e shkencës gjuhësisë historike sepse « për herë të parë » në veprën e tij Saggio di Grammatologia … është bërë « një trajtim i plotë krahasues i gjuhës shqipe ».7 I shpreh mirnjohjen time Bibliotekës së ShBA e cila e ruante librin e gjuhëtarit të famshëm arbëresh «  Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese » ribotim i vitit 1923 në koleksionin e veprave të rëndësishme të kulturës botërore dhe me ndërmjetsinë e librarisë Amazon në Itali u bë e mundur ta kisha në dorë. Vepra tjetër « Apendice… »1866 që në fakt është një shtesë e së parës është shfrytëzuar nga Interneti.

slide 172:

Fatbardha N. Demi 174 Teza e parë: Sa është mosha e gjuhës shqipe Siç na dëshmon Herodoti mbreti Psametiku Egjipt për të njohur se kush popull është më i vjetri vendosi të mësojë se cilën falë të parë do ta shqiptonin dy fëmijët e ritur nga dy gra që ju ishte prerë gjuha. Cilit popull do t’i përkiste fala ay do të pranohej si më i lashti. Ky tregim duhet të ketë qenë një prove e vërtetë historike sepse na ka ardhur deri në kohët tona fala e parë që shqiptuan fëmijët « bek » që e kishin dëgjur nga udhëtarët e një karvani të ndalur pranë banesës së tyre. Nga kërkimet e njerzve të mbretit midis gjuhëve të asaj kohe doli se në te folurën e fseve frigjiane kjo falë përcaktonte bukën. 8 Pamvarsisht vendimit të shpallur nga mbreti na intereson fakti se këtë falë e ruan edhe sot vetëm gjuha shqipe: « buk». Pra shumë kohë para Herodotit lashtësia e popujve shikohej në vartësi të lashtësisë së gjuhës që fisnin. Deri sa gjuha shqipe do të merrte denjësisht nga autorët e shekullit të 19 kurorën  e GJUHËS SË PARË « Shkollës albanologjike arbëreshe » ju desh një rrugë e gjatë kërkimesh sa gjuhësore aq edhe historike folklorike dhe fetare. Pothuaj një shekull para se Kamarda t’i futej kësaj pune ishin rrahur mendime të ndryshme për zbulimin e lashtësisë dhe origjinës së gjuhës shqipe. Nisur nga pohimi i autorit të parë të Historisë së Skëndërbeut Marin Barletit 1450-1513 se gjuha shqipe rridhte nga latinishtja Gjergj Guxeta mendonte se ajo duhet të ishte një përzjerje e latinishtes dhe gjuhës së vjetër maqedonase. Ndërkohë bashkëpuntori i tij P. Parrino mbronte idenë se gjuha shqipe sidomos ajo e arbëreshve të Italisë ishte e njejtë me gjuhën maqedone të lashtë-shën im. 9 Por që të gjithë mohonin ndonjë afërsi apo lidhje me gjuhen greke. Në vijim të bindjes së albanologëve nismëtarë G.Guxetës P.M.Parrinos edhe V.Dorsa pohon se Shqipetarët çfaqen qartësisht me një origjinë përkatësi dhe lidhje shpirtërore të përbashkët duke formuar kështu një familje ku gjuha e zakonet i dallojnë qartësisht nga grekët.10 Pra rruga e vetme për të dëshmuar lashtësinë e gjuhës shqipe dhe rrjedhimisht e Kombit që e fiste atë mbetej të vërtetohej lidhja apo trashëgimia e saj nga gjuha e maqedonëve të lashtë. Por siç dihet nga kjo gjuhë nuk ka mbetur ndonjë dokument i shkruar me maqedonishten e Aleksandrit të Madh. Lindi kështu nevoja të krahasohej gjuha shqipe me një gjuhë tjetër të lashtë nga e cila kishin mbritur vepra të shkruara. Me qënëse në rrethet flologjike europiane të shk 18-19 greqishtja mbahej më e lashtë se latinishtja prifërinjt eruditë arbëresh si zotërues të saj dhe profesorë të kësaj gjuhe në shkollat fetare dhe Univërsitetet e kohës ju futën punës për krahasimin leksikor dhe gramatikor të shqipes me të. Sipas Dh.Kamardës gjatë krahasimit u vërejt se « shqipja përmban shumë elemente nga më të lashtat e të folurës  greke të cilave ne as nuk ua dimë shqiptimin e vërtetë … dhe kjo më shtyn të pranoj lidhjen e shqipes me sanskritishten te pohuar nga Franz Bopp». 11 Pothuaj 30 vjet para Kamardës Zef Krispi i habitur kish pohuar se « duke gjurmuar origjinën e gjuhës greke është një gjë e bukur të shohësh se si ajo të kthen në pjesën e saj më të madhe tek gjuha shqipe » duke hedhur i pari idenë se ajo «mbase është më e lashtë

slide 173:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 175 se greqishtja dhe në thelb gjuha me të cilën fitej në shekujt para Homerit » Malte-Brun libr.199f243. 12 Kjo tezë do të trajtohet në fund të shk19 nga Sami Frashëri : “Ka shumë falë që vërtetojnë se format e tyre shqipe janë bazë ndërsa format në gjuhët e vjetra greke e latine janë derivate të tyre. Kjo tregon se gjuha shqipe është më e vjetër se greqishtja ose latinishtja e moçme dhe se populli shqiptar është shumë i vjetër. 13 At Dh. Kamarda pohon se « shumë falë shqipe përputhen me ato të gjuhës së lashtë të grekëve » duke shtuar se ato « janë unazatë ndërmjetme lidhëse-shën immidis gjuhës së lashtë aziatike sanskritishtes me gjuhën e re hellene asaj gjuhe të humbur nga buroi gjuha e klasikëve grekë e mbritur tek ne përmes librave të tyre të pavdekshëm».14 Duket sikur këto përfundime hedhin poshtë studimet e gjuhëtarëve nismëtar që u shprehën për dallimin rrënjësor midis këtyre dy popujve kuftarë ballkanikë të shekullit 19. Por duhet të kemi parasysh se si lëndë studimi nga gjuhëtarët u mor falori i greqishtes së lashtë i shkruesve të parë dhe siç shprehej francezi Robert De Angely Enigma “Po të mos kishin qënë shkronjat e njejta të « greqishtes së lashtë » dhe asaj të shk19-shën. im pashmangërisht do të ishte deklaruar se gjëndemi para dy gjuhëve të ndryshme” 15 Mjafon të shkruajmë një listë të vogël falësh shqipe greke dhe hellene të lashta dhe nga krahasimi i tyre i drejtpërdrejt vërtetohet se shqipja është krejtësisht e njejtë me greqishten homerike gjë që nuk ndodh me greqishten e re do të shkruante më vonë studiuesi i miteve pellazge arvanitasi Aristidh Kola 16 Merita e Kamardës në studimin e gjuhës shqipe ishte edhe fakti se shfrytëzoi arritjet e shkencës së porsa-lindur në Europë Fonologjisë Studimi i tingujve të gjuhës. Duke përdorur metodën krahasuese me gjuhët europiane ai pohon se gjuha shqipe është shumë e pasur në tinguj dhe « përmban jo vetëm të gjithë tingujt e greqishtes dhe latinishtes siç shqiptohen sot në Greqi dhe Itali por do të shtojmë edhe të frëngjishtes e gjermanishtes ». 17 Në shekullin e 18 etërit arbëresh si P .Parrino e sidomos Nikoll Keta “Tesoro di notizie su de’ Macedoni”1777 duke shfrytëzuar të dhënat historike mbi fset e lashta shqipetare dhe maqedonase të shumë autorëve të lashtë dhe modern hebrej egjiptian grekë latinë italianë francezë metodë që Eqerem Çabej do ta quante “moderne dhe globale e cila edhe sot është thellësisht e drejtë” aritën në përfundimin se gjuha maqedone e lashtë dhe ajo shqipe i përkisnin trungut gjuhësor “feniko-pellazg”.18 Duke ndjekur gjurmët e At V.Dorsës i cili pohonte se gjuha shqipe ishte “e thjeshtë shprehëse imituese dhe poetike cilësi që nevoiten për të vërtetuar origjinën e saj të lashtë”19 dhe të At Z.Krispit :”Se tingujt në gjuhën shqipe duke qënë të shumtë dhe të papërcaktuar na qartësojnë natyrën origjinale të saj siç është pa dyshim vetë gjuha që Zoti i dha njëriut të parë” 20 Dh.Kamarda i kushtoi një rëndesi të veçantë vetë formimi të falëve të saj.

slide 174:

Fatbardha N. Demi 176 Gjuha shqipe vëren autori është e varfër me falë të përbëra nga bashkimi i dy falë me kuptim të plotë si dhe më parashtesa e mbrapashtesa -shën im me të cilat është e pasur greqishtja dhe gjermanishtja . Në gjuhën shqipe si emrat edhe foljet ndodhen me shumicë në gjëndjen e rrënjëve të pastra. Këto falë/rrënja të përbëra vetëm nga dy/tre gërma si : ha pi ri shi re vë di pa/me pa mal gur lis etj-shën im janë trashëguar nga gjuha-mëmë. 21 Kamarda e pëcaktonte si një formë zanaflore e krijimit të falëve si tek çdo gjuhë tjetër por e mbetur deri më sot tek shqip-folësit nga «mungesa e kulturës» ku nënkuptonte mungesën e arsimimit dhe shkrimit të librave. Studiuesi arbëresh do të mbetej i habitur sikur të shikonte se edhe pas tre shekujve në kohën e internetit ne falorin e shqipetareve falët/rrënja para-historike janë në përdorim të pandryshuara dhe padyshim ky fakt ka shpjegimin e vet. Intuita prej shkencëtari e shtynte të parashikonte se në formën një rrokëshe të faleve « fshihet » kyçi i lashtësisë se gjuhës shqipe dhe « studimi i tyre kërkon një vëmëndje të veçantë ». Koha tregoi se kishte të drejtë. Njohësi i veprës së Dh.Kamardës francezi Eduard Shnaider Pellazget dhe pasardhesit e tyre mbasi bëri një përllogaritje të falëve-rrënja pohon se « gjuha shqipe ka 785 të tilla që e tejkalon tepër shumën e falëve rrënja të të gjithë gjuhëve të tjera të vdekura dhe të gjalla. Dhe ky numër nuk është përfundimtar … Me 75 tinguj zanore dhe 31 bashtingllore të forta dhe 785 falë-rrënja një gjuhë mund të arrijë në një shkallë përsosmërije të paparë ». 22 Përfaqsuesi i madh i “Shkoll ës Albanologjike arbëreshe” Jeronim De Rada 1814 – 1903 do të shprehej : “Gjuha Shqipe në analizë të fundit është ajo Gjuhë e Parë Lingua Primeva ose Mëmë Muttersprache ose së paku e afërmja e saj e ngushtë e më përfaqësuese nga copëzimi i së cilës si Ai Zoti-shën im në Sakrifcën e Madhe Kozmogonike të një Qënie

slide 175:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 177 Hyjnore të gjitha gjuhët e tjera erdhën e u ndërtuan mënjanë” 23 Kamarda na sjell edhe mendimet e fguravë të shquara europiane që janë shprehur mbi lashtësinë e gjuhës sonë si Teodor Stier i cili pohon se kohën e origjinës së gjuhës shqipe duhët ta vendosim në periudhën kur nuk fitej as greqishtja qofë moderne apo antike as latinishtja as ndonjë nga të folurat që njohim sot apo që janë zhdukur. Ndërsa fgura më e rëndësishme e Rilindjes italiane Vincenzo Gioberti 1801 –1852 në librin e tij « Primato » Bruselles1844 T.II p.133 këmbëngul se gjuha shqipe përmban gjurmë të gjuhëve që kanë qarkulluar në Greqi para pushtimeve deukaliane dmth para se të formohej popullsia e emërtuar Ellenike 24 Sot studimet shqipetare mbi origjinën dhe lashtësinë e gjuhës shqipe e kanë tejkaluar shumë nivelin e studimeve europiane. Studiuesi Petro Zheji duke shfrytëzuar ligjet e fzikës moderne shkrimet fetare fondin dialektor e historik të falëve shqipe duke i krahasuar ato me falorin e sanskritishtes hebraishtes dhe të gjuhëve moderne vërteton se falët shqipe kanë natyrë simbolike dhe mitike tipare të gjuhës se krijuar nga njeriu i parë. Ai sjell shembuj të shumtë se si rrënjët e gjuhës shqipe zbërthejnë kuptimin e rrënjëve të sanskritishtes gje që nuk e ben dot ajo vetë për falët e saj dhe të gjuhës shqipe. Kjo dëshmon se shqipja e lashtë ka qene gjuha MËMË e gjuhëve te «vdekura» dhe me kalimin e kohës prej burimit të saj rrodhen gjuhet e tjera. Kjo vëren P .Zheji shpjegon edhe faktin se:« Në gjuhën shqipe ndeshen gllosa të të gjitha gjuhëve të botës gjë që krahas cilësish të tjëra të spikatura e bën shqipen një gjuhë SIMBOLIKE » 25 Për sa më sipër gjuha shqipe/arbërishte është i vetmi monument “i gjallë” para-historik europian i pa vlersuar akoma nga UNESCO për faj të institucioneve Albanologjike që dëshmon se si njeriu i parë duke ndjekur tingujt e botës qe e rrethonte dhe duke besuar në forcat e mbinatyrshme nisi të shprehej. Gjurmët e kësaj gjuhe të njeriut primitiv që i ra kryq e tërthorë një hapësire jashtzakonisht të gjerë të Europës Afrikës dhe Azisë gjuha shqipe i ruan edhe sot të shprehura në të gjithë treguesit e saj: në pasurinë e fondit themelor të falëve strukturën e tyre dhe sistemin gramatikor. Teza e dytë: A janë Ilirët paraardhësit e të gjithë Kombit shqipetar Në rrugën që duhej ndjekur për të përcaktuar origjinën e Shqipetarëve sipasV .Dorsës një mjet i domosdoshëm krahas historisë shërben edhe gjuha. 26 Edhe ne për t’i dhënë përgjigje tezës së dytë fillimisht do të ndjekim rrugën gjuhësore. Në shtesën që i bën Librit të parë Saggio... Dh.Kamarda thekson se për një studim të thelluar mbi natyrën e gjuhës së Shqipetarëve i cili nuk ishte bërë deri në atë kohë duhej të përfshihej e gjithë e folura popullore dmth jo e një por e dialekteve kryesore 27 dhe këtu kishte parasysh jo vetëm

slide 176:

Fatbardha N. Demi 178 të folurën e shqipetarëve në trevat e tyre natyrale Shqiperi Mal të Zi Kosovë Maqedoni Sërbi Greqi por edhe të arbëreshëve të Italisë dhe të ishujve Jonian. Në botimin e Akademisë së Shkencave “Historia e Popullit Shqipetar” vëll.I Toena 2002 duke folur për gjuhën e Kombit tonë është përdorur emërtimi “gjuha shqipe” për periudhën e historisë moderne “gjuha arbëreshe” për të folurën e arbëreshëve të Italisë dhe Greqisë dhe “gjuha ilire”për gjuhën e lashtë të shqipetarëve. Natyrshëm lind pyetja: A mund të thuhet psh se në Jugun e lashtë dhe mesjetar gjuha që përdorej emërtohej “ ilire” dhe populli që e fiste e quante veten “Ilirë” Sipas studimeveAlbanologjike gjuha shqipe përbëhet nga dy dialektet kryesore Geg dhe Tosk pranuar nga të gjithë gjuhëtarët shqipetarë dhe të huaj. Kamarda duke folur për këto dialekte sqaron edhe shtrirjen e tyre gjeografke. Sipas tij e folura e Gegëve fllon nga lumi Shkumbin i cili rrjedh në mes të Epirit të ri Iliri dhe të vjetër dhe e ka burimin nga malet e Kandavisë në këmbë të liqenit të Ohrit dhe e folur deri në Mal të Zi në kuf të Bosnjë-Hercegovinës dhe Sërbisë së shk19. E folura Toske mbisundon nga Shkumbini deri nëEtoli duke u përhapur në shumë zona të Greqisë dhe ishujve të saj. Pak më poshtë shton se edhe gjuha e shqipetarëve të Italisë sikurse ajo në Greqi i përket dialektit tosk. 28 Kjo ndarje gjuhësore ka përcaktuar edhe dy ndarjet gjeografke të dy bashkësive më të mëdha fsnore të shqipetarëve të vjetër: Iliro-Maqedonëvet dhe Iperiotëve Epiriotëve të dokumentuara në librat e historianëve të parë si dhe hartat e mbritura deri në shk16-17. majtas Do të mjafonte ky fakt për të dëshmuar gabimin në përdorimin vetëm të emërtimit “Ilirë”për origjinën e shqipetarëve. Për të dhënë një panoramë të qartë të paraardhësve të Kombit tonë Kamarda i kushton një vëmëndje të veçantë edhe fakteve historike. Duke mbështetur përfundimet e Johan G. Han 1811-1869 i cili kishte bërë studim të thelluar për origjinën e shqipetarëve

slide 177:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 179 Kamarda pohon se ata janë pasardhës të Iliro-Maqedonëve dhe Iperiotëve Epirotëve të lashtë. 29 Këta popuj në kohë më të vjetra sipas shkruesve të parë Erodoto L.I.5658. II.52-Tucidide L.I 3.-Strabone L.V .VII.- Dionigi Alicarnass. Ant.Rom.I.17.- Esiodoetj. së bashku me Hellenët i përkisnin familjes Pellazgjike dhe Lelege. 30 Duke mos vënë në dyshim përfundimin e Hahnit që shqiptarët i emërtonte “Pellazgët e Rinj” dhe sidomos të thënieve të historianëve të sipërpërmëndur dalim në përfundimin se “origjina ilirë” e shqipetarëve është një tezë historike e mangët pra jo e saktë. Që fset Ilire janë shqipetarët e lashtë  qëndron si fakt historik por jo i plotë. Si i tillë ay nuk mund të jetë një e VËRTETË HISTORIKE. Studiuesi arbëresh për të qënë sa më besnik kësaj të vërtete duke u mbështetur në shkrimet e Herodotit dhe të autorëve të tjerë na sjell një list të gjatë me emrat e fseve të lasha “që në atë kohë përbënin dy bashkësitë kryesorë shumë pak të dallueshme me njera- tjetrën që emërtoheshin Ilir dhe Epiriotë dhe sot Gegë e Toskë.” 31 Dh.Kamarda kur emerton Ilirët gjithëmonë ju bashkangjit edhe fset Maqedone. Që në shk 17 At Parrino dhe nxënësi i tij Nikolla Keta të nisur gjithëmonë nga shkrimet e historianëve të parë por të pasuruara edhe me shëmbuj nga tradita kulturore dhe ajo besimtare e këtyre fseve pohonin se emrat “Ilir”që nënkuptonte edhe fset Albani të Shqiperisë së mesme “maqedon” dhe “iperiot” ishin thjesht emra me të cilat historikisht emërtohej i njëjti popull para-hellenik që banontë prej shekujsh në hapsirën ballkanike me tipare etnike gjuhësore veshje dhe zakone të përbashkëta. 32 Për sa më sipër na lind e drejta të shpallim se fatkeqsisht në botimet e sotme teza e “origjinës ilirë” ka fshirë gjysmën e historisë së lashtë të Kombit tonë. Faktet historike gjuhësore arkeologjike mitet kultura e traditës dhe sidomos BESIMI dhe RITET dëshmojnë se shqiptaro-arbërit e kohëve moderne e kanë origjinën nga fset ILIRO-IPERIOTE iliro- epiriote që Kamarda shpesh e përdor në formën “Illirio-Epiroti o Schipetari” 33 historia e të cilëve lidhet me Pellazgët Hyjnorë. Shfrytëzimi vetëm i të dhënave të një shkence gjuhësisë apo historisë në metodën e përdorur për zbulimin e origjinës së popujve dhe gjuhës së tyre ka sjellë pengesa të mëdha për studiuesit dhe shpesh me përfundime të gabuara. Shëmbull janë mëdyshjet gjatë dy shekujve të gjuhëtareve të huaj për origjinën e gjuhës dhe të vetë shqipetarëve: Është ilire apo trake Kështu ilirologu i njohur Radoslav Katičići pohon me bindje se “ Asgjë në natyrën e provës nuk është paraqitur deri tash për prejardhjen trakase të gjuhës shqipe... E vetmja gjë që mund të bëjmë tash është të jemi mendjehapur duke mbajtur mend në këtë kontraverzë se barra e provës u bie atyre që mohojnë prejadhjen ilire të shqipes. ” Katičić 1976: 187-8. 34 Po përse duhet kërkuar origjina “ilire apo trake” kur Shqipetaro-Arbërit e sotëm janë pasardhësit e bashkësive fsnore edhe të Ilireve edhe të Iperiotëve Maqedonëve dhe të Trakëve të lashtë A nuk është dëshmuar se këto fse i përkisnin një etnije u janë drejtuar të njejtëve orakuj dhe Perëndive kanë folur një gjuhë por në dialekte të ndryshme dhe kanë lënë toponime në të gjithë Ballkanin që kanë kuptim vetëm në shqip

slide 178:

Fatbardha N. Demi 180 Kamarda pohon se“Që nga koha kur janë përmëndur prej shkruesve Straboni T olemeu Maqedonët dhe T rakasit e lashtë u zhdukën gradualisht si bashkësi si rrjedhojë e konfikteve të vazhdueshme dhe pushtimeve barbare. Fiset lindore të tyre u asimiluan prej Sllavëve dhe Bullgarëve një pjesë u bënë Rumunë ndërsa pjesa perëndimore e tyre ju bashkangjit fseve të së njejtës etni të Ilirisë dhe Epirit që nuk u asimiluan kurrë plotësisht as nga Romakët e aq më pak nga Sllavët Bullgarët apo Turqit” . 35 Dhe në rast se duhet të fasim për pasaktësira historike problemi nuk qëndron vetëm për fset Trake por veçanrisht për Helenët e lashtë. Tëza e tretë: Hellenët sipas Kamardës Siç e pamë në fllim të materialit nismëtarët arbëresh të “Shkoll ës albanologjike” kishin si qëllim të dëshmonin dallimin midis etnisë së Shqipetaro-Arbërve me Grekët të emërtuar në shekullin e 19 por dhe sot e kësaj dite nga historianët europianë si “Hellenë” . Në fakt ky dallim u përkiste “Grekëve të rinj” të pas revolucionit të 1821 për të cilët NerminVlora Falaski pohonte se: “ Në Mesjete nuk ka patur grekë-hellenë. Grekët e sotëm janë në të vërtetë përzjerje e etnosit shqipetar vlleh dhe turk”. 36 Studiuesi J.Ph.Falmerayer “Fragmente aus dem Orient” II Stuttgart 1845 f381382 që vizitoi krahinat e Peloponezit Atikës dhe zonave të tjera në vitin 1833 në librin e tij shkruante se: «çdo njëri bindet që kudo në Greqi fitet shqip” 37 Kamarda duke e kuptuar rëndësinë e madhe të këtij problemi në studimet historike e ndjen të nevojshme pas dy vitesh t’i bëj një shtesë botimit të librit të parë. Për të sqaruar përkatsinë etnike të Hellenëve të lashtë ay sjell jo vetëm fakte nga shkruesit e parë dhe mitet por krahason traditën zakonore ritet dhe shpjegon ligjet fonetike të gjuhës shqipe që sollën gjatë mijëravjeçarëve largimin e gjuhës së hellenëve nga burimi i saj pellazg. Mund të themi me aq sa kemi mundur të lexojmë deri më sot se teza “Hellene” asnjëherë nuk është trajtuar kaq gjërësisht në këtë këndvështrim. Është fakt se edhe në kohën tonë për origjinën e emrit “grek” dhe atij të lashtë “hellen” dhe arësyes se përse emri “hellen” barazohet me emrin “grek” studiuesit nuk na kanë dhënë dëshmi historike gjuhësore apo besimtare. Kjo mangësi ka sjellë që në Historiografnë europiane dhe botërore bashkësitë fsnore iliro-iperiote dhe maqedone të trajtohen etnikisht të ndryshme nga ato të hellenëve të lashtë dhe në përgjithësi me të gjithë fset e Jugut ballkanik. Kamarda dëshmon siç do ta shikojmë më poshtë se GJUHA në çdo kohë ka shprehur afërsinë e ngushtë të tribuve Iliro- Maqedone-Iperiote me ato Hellene dmth të Eolo-Doro-Jonëvet . 38 Ky trajtim i gabuar i Historisë së lashtë është rrjedhojë edhe nga moskuptimi i emërtimit “barbar” që përbën një tezë më vete në kohën kur Herodoti e ka përdorur për gjuhën e këtyre fseve dhe rënien e studiuesve në “kurthin”politik të falimeve të Demostenit kundër mbretërve maqedonas.

slide 179:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 181 Kamarda na jep një LASHT ËSI TJETËR nga ajo që paraqitet sot gjë që i bën veprat e tij« Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese » dhe «Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese» materiale shumë të rëndësishme për një debat të hapur shkencor. Historia e Lashtë e Greqisë siç emërtohet sot ka dy kulme të lavdishme që kanë mrekulluar të gjithë brezat pasardhës të shoqërisë njerëzore: Lufën e Trojës dhe lufrat afro-aziatike të Alaksandrit të Madh. Që të dyja trajtohen si shëmbuj të triumft të gjenisë lufarake “hellene” dhe të pushtimit ndërkombëtar të qytetrimit dhe gjuhës së tyre me emrin përgjithësues “HELLENIZËM”. Ernst Cassirer në librin e tij “Gjuha dhe Miti”Sprache und Mythos1925 shprehet se në çdo emërtim gjuhësor bëhet falë për gjuhët natyrale-shën im karakteri mitik është parësor ... gjithshka në origjinë edhe tek emrat -shën im është e lidhur me mendimin mitik-besimtar. 39 Emri Hellen dhe për pasojë edhe Hellenizëm e kanë originën nga Selleni dhe Sellenizëm ku nga dy gërmat e shuara fshkëllyese s / h e dyta ka zëvëndësuar të parën dhe shpesh nuk shqiptohet selleni-helleni-elleni që Kamarda e cilson si një ligj fonetik të gjuhës së lashtë shqipe. Ky ligj i lashtësisë dhe perfundimi i E.Cassirerit vërteton se emrat Hellen dhe Hellenizëm e kanë origjinën nga besimi dhe mitet e Pellazgëve. Në ato kohë para-historike sundonte vetëm një besim: ay HËNOR. Sellena ishte emri i Perëndeshës hënore që kishte mbretëruar e para në fronin e tempullit të Dodonës. Këtë lidhje me mitet nuk e gjejmë për emrin “grek” . Deri në shekullin e 19 në kohën e lufës çlirimtare të 1821 besimi i lashtë i shqipetaro-arbërve emërtohej “S/hellenizëm” dhe lufohej nga Kisha ortodokse. F .Demi Rruga e zbulimit të emrit të besimit Pellazg dhe i vashës krahë-shqiponjë. E lemë këtu trajtimin besimtar të emrit “Hellen” dhe le t’iu kthehemi fakteve historike të rënditura nga Kamarda dhe që kanë lidhje me këtë tezë. Sipas Aristotelit Meteor.I14 Epiri ishte Hellada e parë shkruan Kamarda dhe sipas Homerit IIXVI223 “grekët” e parë apo Ellinët apo Sellinët ishin dodonas fse të Kaonisë Stefan. Eustat Hahn I231255 që sot i njohim me emrin Molossë ne shqip dmth malësorë. Tek Straboni shkruhet se Gadishulli ishte i banuar nga popullsitë Trake Maqedone Ilire Iperiote dhe Hellene 40 dhe janë të shumtë autorët e lashtë Erodoto TuciditeIIcc :Dion. d’Alic. I 17 që pohojnë se në Epir sikurse edhe në pjesën tjetër të Greqisë ndërmjet Shqipetarëve dhe Hellenëve nuk ka asgjë që i dallon përveç faktit se të parët kanë një energji më të madhe. 41 Duke ndjekur faktet e sjella nga shkruesit e lashtë Strab. ErodotStef.Biz Scimeo etj. se Hellenët e kishin origjinën nga Epiri dhe Hellada e parë shtrihej përreth Dodonës dhe se Pellazgët dodonas ishin Iperiotët atëhere arijmë në përfundimin se Hellenët e lashtë nuk ishin ndonjë fs tjetër veçse vetë Iperiotët mbi të cilët mbretëroi Deukalioni që ngriti tempullin e Dodonës. Kjo llogjikë e fakteve tregon se emri Hellenë Sellenë të cilit edhe sot nuk i shpjegohet kuptimi nga historianet e ka origjinën nga besimi hënor dodonas siç u theksua edhe më lart. Studiuesi arbëresh Dh.Kamarda pohon së :“Qytetrimii vërtetë i Greqisë ... fllon kur

slide 180:

Fatbardha N. Demi 182 Tesalët dhe Iperiotëtepiriotet nën emrin e Dorëve shtrinë pushtetin e tyre në Peloponez dhe mbi të gjithe Helladën ... Pushtimi i Azisë një ide e trashëguar prej kohrave pellazgjike të Lufës së Trojës ishte në të vërtetë lufë e pellazgëve bashkësive fsnore të ilirëve- maqedonëve-iperiotëve siç vëren edhe Hahni. Në rast se do të kishin qëndruar të lidhur me njëri-tjetrin dhe do të udhëhiqeshin nga një politikë e mënçur nuk do të ishin mundur nga Romakët dhe aq më pak nga T urqit” . 42 Këtë tezë të “Shkoll ës arbëreshe të Albanologjisë” e trajtoi gjërësisht më vonë Aristidh Kola në librin e tij « Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve » ku sjell edhe një dëshmi të rëndësishme historike. Në Peticionin e « Lidhjes Arvanitase » më 1897 shqipetarët i kujtojnë mbretit gjerman- Otton origjinën e banorëve të shtetit të tij Hellen : «Greku para se të bëhej grek ishte shqiptar dmth pellazg» . 43 Studiuesi francez Robert D’Angely duke u bazuar tek profesori grek Γ.I.KAPBEΛΑΣ në kapitullin: ”Mbi elementin bizantin ose shqiptar ndërmjet viteve 610 e 1453 të Bizantit” i cili jep të dhëna nga tekstet dhe procesverbalet origjinale të regjistrave kishëtare të kohës pohon se: “ Nga leximi i këtyre teksteve del fakti se më 1204 domethënë shumë kohë para datës 1375 të shënuar sikur ka qenë ajo e ardhjes së parë të punëtorëve shqiptarë në Greqi në këto vise ka patur gjithmonë shqiptarë ”. 44 Por nuk kane qënë vetëm studiuesit e shekujve modernë të cilët e kanë pohuar këtë fakt. Edhe Denis Halikarnasi paraardhesit e shqipetaro-arbërve Pellazgët i përcakton stërgjyshër të Helenëve që banonin në Peloponez prej kohësh më të lashta. Denis.i Hal. Pωμ. Aρχ.I 17. 45 Përsa i përket përbërjes etnike të popullsisë së sotme të Helladës Greqi që në shk 19 u quajtën “Helenët e rinj” Grekët e rinj kërkon një studim më vete. Duke mbritur në këtë pikë mbi origjinën e përbashkët të fseve ballkanike të lashtësisë na lind pyetja se përse sot gjuha greke dhe shqipe kanë dallime kaq të mëdha Kamarda e trajton gjërësisht këtë dukuri. Teza e katërt: Kulla e Babelit dhe Ligji i Grimit Rrugëtimi që ka ndjekur mendimi besimtar feja mund të paqyrohet sipas Usenerit vetëm nga historia e gjuhës. Usener p316 46 Kjo shprehje është shumë e thellë si nga përmbajtja e saj fllozofke aq edhe historike dhe gjuhësore siç e dëshmon në veprën e tij Petro Zhei Shqipja dhe Sanskritishtja. Ne do të mjafohemi ta lexojmë ndryshe: Tek mendimi besimtar gjëndet historia më e lashtë e gjuhës. Këtë na e tregon Bibla Gen. 11 1-9 në mitin e ndërtimit të Kullës së Babelit. Miti fllon me pohimin se më përpara në T okë fitej NJË GJUHE. Njerëzit e mbledhur në vendin e emërtuar në Bibël Sennaar Babilonia e lashtë vendosën të ndërtojnë një qytet rreth një kulle maja e sëcilës do të takonte Qiellin. Kur të arinin deri në lartësinë hyjnore do të përmëndinin një EMËR dhe do të mbeteshin gjithëmonë të bashkuar.

slide 181:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 183 Zoti që e kishtë kuptuar afësinë e njeriut dhe për t’i penguar të shkelnin vëndin Hyjnor vendosi t’i jap sejcilit fs një gjuhë të ndryshme. Kështu të pushtuar nga mosmarrvëshjet fset nuk e ndërtuan dot kullën dhe u përhapën pa mundur t’i afrohen Krijuesit dhe mbretërisë së tij qiellore. 47 Si çdo mit edhe ky fsheh në vetvete ide dhe histori të vërteta të shoqërisë njerëzore. Një prej të cilave është edhe sot në qëndër të kundërthënieve gjuhësore e historike : A është folur në zanafll vetëm një gjuhë teoria e monogjenezës nga e cila më vonë kanë lindur gjuhët e tjera Studiuesit arbëreshë të “Shkollës Albanologjike”ishin mbështetës të tezës së NJË GJUHE MËMË të cilën e shihnin tek gjuha e Pellazgëve hyjnorë. Arësyen e qënies së shumë gjuhëve në kohët e reja Kamarda e shikon tek dukuria e rëndësishme e gjuhëve e zbuluar për herë të parë në vitin 1806 nga Friedrich von Schlegel: Ndryshimin tek falët i vëndeve të tingujve zëvëndësimin me tinguj të tjerë apo edhe rënien e tyre i shkaktuar nga shqiptimi i ndryshëm në të folurin e njerëzve. Në vitin 1822 kjo tezë u përpunua nga Jacob Grimm Deutsche Grammatik dhe sot njhet me emrin “ligji i Grimmit” që u bë baza kryesore në metodën e shkencës së Gjuhësisë krahasuese. Në “Shkollën e Albanologjisë” siç pohon vetë studiuesi arbëresh ay ishte i pari që shkeli mbi tapetin e kësaj shkence. Sipas Kamardës gjuha shqipe duke qënë gjuha e njeriut primitiv të lindur në gjirin e natyrës që në zanafll ka shprehur paqëndrushmërinë e tingujve. “Veçanrisht lehtësinë e zanoreve të kapërcenin apo të ndryshonin vëndin me zanorët e tjera dhe bashtinglloret në fllim në fund dhe sidomos brënda falëve një tipar që duhet të merret parasysh kur fitet për gjuhën shqipe” . 48 Tek kjo dukuri e shqipes por edhe tek gjuhët e tjera që buron nga shqiptimi jo i saktë i tingujve nga ana e njeriut Kamarda shikon origjinën e formimit të dialekteve. Me kalimin e shekujve duke u larguar për herë e më shumë nga gjuha mëmë kanë lindur gjuhët e reja. Kështu ka ndodhur edhe në Helladë Greqi ku tek dialekti i Atikës që gradualisht u bë mbisundues mbi dialektet e tjera ndryshimi i tingujve tek falët u bë shkas i krijimit të grëqishtes atike dhe me kalimin e shekujve të gjuhës së re Hellene.49 Kamarda i cili “ka bërë studimin më të plotë të shqipes“ siç u shpreh Gustav Meyer thekson se nga krahasimi i gjuhës shqipe dhe gjuhës romaike apo greqishtes së re vihen re ngjashmëri jo vetëm në strukturën gramatikore por edhe në rrënjët dhe falët e përbashkëta.50 Për të mos u zgjatur nuk po zgjerohem më tej me dukuritë e tjera shoqëruese të këtij ligji fonetik që studiuesi arbëresh i shtjellon në veprat e tij.

slide 182:

Fatbardha N. Demi 184 Studiuesi arvanitas i emrave tek mitet pellazge që sot padrejtësisht emërtohen “greke” Niko Stillo pohon se : “Gjuha pellazge kishtë 5 dialekte. Keto dialekte në Comente V atikana të gramatikës së lashtë greke të Dionisit Trakasit janë : jonike eolikedorike atike dhe e përbashkët. Tre prej tyre dmth jonike dorike dhe e përbashkëta janë gjuhë të popullit …ndërsa dialekti atik dhe eolik janë gjuhë e prifërinjve të cilat Herodoti i quajti fetarë. Dialekti i dorëve është dialekti popullor e në ditët e sotme quhet tosk një nga dialektet e gjuhës shqipe ndërsa dialekti fetar atik sot quhet gjuha greke. Dialekti jonik është gegërishtja e sotme e shqipes … Këto dialekte kishin edhe alfabete të ndryshme” . 51 Para Kamardës Z.Krispi megjithëse nuk e njihte akoma “ligjin e Grimmit” por nisur nga krahasimi i rrënjëve të lashta të shqipes dhe gjuhës homerike pohonte se :“Gjuha shqipe ka qënë një nga trungjet e parë prej nga buroi më pas ajo gjuhë hyjnore e helenëve” . 52 Johan G. von Hahn na sjell edhe mendimin e vetë popullsisë së Helladës Greqisë: “Edhe sot e kësaj dite grekët e rinj dhe shqipetarët e quajnë veten të një prejardhje “53 Studiuës të tjerë të huaj si Hans Krahe i cili ka bërë studime mbi të folurën e fsit të DOR ËVEvërejtën se« një numër fort i madh falësh të dialektit dorik nuk mund të shpjegohen me greqishten por shpjegohen me anë të ligjeve gjuhësore të ilirishtes » 54 Për rrjedhojë siç thekson A.Kola gjuha shqipe “ndihmon të shikojmë zhvillimin e gjuhës greke që nga vitet e lashta pellazge deri në periudhën aleksandrine dhe më vonë” .55 Duhet të shtojmë këtu se këtë rol të cilin Petro Zhei e emërton “motivues” të gjuhës shqipe dmth që sqaron kuptimin e rrënjëve në gjuhët e tjera ajo e luan edhe për gjuhët “e vdekura” si sanskritishtja. Në përfundim –Tezat e shtruara shumë shkurtimisht në këtë shkrim bazuar në veprën e At Dhimitër Kamardës drejtesinë e të cilave e ripohuan studiuesit e tjerë shqipetaro-arbër dhe të huaj bashkohës të tij dhe të ditëve të sotme dëshmojnë se në shkencën e sotme shqipetare dhe atë europiane të Lashtësisë dhe Gjuhësisë historike që trajton Gadishullin Ballkanik ka pasaktësi të mëdha. Sot padrejtsisht emërtimi“grek” i panjohur në kohën e Homerit ka shtrëmbëruar të vërtetën historike në rradhë të parë të vetë Helenëve Pellazg e thënë më sakt të etërve të tyre Iliro-Maqedon dhe Trako-Iperiotë. Siç pohon studiuesi i lashtesisë Aristidh Kola « Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve » :“Shqiptarët vërtetohen si grekët helenët-shen im më autentik sepse përveç pjesës kryesore të gjuhës pellazge që e ruan sot gjuha shqipe ekzistojnë edhe rezultatet e kërkimeve antropologjike të dokeve zakoneve të karakterit dhe përgjithësisht të botkuptimit i cili ka përputhje të plotë me helenët paraklasikë ose me dorët e mëvonshëm” .56 Do të kujtoja me këtë rast një shprehje të Noam Chomsky që i përshtatet shumë gjëndjes në të cilën ndodhet sot problemi i LASHTËSISË: “Si është e mundur që ne kemi kaq shumë fakte por dimë kaq pak ”

slide 183:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 185 BASHKJETESA FETARE DHE ANA TJETËR E MEDALJES Shqipëtar i vertetë ësht’ ay që ka mëndjen’ e zëmrënë shqipëtare Sami Frashëri Bashkjetesa fetare e shqipetarëve ka çuditur ndër shekuj të huajt që në historinë e vëndeve të tyre kanë patur lufra fetare ku viktimat nuk njihnin moshë. Arsyeja e habisë së të huajve është se jo vetëm në lashtësi apo gjatë Kryqëzatave Mesjetare por edhe para dy dhjetvjeçarëve në zëmër të Europës demokratike kanë ndodhur beteja të përgjakshme siç ishte edhe lufa e sërbëve në Bosnjë-Hercegovinë dhe në Kosovë nën famurin e ortodoksisë. Kjo lufë fetaro-gjeopolitike u gërshetua siç ka ndodhur gjatë historisë njerëzore me interesat pushtuese pastrimin etnik dhe genocid të egër mbi popullsinë. T ek arbërorët historikisht çdo besim i ri ka bashkjetuar dashje-padashje krahas besimit të lashtë duke plotësuar nevojat shpirtërore dhe të mbijetesës së tij. Toleranca fetare e arbërorëve është një dukuri e kaherëshme. Një prej „dy baballarëve“ të Kishës Romake siç e kanë përcaktuar historianët e katolicizmit Shën Jeronimi me origjinë ilire ishte kundër përjashtimit të kulteve të tjera në jetën shoqërore. E kjo 1600 vjet më parë 1 Për këtë dukuri unike të popullit shqipetar kanë shkruar jo vetëm udhëtarët kuriozë politikanë të

slide 184:

Fatbardha N. Demi 186 punësuarit pranë kancelarive të mbretërive ballkanike albanologë ambasadorë të vëndeve të huaja por edhe përfaqësues të feve të ndryshme. Kjo bashkjetesë e besimeve fetare tek shqipetari dhe mes shqipetarëve të besimeve të ndryshme është komentuar herë-herë si shprehje e mungesës së një besimi të vërtetë dhe ka provokuar dyshimin në përkushtimin e tyre ndaj besimit të krishter apo musliman. „Në dëshmi të ndryshme të këtyre shekujve 16-18 ...tregohet se janë shumë të përciptë në kultin e krishterë thuhet se kanë emrin të krishterë po aspak besimin Kerubini“2 Studiuesit më seriozë dhe që kishin ngrënë në sofrën e tij duke shijuar bashkë me gjuhën e ëmbël shqipe edhe rrëfenjat dhe këngët kreshnike e shpjegonin këtë dukuri jo në mungesën e besimit fetar por në përkushtimin parësor ndaj Kombit dhe Farës gjinisë së tyre. „Shqipetarët paraqiten si popull i kundërt nga të gjitha kombësite e tjera të Sulltanit ... Shqipetari është gjithëmonë shqipetar. Sërbit mysylman dhe bullgarit mysylman ua kanë fshirë ndjenjën e nacionalitetit fuqija e fortë e Islamizmit“.3 Por nuk është qëllimi i këtij shkrimi të trajtoj vëndin që zë Kombi dhe Fara përkundrejt Fesë dhe as mbi bashkjetesën fetare tek Shqipetarët por t’i përgjigjem pyetjes se ... Cila është ana tjetër e medaljes Ana tjetër e medaljes sigurisht lidhet me të kundertën e asaj që dëshmuam më lart pra me « lufën fetare » ndërmjet Shqipetarëve apo më shqip “vëlla-vrasjen ” për shkak të besimit të ndryshëm fetar ngjarja kulmore e së cilës qe lufa e vitit 1821 në jugun e Gadishullit Ballkanik. Në historiografnë botërore dhe atë shqipetare kjo lufë emërtohet “Revolucioni grek i 1821” . Në bazë të ngjarjeve të ndodhura aty s‘ka patur ndonjë revolucion sepse nuk u përmbys asnjë shtresë klasore siç ndodhi në Revolucionin francez 1789-94 idetë e të cilit frymëzuan shumë popuj të asaj kohe. Parullën e tij “Liri-Barazi-Vëllazëri” edhe sot e gjen të shkruar ngado në murret e shkollave franceze. Përkundrazi të gjithë aktorët e atyre ngjarjeve qenë në një mëndje se: “Kryengritja nuk duhet të ketë asnjë element përmbysjeje shoqërore” 4 Emërtimi si “revolucion ” i ngjarjeve gjatë dhe pas vitit 1821 nga historiografa greke u bë jo vetëm për “ta lidhur” me vëndin e nderuar që zë Revolucioni francez por edhe për ta bojatisur fytyrën e vërtetë të kësaj lufe e cila kaloi tre faza: - Si një lufë çlirimtare kundër pushtuesit turk - Vazhdoi si një lufë civile dhe fetare për pushtet dhe pasurim - dhe përfundoi me spastrim etnik dhe një genocid të paparë që vazhdoi në shumë

slide 185:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 187 dhjet-vjeçarë edhe pas vitit të lartpërmëndur për të krijuar një shtet homogjen dhe të krishterë ortodoks. Çfarë ndodhi në të vërtetë në këto vite Jo vetëm fuqitë e mëdha europiane si Anglia Franca Austro-Hungaria dhe Rusia por edhe popujt e shtypur të Gadishullit Ballkanik e kuptuan se Perandoria e Osmanëve në fllimet e shekullit 19 i kishte ditët e numëruara. Një shtet « klandestin » në fakt ekzistonte me të gjitha tiparet e një shteti europian perëndimor dhe ky ishte Pashallëku i Janinës i Ali Pashë Tepelenës. Qëllimi i Pashait shqipetar ishte pranimi dhe njohja e tij me hir a me pahir nga ana e Parandorisë dhe Fuqive të Mëdha. Përpjekje për krijimin e një shteti shqipetar u bënë edhe në More. « Në vitet para kryengritëse Teodor Kolokotroni dhe Ali Farmaqi kishin shtruar planin e çlirimit të Moresë . Në qeverisjen e shtetit të lirë do të kishte një këshill qeveritar prej 12 të krishterësh dhe 12 myslimanësh » 5. Por Ali Pasha nuk donte shtete të vogla shqipetare por një shtet të fuqishëm me siperfaqe të gjërë tokësore ku të përfshiheshin edhe popullsi të etnive të tjera. Në këtë shtet gjuha zyrtare do të ishte ajo e shumicës së popullit- shqipja dhe e administratës-greqishtja. “ Aliu thirri në Janinë një kuvënd me përfaqësues të shqipetarëve dhe të grekëve. Në kuvënd ai shpalli krijimin e një shteti monarkik kushtetues i drejtuar prej tij i përbërë nga Shqipëria me katër vilajetet e saj-shën im dhe Tesalia. Greqia qëndrore dhe Moreja do të formonin një shtet grek autonom nën protektoratin e Aliut ». 6 Duhet vënë në dukje që kjo ide e Aliut mbeti si qëllim i bashkë-lufëtarëve të tij arvanitas edhe mbas krijimit të shtetit helen por me drejtim të kundërt : Bashkimin e trevave shqipetare me ato të shtetit Hellenik dhe nën emrin e Konfederatës në fakt të zgjerohej shteti grek duke asimiluar dhe kthyer në fenë ortodokse popullsinë autoktone shqipetare. Ishin arvanitasit drejtues të shtetit hellen që krijuan edhe platformën e « Megalo-idhesë » Ali Pash Tepelena pikture e Louis Dupré 1825

slide 186:

Fatbardha N. Demi 188 që vazhdon të trazojë shpirtrat e qeverive greke edhe në shekullin e 21. Në bazën e shtetit natyral shqipetar të cilin donte ta krijonte Ali Pashë Tepelena u vendosën dy nga idetë e Revolucionit francez ajo e “lirisë” dhe “vëllazërisë” midis feve dhe etnive. Gjatë sundimit të tij çdo besim kishte liri të plotë ushtrimi dhe përfaqësimi në administratën e tij. Për këto ide të Ali Pashes historiografa greke e trajton veprimtarinë e tij të shkëputur nga ngjarjet e vitit1821 dhe e paraqet si një despot të pamëshirshëm që u ra në qafë  suliotëve „vllaho-grekë“ . Por Perëndimi e vlerësoi shumë fgurën e tij. Viktor Hygoi do të shprehej për Ali Pash Tepelenën se: « Ishte i vetmi kolos që shekulli ynë mund t’i kundërvë Napoleonit me origjinë arbëreshe nga emigrantët e krahinës lufarake të Manit në Peloponez që shkuan në ishullin e Korsikës- shën im »7 Edhe Historiografa zyrtare shqipetare e trajton të shkëputur nga ngjarjet e vitit 1821 dhe formimi i shtetit Hellen. Përse ngjarjet e periudhës 1821-1930 i emërtojmë si një pjesë e rëndësishme e historisë së shqipetarëve ndërkohë që bëhet falë për krijimin e shtetit Grek Sepse përveç rolit të Ali Pashë T epelenës në këto ngjarje ishin kryengritjet e vazhdueshme të shqipetarëve që tronditën themelet e sundimit të turqve në Ballkan dhe sepse në pjesën jugore të Ballkanit aty ku kishte qëndën jo vetëm Perandoria e Osmanllinjve por edhe ajo Bizantine popullsia mbizotëruese ishte arbërore me gjuhën e popullit shqipen . Në Greqi arbëreshët « përbëjnë trupin kryesor të popullit kryengritës... në këto vite dëgjohen vetëm arbëreshë dhe maniate. Kladi Meksi Buzhiku Griva Mallami Pulio Dragoi Himariotet Buejt dhe një numër i madh të tjerë që ngritën popullin për të dëbuar turqit …Nuk kishte vënd në gadishull të cilin shqipetarët mos ta ngrinin kundër Turqisë këta 400vjet. » 8 Edhe nëpër zyrat e qeverive “hellenike” të krijuara pas vitit 1821 nuk mungoi te valvitej fustanella kombëtare shqipetare si veshje e zyrtarëve të saj të lartë . Nga ana e historiografsë greke këto lufra paraqiten si beteja të krishterëve ortodoks grekë sepse myslimanët “turq” nuk e dëshironin çlirimin nga “Baba dovleti”Perandoria Osmane.   Pamvarësisht kombësisë së banorëve me emërtimin „turk“  dhe „grek“ përcaktoheshin sipas besimit fetar. Por faktet historike fasin ndryshe: “Më shumë lëvizje kryengritese kundër turqve kanë bërë shqipetarët myslimanë se sa ata të krishterë” 9 Kjo dëshmon edhe një herë se për shqipetarët çështja kombëtare ishte mbi fenë fakt që u dëshmua vite më vonë. Në Kuvëndin e Lidhjes së Prizrenit 1878 u vendos të diskutohej për programin e veprimeve pa folur për fenë. Pjesëmarrësit e të gjitha besimeve kur bëhej falë për çlirimin e vëndit të tyre u ngritën për lufë sepse: Të gjithë jemi shqipetarë  » 10 Përse fuqitë europiane nuk e perkrahën „shtetin shqipetar“ te Pashait të Janinës  Sepse për perëndimorët dhe Rusinë cariste Ali Pash Tepelena ishte “një kockë që nuk kapërdihej” dhe nuk u nënshtrohej zbatimit të planeve të tyre në Ballkan. Ëndra e Luanit të Janinës

slide 187:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 189 ishte të krijonte një shtet të fuqishëm natyral shqipetar brënda një konfederate jo vetëm i të krishterëve por i të gjithë besimeve fetare i cili do të bashkëpunonte me Fuqitë e Mëdha por gjithmonë në interes të tij. Politik-bërësit e mbretërive europiane kishin vite që e vrisnin mëndjen se çfarë do të behej me tokat dhe popullsinë e Perandorisë osmane fundi i së cilës dukej se ishte i pashmangshëm.Historiani austriak J.Ph.Falmerayer shkruan se sipas mendimit europian « restaurimi i Bizantit kjo aksiomë mund të ishte vetëm një restaurim sllavo-grek jo bizantin. » Për Fuqite e Medha “ një sundim i sukseshëm në këto vënde qetësia e brëndëshme dhe lulzimi i shtetit ishin të mundëshme vetëm nepërmjet rusëve të cilët ngjanin me ta në mëndësi dhe besim” 11 Është me të vërtetë e çuditshme që Europa në strategjitë e saj gjeo-politike t’i jepte rëndësi vendimtare faktorit fetar. Por në këtë rast ndodhi pikërisht kështu. Anglia Franca Rusia dhe parija vëndëse bashkë me Klerin “janë të një mëndje që shteti i ri duhet të jetë i krishterë” 12 Më vonë ata sajuan një shtet azmatik hellen ku tre partitë ekzistuese « angleze » « franceze » dhe « ruse » duke lufuar kundra njëra tjetrës për të vendosur në pushtet njerëzit e tyre u bënë shkaktare të dy lufrave të pergjakshme civile. Në këtë “garë” për ta përfshirë Ballkanin jugor në infuencën e saj Rusia qe më e suksesshme. Ajo kish kohë që vepronte si me lufime dhe diplomaci ashtu edhe me veprimtari të fshehta. Mbas dështimit të ndërhyrjeve të vitit 17691790 dhe së fundi më 1807 në Jugun e Ballkanit me idenë e  pan-sllavizmit dhe krijimit të shteteve ortodokse rreth Turqisë Rusisa vendosi t’iua lërë këtë detyre në dorë të krishterëve ortodoksë vëndës. Për këtë qëllim u themelua ne Odesse shoqëria e fshehtë « Filiki Eteria »14.09.1814 drejtuesi i së cilës u vendos fanarioti Alexander Y psilanti një kalorës i gardës perandorake të Carit të Rusisë. Siç shprehej edhe kasapi i Lufës së II botërore Hitleri: « Forca pa një themel shpirtëror është e destinuar të dështojë ». Temeli ideollogjik i kësaj shoqërie do të ishte besimi ortodoks. Ortodoksia krijoi urrejtjen midis shqipetaro-arbërve dhe vëndin e perkatësisë kombëtare dhe vëllazërisë e zuri ekstremizmi i egër fetar. Ky themel shpirtëror siguroi edhe suksesin e planeve të Filiqi Eterisë dhe shfarosjen masive të shqipetarëve.

slide 188:

Fatbardha N. Demi 190 Anëtarë të Feliki Eterisë ishin edhe komandantët arvanitas të 1821 si : Jani Gura Jani Koletti gjatë qeverisjes së të cilit u vu në zbatim plani famëkeq i “Megali Idhesë” Odise Andruco Bubulina Marko Boçari etj. Shumë prej tyre kishin shërbyer në ushtri apo administratën e Rusisë cariste. Veprimtaria e kësaj shoqërije dhe sidomos e Kishës ortodokse shkaktoi lufën civile qe zgjati deri në krijimin e Mbretërisë Hellene të bavarezit Otton Wittelsbach 1833. Në fakt kjo organizatë e fshehtë nuk kishte ushtri dhe as njihej nga populli bile anetarët e thjeshtë nuk e dinin se kë kishin mbi krye te ashtuquajturit “të padukshmit” dhe as planet reale të saj por ajo kishte mbështetjen e Carit të Rusisë për këtë arësye Ali Pash Tepelena i cili kërkonte aleatë kundër turqve ju drejtua për bashkëpunim por pa sukses. Ai e kuptoi se duhej të mbështetej vetëm tek mobilizimi i masave popullore “pa dallime fetare” . Shqipetarët kur niseshin për lufë këndonin : « Nderin dhe Kombin i kemi bashkë / Të krishterë e mysylmanë  » 13 Marko Boçari përpara betejës në Mesollongj 9.09.1823 shtrëngoi duart me bashkë- lufëtarët e tij duke u betuar për të lufuar deri në pikën e fundit të gjakut kundër Mustafa Bushatit. Trimëria e tij mahniti bashkohësit europianë që i kushtuan poezi dhe e përjetësuan në pikture . Poeti i madh anglez Lord Bajroni George Gordon Byron 6 e 1788- 1824 mbajti një falim mbi varrin e Marko Boçarit i veshur me kostumin tradicional shqipetar. Në pikturat e autorëve të huaj të shk19 kushtuar “revolucionit grek “ të 1821 e shikojmë shpesh të valvitet flamuri me kryqin e ortodoksisë pranë luftëtarëve me fustanella .

slide 189:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 191 Shoqëria “Filiki Eteria” ja kishte nevojën e shqipetarëve si të krishterë dhe sidomos myslimanëve që “janë fuqija më efektive e përleshjes me Turqinë” si bardhunjotët laliotët në More. 14 Në 1820 “Kuvëndi i Kapedanëve të Rumelisë” themeloi Aleancën Kombëtare të Grekëve me grekë duhet nënkuptuar shqipetarë të të dy besimeve që pati një jetë të shkurtër nga 15.1.1821deri më dhjetor të 1821. Vulosja e kësaj marrëveshje shënon nisjen e lufës së përgjithëshme dhe jo më 25.3.1821 sipas historiografsë greke kur Prifi Gabriel bën meshën e Shën Mërisë. Qëllimi i ndryshimit të dates u bë që të theksohej autorsia ortodokse dhe greke i të ashtuquajturit « Revolucion grek 1821 » . Mbas rrethimit të Ali Pash Tepelenës nga turqit ndihmësi i tij besnik himarioti Odise Andruco u vendos në krye të Këshillit të Kapedanëve të Rumelisë për të vazhduar planet e tij. Në fazën e parë të lufës kur mbizotëronte fryma e Ali Pashë Tepelenës ajo e çlirimit nga sunduesit osman thirrja për lufim ishte « Ja vdekje ja Liri  ». Por pas një viti ajo u zëvëndësua me thirrjen « Në njerën dorë thikën dhe në tjetrën kryqin» që vite më vonë udhëhoqi andartët grek gjatë masakrave mbi popullsinë shqipetare të jugut të Shqipërisë dhe në Çamëri . Vdekja e Marko Boçarit Ludovico Lipparini.

slide 190:

Fatbardha N. Demi 192 « Sa panë se peshorja anonte nga ana e kryengritësve shkruan historiani arvanitas A.Kola despotët pedantët politike të syzeve miopike dhe rendikotave erdhën në Greqi jo për të lufuar por për të zënë postet. Të gjithë këta përpiqeshin të fanatizonin masat e krishtera që të prishnin Aleancën.” Despotët donin kope me dhentë e veta” 15 Fundi i ekzistencës së Aleancës shënon edhe fllimin e fazës së dytë të lufës  asaj të Kryqëzatës fetare kundër shqipetarëve të besimit mysliman nga shqipetarët e besimit ortodoks në bashkëveprim me ortodoksët vlleh turq të konvertuar sllavë dhe fanariotë të mbështetur nga të gjitha Fuqitë e Mëdha. Ne nëndor 1821 kapedani Tahir Abazi me urdhër të arvanitasve të tjerë myslimane të Aleancës shkoi në Kuvëndin e Parë të Grekëve si dhe për të parë vëndet e çliruara. Kudo sheh xhami të rënuara myslimanë të vrarë dhe familjet e tyre të skllavëruara. Myslimanët shqipetarë sulmonin kundra ushtrisë turke e përbërë me shumicë po nga myslimanë shqipetarë nga ana tjetër vriteshin nga bashkë-kombasit e tyre të krishterë. Në kujtimet e tij historiani arvanitas Makrijani shkruan:”Ndërkohë që grekët shqipetarët-shën im e vëllazëruar të krishterë dhe myslimanë po përpiqeshin të çlironin Njohorin mbriti gjysëm i vdekur në front i vetmi arvanitas mysliman që kishte mbetur i gjallë nga thika e “aleatëve” të krishterë të Moresë. Atëhere myslimanët “zunë britmat nga dëshpërimi. Tanë: “Zoti im përse zëmrohesh me ne fatkeqët Dhe armiqt tanë turqit na vrasin dhe miqtë tanë të krishterët që ndërsa na japin besën e të qënit miq me pabesinë e tyre na vrasin fshehtas »16 Këto veprime befasuan jo vetëm kapedanët myslimanë të shqipetarëve por edhe ata të krishterë që donin të çliroheshin nga turqit dhe jo të vrisnin vëllezërit e një gjaku. Ata që mendonin kështu u vunë në listën e myslimanëve të destinuar për t’u vrare. « Ata që gjatë kryengritjes vazhdojnë të këmbëngulin që të vënë në jetë planin e tij të Ali Pashe Tepelenës-shën im duhen zhdukur me çdo lloj sacrifce…Pra t’i përdorim per sa kohë nuk përbëjnë rrezik » 17 Për të qënë më të saktë kjo lufë vëllavrasëse mbi baza fetare të shqipetarëve nuk flloi më 1821 dhe nuk mbaroi me njohjen e shtetit Hellen 1830. Të gjithë historianët fasin për lufën e suliotëve me Ali Pash Tepelenën por nuk përmënden shkaqet e vërteta të saj. Asnjë libër mësimor grek por as shqipetar nuk përmend masakrën e Dervishanës të vitit 1772 shëmbullit klasik të fanatizmit mesjetar fetar që morri përmasa katastrofale në fazën e dytë të ngjarjeve të 1821. Shtatëqind suliotë të krishterë sulmuan fshatin mysliman çam të Dervishanës 26.07.1772 dhe mbasi i therrën pa perjashtim burrat dhe djemtë e rinj të fshatit duke ju a prerë kokat rrëmbyen si robinja të gjitha gratë dhe vajzat. 18 Kjo masakër e kishte burimin jo thjesht në kundërshtinë e fshatit çam ndaj banditizmit të klefëve suliotë por nga drogimi fetar ortodoks që gjakun e vet por të fesë tjetër e shikonin si « një të keqe » e cila duhej zhdukur. Mbas vitit 1821- 1822 kjo « vëllavrasje fetare » do të përfshinte të gjithë jugun e gadishullit ballkanik. « Është e tepërt të rradhisim këtu të gjitha rastet ku këta zotërinj kapedanët ortodoks shqipetarë së bashku me ortodoks të kombësive

slide 191:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 193 të tjera-shën im godisnin dhe vrisnin pa asnjë lloj arësyeje arvanitasit mysylmanë që i dorëzoheshin ushtrisë së krishterë duke braktisur turqit ndërkohë që nuk bënin të njëjten gjë me turqit halldup » shkruan A.Kola. 19 Pёr ta ndezur edhe më shumë zjarrin e ortodoksizmit dhe urrejtjes fetare nё Greqi Rusia cariste dergoi mijëra prifёrinj apo civilë nën robën e tyre për të ngjallur urrejtjen dhe futur pёrçarjen midis myslimanёve dhe tё krishterёve” . 20 Disa prej pasardhësve të kapedanëve shqipetarë ortodoksë që udhëhoqën Kryqëzatën fetare gjatë « Revolucionin grek të 1821 » i përsëritën barbarinë mesjetare duke kryer krime nga më çnjerëzore sidomos në trevat e jugut të Shqipërise dhe Çamëri. Napoleon Zerva emri i të cilit do të shënohet përherë përkrah kriminelëve më gjakatar të shekullit të 20-të siç thuhet «  pasuria tretet-emri mbetet »  vijoi shfarosjen dhe dëbimin e popullsisë autoktone çame të nisur nga stërgjyshi i tij suliot Tusas Zerva. “Djali i Markos Dhimitri Boçari u bë tre herë ministër i lufës nën mbretërit Oton dhe Georgios I i asaj ushtrije që sipas shkrimtares M.Vickers dogji dhe masakroi 46 fshatra myslimanësh vetëm në Shqiperinë e sotme të jugut pa llogaritur Çamerinë dhe gjithe trevat që mbeten jashtë kufjve shqipetare duke mos prekur as edhe një fshat ortodoks” . 21 Ekstremizmi i tejskajshëm i besimit fetar i ktheu shqipetarët ortodoks në makineri vrastare kundër vëllezërve të tyre dhe jo vetëm kaq por « fatkeqësisht kjo dukuri ka bërë që në Ballkan të zhduket kultura e popujve të vjetër të cilët besonin në kishën ortodokse dhe trashëgimia e tyre kulturore dhe territoriale të manipulohet nga shtete dhe kishat nacionale“.22 Si vallë zuri vënd fanatizmi fetar në shpirtin e shqipetarit sa ta quaj „të huaj“ bashkë- kombasin e tij dhe me një urrejtjeje të papërmbjtur të ngrejë dorën kundër gjakut të vet për ta zhdukur Në këtë shpërfytyrim merita kryesore i takon përpjekjeve të Kishës Ortodokse greke. Një nga bashkë-kohësit e atyre viteve francezi Pukëvil vëren : “Grekët e sotëm të krishterët e them me siguri se nuk do të shohin në kryengritjen e tyre asgjë tjetër përveç triumft të fesë së tyre… ” 23 Por fanatizmi fetar nuk ishte faktori i vetëm. Grykësia për pasuri dhe pushtet e kapedanëve shqipetarë ortodoks do të përbënte bazën mbështetëse të saj. Masat popullore sipas traditës ndoqën krerët e tyre por nuk ftuan asgjë. « Mbas mbizotërimit të kryengritjes dhe krijimit të shtetit të pavarur grek të varfërit u bënë më të varfër dhe të pasurit më të pasur. Kapedanët … morrën feude prona-shën im me këtë mënyrë : Hipnin në një kodër dhe aq sa u zinte syri në terren bëhej prona e tyre personale » 24 Kjo grykësi për pushtet dhe pasuri e nxitur nga fanatizmi fetar dhe e mbështetur nga interesat e Fuqive të Mëdha shkaktuan lufrat civile pasojat e të cilave do të ishin të denja vetëm për penën e Shekspirit.

slide 192:

Fatbardha N. Demi 194 Odise Andruco emërtohesh si një nga kapedanët më të shquar të lufës çlirimtare të 1821. Ishte lufëtar i madh organizator inteligjent dhe shumë popullor. Krahui tij i djathtë ishte Jani Guri dhe siç ndodh në çdo lufë lidhja e tyre kundër ushtrisë osmane u kurorëzua jo me betime besnikerije por nën breshërinë e plumbave dhe vringellimën e shpatave. Ishte po ai kapedan Guri që e arestoi ish komandantin e tij 1825 dhe për dy muaj e torturoi pikerisht në Akropolin të cilin Odise Andruco e kishte mbrojtur nga turqit që të tregonte se ku e kishte fshehur pasurinë. Odisea u mbyt me litar dhe historia greke e përjetësoi si «  tradhëtar  » të kauzës çlirimtare të grekëve. Dhe nuk ishte vetëm Odise Andruco viktimë e kësaj lufe për pushtet por edhe kapedanë të tjerë si Kolokotroni Delijani Griva dhe shumë të tjerë që u burgosën u vranë apo u persekutuan nga kundërshtari i tyre politik Jani Koletti ish mjek në oborrin e Ali Pashë Tepelenës dhe mbështetësit e tij që të gjithë me gjak shqipetari. Lufa për pushtet la pas dore lufën kundër turqve dhe ishte popullsia ajo që u bë viktimë e hakmarrjes së egër të ushtrisë osmane. Në qershor të 1824 qeveria e Kolettit Konduriotit dhe Mavrokordatos morri nga anglezët një kredi për armatosjen e ushtrisë prej 520 000£ një shumë e lartë për kohën. Këto para u përdorën kryesisht për të blerë kapedanët nga kampi i kundërshtarëve politikë „rebelëve“ siç i quanin. Ndërkohë trupat e Hysen Beut të ardhura nga Egjipti si ndihmë për Perandorinë Osmane pushtuan ishullin e Kasos . Urdhëri i ditës qe :“Të gjithë meshkujt mbi 8 vjeç do të vriten gratë dhe fëmijët do të shiten” 25 A e përjashtojnë njëra tjetrën dy anët e medaljes Sigurisht që jo. Përkundrazi në historinë tonë kombëtare duhet të zënë vënd të dyja « bashkjetesa fetare » dhe « lufa fetare » e shqipetarëve sepse të shkëputura ato nuk na japin të vërtetën historike.

slide 193:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 195 Kjo lufë fetare dhe civile në Jug të Gadishullit që zgjati afro dhjetë-vjet deri sa u shpall mbretëria e bavarezit 17 vjeçar Otton Wittelsbach 1832 çuditrisht ishte një „rivënie në skenë“ e tragjedisë trojane të Homerit ku aktorët e të dyja anëve: ftimtarët dhe të humburit kishin „një gjuhë një gjak dhe një zakon“ dhe ku „kali i Trojës“ bëri të mundur të arrihej ftorja e pashpresë.

slide 194:

Fatbardha N. Demi 196 PIKTORI QË PËRJETËSOI NË HELLADË HISTORINË E SHQIPETARËVE Teofl Haxhimihali 1867-1934 Sot vlerësohet si piktori më i famshëm i artit popullor i Greqisë dhe një nga përfaqësuesit më të mëdhenj të rymës moderne të pikturës hellene të fllim shekullit 20. Veprat e tij janë paraqitur në Galeritë e të gjitha qyteteve europiane dhe janë blerë me çmime shumë të larta në Londër dhe Nju Jork nga koleksionistët privatë. Emri i tij familjar është Teophilos Kefalas 1863/70-1934 lindur në Varia afër qytetit Mitelen në ishullin e Lesbos. Ishte më i madhi nga tetë fëmijët e familjes së tij. Njerëzit e kanë njohur me emrin Teofl Haxhimihali mbiemër i nënës së tij Penelopë bij e piktorit të njohur të ikonave Kostantin Haxhimihali Costandinos Hatzimihalis. Që në moshë të njomë çfaqi dëshirën për pikturën dhe pas disa vitesh e la shkollën për të jetuar në fllim pranë gjyshit dhe më vonë si ndihmës i dajës i cili punonte si ndërtues dhe piktor në zbukurimin e shtëpive. Tradita e pikturimit mbi copë dhe dru me të cilën u njoh në punishten e gjyshit dhe përvoja në pikturën murale prodhimin e ngjyrave dhe përdorimin e tyre në materiale të ndryshme pranë dajës Gjergj Zograf George Zographos ishin shkolla

slide 195:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 197 e vetme e Teoflit të ri. Zograf në shqip emërtohesh puna e një piktori dhe shpesh mbetej si mbiemër i tij në vëndin ku jetonte dhe punonte. Jeta pranë familjës së nënës dhe në vëndlindjen e tij ishullin Lesbo ishin vendimtare në formimin e karakterit të tij si njeri dhe piktor. Sipas shkrimeve të Plinit të Vjetër dhe Strabonit emri më i lashtë i ishullit ka qënë Pellazgji emërtuar nga banorët e tij fset eole. Herodoti pohon se eolët ishin Pellazgë.Hérodote Histoires 7.95 Lesbo ishte edhe vëndlindja e shumë poetëve të famshëm si Leschès de Pyrrha VIIIë -VIIpK poeteshës Safo Sapho v.-640/-v.-600 pK poetit e muzikantit Arion de Méthymne VII pK Terpandre TérpandrosVII pK poetit më të madh lirik Anacréon Anakréôn550 - 464pK.1 Në këtë ishull që nga lashtësia e deri në kohën e Teoflit të ri kanë banuar përherë fse të pëllazgo-arbërve të vjetër dhe më vonë ata të rinj të ardhur nga trevat kontinentale. I frymëzuar nga mitet dhe objektet e shumta arkeologjike me të cilat bashkjëtonin banorët e ishullit në pikturat e Teoflit zënë vënd të rëndësishëm fgurat mitologjike dhe pothuajse të gjithë heronjt e shquar të lashtësisë . Teofli ndjente një dëshirë të madhe të udhëtonte të njihej me njerëz të rinj dhe sidomos me qytete të famshme të së shkuarës. Në moshën 18 vjeçare vendoset në qytetin e Smirnës në T urqi Izmiri i sotëm. Përreth këtij qyteti bregdetar ndodheshin qytetet e lashta si Efesi Laodicea Filadelfa Sardi Tyatira e Pergamo. Të dhëna për jetën e tij janë shumë të pakta dhe asgje nuk dihet me siguri. Më tepër për Teoflin-njeri « fasin » pikturat e tij se sa ndonjë autor artikull i kohës apo i ditëve të sotme. Kështu nga periudha e rinisë kemi frmën e tij tek autoportreti me shënimin « Kafaz i Konsullatës Smirna ». Kjo dëshmon se një nga punët e tij ka qënë si « kafaz » siç fitej në gjuhën shqipe për rojet pranë konsullatës së shtetit të ri hellen në Smirna. Gjithashtu shkruhet se edhe kur ka kryer punë të tjera asnjëherë nuk e braktiste pikturën. Në Ballkan shqipetarët mbaheshin si rojet më besnike që e ruanin të zotin duke mos kursyer edhe Perëndesha Athina dhe Artemisi rreth vitit 1927/1934 Akili  Aleksandri i Madh Muzeu Historik Kombëtar Athinë.

slide 196:

Fatbardha N. Demi 198 jetën. Flitet edhe sot se në Rumaninë e shekullit 19-20 bankierët dhe tregëtarët preferonin të kishin shqipëtarët si « kafaz ». Le të kujtojmë rojen besnik të Lord Bajronit i cili e çoi trupin e tij në kushtet e atëhershme deri në Angli duke plotësuar amanetin e zotit të tij. Kjo detyrë vlerësohej prej tyrë si një çështje nderi dhe e shënjtë dhe nuk shikohej thjesht si një burim ftimi. Teofli më vonë tregonte me krenari se si kishte vrarë një turk për të mbrojtur konsullin nga një tentativë vrasjeje. Një fakt tjetër na dëshmon shqetësimin e piktorit për lufën çlirimtare kundër turqve. Në 1897 midis Mbretërisë hellene Greqi dhe Perandorisë otomane shpërtheu një konfikt ushtarak i njohur si « lufa e 30 ditëve ». Shkak u bë problemi i Kretës. Banorët e mbetur nën sundimin e sulltan Abdulhamid II krahas kryengritjeve të armatosura kishin dërguar Mbretërisë hellene dhe Fuqive të Mëdha memorandumin e përfaqësive të të gjitha provincave 3.02.1895 ku kërkonin vetqeverisjen dhe mbrojtjen e tyre. 2 Në atë kohë në shtetin e ri të Helladës mbretëronte me dorë të hekurt mbreti danez Giorgio I 1845- 1913 i cili udhëhoqi politikën e tij sipas projektit të “Megáli Idéa” 1844 të mbretit Otton I 1815-1867. Duke përftuar nga vendimet e Kongresit të Berlinit 1878 Giorgio I kishte pushtuar krahinën e Tesalisë dhe më 1881 edhe Epirin e jugut. Rasti i Kretës ishte një arësye e mjafueshme për zgjerimin me toka të reja dhe për këtë qëllim të hynte në lufë me Perandorinë otomane. Në këtë prag lufe ku humbësit e vërtetë do të ishin banorët Teofli u nis drejt Athinës për t’u shkruar vullnëtar. Megjithëse edhe vëndlindja e tij ishulli Lesbo ishte akoma e pushtuar çështjen e lirisë ay e shikonte si një detyrë kombëtare. Piktori i oborit të sulltanit Abdyl-hamitit II italiani Fausto Zonaro e përjetoi masakrën e Domokos duke na lënë edhe dëshminë se si u flijuan luftëtarët shqipetarë të mbretërisë së Helladës. piktura lart . 3

slide 197:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 199 Kulmi i lufës u arit në betejën e Domokos17.05.1897 që vulosi edhe ftoren e turqve. Ushtria e mbretit Giorgio I u mund keqas ndërsa Perandoria otomane pati mundësi të pushtonte një pjesë të Tesalise. Ne nuk e dimë nëse Teofli arriti të marrë pjesë apo jo në lufë por humbja gjaku i derdhur dhe masakrat mbi popullsinë e tronditën thellë piktorin e ri. Po këtë vit tashmë në moshë të pjekur ai vendoset në Volos qytetin-port më të rëndësishëm të gadishullit Pelion ku vijoi për vite më radhë të pikturonte portrete të njerëzve muret e brëndëshme të shtëpive dyqaneve dhe kafeneve. Të ftoje jetën si piktor sidomos në ato kohë kur popullsia ishte më shumë bujqësore dhe e varfëruar nga lufrat civile dhe sulmet pushtuese të shteteve te reja fqinje ishte shumë e vështirë. T eofli megjithatë punonte pa u lodhur në çdo punë që i afrohej edhe si bari siç lexojmë në disa shkrime për të mbajtur veten dhe për të siguruar bojra furça dhe pëlhurë për pikturat e tij. Në këtë kohë sipas specialistëve pikturat e tij tregojnë pjekurinë e Teoflit si artist. majtas Murri i brëndshëm i shtëpisë së Jani Kondo Giannis Kondos në Volos e pikturuar nga Teofl Haxhimihali1912 sot e kthyer në galeri arti të pikturave të tij  Portreti i dy heronjve Erotokritos dhe Arethusa të poemës së poetit të madh të Kretës italianit Vinçenco Kornaro Vitsentzos Cornaros shk 17. Në mbarë Gadishullin e sunduar nga Bizanti poema ishte shumë popullore për hymnin e saj kushtuar kurajos nderit dhe miqësisë. 4 Mbasi provon fatin e tij duke shëtitur në krahina të ndryshme i përbuzur dhe i shpërfllur nga « helenët e rinj » i moshuar i sëmurë dhe i varfër më së fundit kthehet përfundimisht në vëndlindjen e tij Mytilenë. Në shtëpinë e vëllait të tij Stavros ay gjeti mikpritjen dhe mbështetjen për punën e tij në vitet e fundit të jetës. Në murin e shtëpisë së tij ruhet edhe sot piktura e dy heronjve foto lart të poemës së famshme. Më vonë largohet së bashku me nënën për të jetuar në një shtëpi tjetër ku edhe mbylli sytë më 26 mars 1934.

slide 198:

Fatbardha N. Demi 200 Në foto shtëpia ku jetoi vitet e fundit të jetës në Mitilenë. Vdiq në varfëri të plotë dhe i vetmuar dy vjet pas vdekjes së nënës së tij. 5 Në kujtimet që ka lënë Teofl Haxhimihali tek bashkëkohësit dhe studiuesit e artit të cilët kanë folur për pikturat e tij është përcaktuar si njëri thellësisht i përkushtuar ndaj historisë fgurave të shquara të mitologjisë dhe heronjve të epokës moderne natyrës dhe njerëzve të thjeshtë të vëndit të tij. Kjo « histori popullore» që la piktori shëtitës më kujton fotograftë që ruhen në arkivën e familjes Marubi Shkodër. Një trashëgimi që edhe kur mungojnë dokumentet mund të sjellin fakte për studimet historike të kohës siç do ta shfrytëzojmë më poshtë edhe ne por edhe jetësore për autorin. Populli ynë thotë se çdo njëri ka yllin fatin e tij dhe ky yll do të jetë takimi i piktorit tashmë me përvojë me Strati Elefheriadis 1897-1983 me origjinë po nga ishulli Lesbo. Këtu duhet të ndalemi pak për të folur për këtë njeri në mënyrë që lexuesi jo profesionist i pikturës të kuptojë vlerën artistike të pikturave të Teofl Haxhimihalit. Stratis Elefheriadis 1897-1983i njohur në rrethet artistike të Parisit me emrin E.Tériade ishte larguar në moshën 18 vjeçare nga vëndlindja e tij ishulli i Lesbos drejt Parisit. Në kohën e tij njihet si një nga kritikët dhe botuesit më të mëdhenj mbi artin në Francë. Fillimisht e nisi punën si kritik arti në revistën «  L’Intransigeant » më vonë si bashk-themelues i revistës «  Minotaure  » themelues i revistës « Verve » dhe autor i 27 botimeve me piktura e gravura të piktorëve të famshëm dhe disa veprave të vetë artistëve. Mbështeti dhe i bëri të njohur autorët e rymave të reja në fushën e letërsisë skulpturës dhe pikturës që më vonë krijuan « shkolla » të artit modern europian dhe atij botëror. Tériade bashkëpunoi me fgura të shquara si Maurice Raynal Albert Skira Michel Leiris Raymond Queneau Matisse Georges Braque Picasso Chagall Fernand Léger Miró etj.

slide 199:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 201 Në kohën e tij ishte një zë i rëndësishëm i kritikës letrare dhe artistike i vlerësuar nga lexuesit francez dhe ata botëror. 6 Një nga zbulimet e tij qenë edhe pikturat e Teoflit. « Tradita bizantine e pikturës murale me veprat e tij u rilind në mënyrë natyrale – shkruante E.T eriade për të -Tjeshtësia ndjesia magjike në çdo kombinim të ngjyrave ornamentet e freskëta imagjinata spontane dhe së fundi krijimtaria e thjeshtë kjo thjeshtësi krijuese e cila e bën artin primitiv popullor-shën im të barazvlefshëm ose më të mirë se çdo shprehje e sofstikuar artitike. Të gjitha këto e bëjnë Teoflin një person unik në sytë e kaltër të të cilit pasqyrohen thesaret e ngjyrave fsnike të vështira për t’u gjetur. E bën të barazvlefshëm artistin me nivelin e të gjithë piktorëve të artit  popullor dhe me piktorët e sotëm më novator. Guximi kriues sundon tek ay deri në atë shkallë sa na mahnit ». 7 E.Teriade i jep para Teoflit për të siguruar çdo material të nevojshëm për të pikturuar dhe porosit tabllo në pëlhurë me qëllim që t’i bënte të njohura në Paris. Pikturat e shumta që grumbulloi kritiku i artit në shtëpinë e tij 86 prej të cilave sot ndodhen në muzeun e piktorit dëshmojnë për punën e madhe të Teoflit gjatë këtyre viteve. Por vetë ay nuk ariti të shijonte suksesin e tyre dhe as përftimin material në “kryeqytetin e artit botëror” siç emërtohej Parisi sepse ekspozita u hap në Luvër më 1936 ndërkohë që piktori kishte vdekur në varfëri të plotë dy vjet para çeljes së saj. Pikturat e tij lanë mbresa në rrethin artistik të asaj kohe dhe sot tregëtohen me çmime të larta deri në gjashtë shifra nga Galeri me emër në Londër Nju Jork dhe Athinë. Teriade që në thellësi të shpirtit kishtë mbetur bir i vëndlindjes së tij ishullit Lesbo jo vetëm që e bëri të njohur botërisht emrin e tij por në vitin 1965 ndërtoi në Mitelen Lesbo muzeun e Teofl Haxhimihalit duke i dhuruar edhe 86 piktura të autorit nga koleksioni i tij privat. Mbledhja e pikturave nga E.Triade ekspozita në Paris dhe sidomos hapja e muzeut krijoi mundësinë që veprat e tij të mos jenë thjesht zbukurime të mureve të kafeneve dhe disa shtëpive private disa prej të cilave u dogjen gjatë lufimeve me turqit dhe disa u shkulën për t’u shitur por të vlerësohen nga shumë njerëz të shquar. Poeti dhe nobelisti në letërsi 1963 Y órgos Seferiádis pohon se Teofli në pikturat e tij kishte shprehur një këndvështrim të ri që shumë artistë nuk e kanë arritur. Ai kishte ndriçuar mendimin e njerëzve. “Ishte një artist i madh por i panjohur për ne dhe kjo është e pafalshme”8.

slide 200:

Fatbardha N. Demi 202 Kurse sociollogu francez Louis Roussel 1921 -2011 me keqardhje pohon : “Nuk e kam dëgjuar kurrë emrin e tij. Çfarë gabimi. Kishte një personalitet kaq të jashtzakonshëm dhe arriti të bëjë kaq shumë duke patur parasysh se kishte flluar nga hiçi » . 9 Piktori Yannis Tsarouchis 1910-1989 vuri në dukje se “veprat e tij kanë sjellë atë që piktura greke e shekullit XIX nuk e ka shprehur” . 10 Po çfarë nuk ka shprehur piktura por edhe historia greke Historiografa greke ka heshtur për popullsinë arbërore pasardhëse e heronjve mitik të lashtësisë dhe autore e lufrave çlirimtare kundër Perandorisë Osmane. Për Teoflin kjo ishte një padrejtësi e madhe që i bëhej banorëve autoktonë të Helladës. Lufa e përgjakshme për çlirim shkruante historiani austriak J.Ph.Falmerayer Elementi Shqipetar në Greqi 1857 ishte „një revolucion krejtësisht shqipetar jo hellen sepse të gjitha bëmat vërtet të shkëlqyeshme të cilat bënë bujë edhe më pas u kryen nga lufëtaret e popullit shqipetar” 11 Ky udhëtar i palodhur dhe vetmitar i “armatosur”me penela dhe bojrat e tij kishtë marrë përsipër një detyrë fsnike që të bëhej përfaqësues dhe ta përjetësonte historinë e tyre. Ky mission “mesianik” i piktorit nuk përmëndet në asnjë jetëshkrim të tij. Në fakt nuk ka as ndonjë botim të veçantë për të. E gjithë biografa e botuar mbi Teofl Haxhimihalin mund të përfshihet në dy rrjeshta : Ishte i apasionuar mbas miteve të lashtësisë fgurave heroike të 1821 dhe jetës së njerëzve të thjeshtë. Kishte mani të çuditshme të mbante fustanellën e gardës greke. Personaliteti i vërtetë i Teofl Haxhimihalit botkuptimi i tij arësyeja se përse ndëroi mbiemrin përzgjedhja e tematikës së pikturave dhe mënyra që kishte zgjedhur për jetën e tij çuditrisht nuk është studiuar asnjëherë as kur ishte gjallë dhe as në ditët e sotme. Nuk dimë as se çfarë na ka lënë të shkruar vetë piktori mbi copën e portreteve dhe të fgurave historike që të kishim një dokument ku të mësonim se ç’ka dashur të shprehë në ato tabllo.

slide 201:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 203 Ja si përshkruhet përgjithësisht “portreti” i Teoflit në Greqinë e sotme i marrë nga libri i Stratis Myrivilis : “ Ai ishte njëri i çuditshëm dhe njerëzit mendonin së ishte gjysëm i marrë. E ka kaluar kohën në vetmi dhe varfëri i veshur më fundin e tij të përçmuar. Ju do të habiteni se si i shkoi ndërmënd një banori të ishullit të vishte fustanellën. Ky ishtë pasioni i tij ... Ishte një njeri trup-vogël dhe i zbehtë por tek ay zjentë dëshira për të patur pamjen që Zoti ia kishtë mohuar. Nganjëherë në karnavale ai mblidhte miqtë e tij dhe paraqitej me veshjet e Perëndive të Olimpit ... Shumë herë i veshur me fustanellë dhe mbasi ngjeshte në brez jataganin do të pikturonte pjesë nga lufa e Pavarsisë së Helladës. Ai kishtë pasion temat heroike ngjarjet nga jeta e Ali Pashait... ” Nga libri Vasilis Arvanitis i Stratis Myrivilis shkruar më 1934. 12 Në të gjitha shkrimet Teofl Haxhimihali paraqitet si piktor grek. Është e vështirë në botimet biografke të banorëve të Greqisë të përcaktosh se kush është grek dhe kush nuk është. Kjo për arësyen e thjeshtë se mendohet se të gjithë ata që banojnë apo kanë banuar aty që nga lashtësija e deri në kohën e Teoflit dmth në shk 19 janë helenë-grekë. Gjithashtu në këtë shtet janë ndryshuar jo vetëm toponimet por edhe emrat dhe mbiemrat e banorëve të tij të vjetër dhe të rinj. Prandaj këtë detyrë do t’ia lëmë vetë piktorit. Siç paraqitet në fotograf poshtë dhe siç e kujtojnë bashkohësit e tij Teofli që në rininë e herëshme dhe deri ditën që mbylli sytë ka mbajtur vetëm një nga veshjet tradicionale të shqipetarëve tipin me fustanellë të përhapur në Shqipërinë e Jugut dhe të V eriut mjafon t’i drejtohesh fonotekës Marubi-Shkodër. Ai mbante fokë të gjatë të kapur bisht nga mbrapa siç ishte tradita e lashtë e shqipetarëve e lufëtarëve të Ali Pash Tepelenës dhe e heronjve të1821-ës. Nga trasta që e hidhte mbas supit lidhur tek një shkop i valavitej një famur i vogël me shqiponjë. 13 Mbajtja e veshjes së shqipetarëve nuk ka qënë thjesht një mani e piktorit siç shkruhet apo mahnitje ndaj bukurisë burrërore të saj siç e shikojmë tek fotograftë e të huajve në fonotekën Maurubi dhe pikturat e shumta të shekullit 19. Përkundrazi prej saj ai u përçmua dhe u tall nga “helenët e rinj” dhe nuk u kuptua apo nuk kanë dashur ta kuptojnë nga shkruesit mbi jetën e tij.

slide 202:

Fatbardha N. Demi 204 Për Teofl Haxhimihalin ky kostum lidhej me vetë qënien e tij shpirtërore si origjinë si njeri dhe si piktor . “Fustanella është një provë konkrete e identifkimit të tij” pohon intelektuali siçilian Fernando Buscemi në komentin e tij për dokumentarin “Teoflos”1987. 15 Siç përmëndëm për toponimet emrat dhe fgurat historike është “greqizuar” edhe fustanella dhe sot mbahet e shpërfytyruar nga rojet e gardës në Athinë. foto majtas Në botimet mbi origjinën e saj shkruhet se është një veshje e traditës së grekëve dhe shqipetarëve. Dihet se veshja e traditës përcakton edhe origjinën e njerëzve që e mbajnë atë apo e kanë veshur në të kaluarën. Për këtë problem do të paraqesim mendimin e vetëm disa autorëve që e kanë njohur shtetin e Helladës Greqi në fundin e shk19 dhe fllimin e 20-ës. Zbuluesi i Trojës arkeologu Heinrich Schliemann 1822-1890shkruan :”Fustanella është veshje origjinale Shqipetare dhe është adaptuar nga Grekët vetëm pas Revolucionit. Ajo është trashëguar në Shqiperi që nga kohët më të lashta atë e gjejmë shpesh tek statujat antike duke përfshirë dhe atë të Pirros në Muzeumin e Napolit” Ithaka der Peloponnes und Troja: Archäologische Forschungen.by Heinrich Schliemann1869f 57 16 Poeti dhe dipllomati anglez në Athinë James Rennell Rodd 1858–1941 shton se :”Që nga koha e lufës për pavarësi veshja shqipetare u bë veshja kombëtare e Greqisë kontinentale” Te Customs and Lore of Modern GreeceRennell Rodd botuar D. Stott 1892 2006 f23 73291 nga e majta Teofili me nënën e tij Foto e rojes shqipetare e gardes mbretërore Oscar Wilde 1854-1900 gjatë vizitës në Helladë1877 Mbreti Otton me veshjen tradicionale shqipetare. 14

slide 203:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 205 17 Edhe gazetari anglez Brailsford Henry Noel 1873-1958 që morri pjesë në një mision ndihme në Maqedoni në vitin 1903 pohon se:”Kostumi kombëtar i Toskëve është një “kilt”si e skocezëve-shën im ose fustanella e bardhë prej lini që u përshtat për ushtrinë greke” Brailsford Henry Noel “Its Races and Teir Future” 1906 f230 18 Lista me emrat e studiuesve edhe më të vonshëm të cilët pohojnë origjinën shqipetare të fustanellës është shumë e gjatë por do të mjafohemi me dëshminë e James P. Verinis Journal of Modern Greek StudiesMay 2005 pp. 139—175. se në Greqi fustanella bëhet traditë falë shqipetarëve në kohën e pushtimit Osman të shk 15 dhe ka qënë e përdorur gjërësisht që në shk 12-të. 19 Huazimet e popujve fqinj nga tradita e shqipetarëve nuk ka qënë vetëm tek veshja e tyre por edhe në fusha të tjera të kulturës. Historiani dhe etnologu serb Tatomir P. Vukanović 1907–1997 duke folur për balladat e ngjajshme mesjetare të popujve ballkanik pohon se: « Janë më të bukura këngët kur këndohen në shqip se në gjuhët e tjera. Prandaj edhe sllavët edhe turqit edhe ciganët këto këngë i këndojnë jo në gjuhën e tyre por në shqip » 20 dhe siç dihet origjinali gjithëmonë është më i bukur se kopja e tij siç e dëshmon edhe fustanella. Si përfundim fustanella përfaqëson origjinën shqipetaro-arbërore të atyre që e kanë veshur në Greqi. Teofli e mbante fustanellën për të shprehur identitetin e tij kombëtar si kundërvënie ndaj propagandës aktivitetit shtetëror dhe institucioneve fetare në Greqi ndaj çdo çfaqjeje shqipetare: në gjuhë etni traditë dhe sidomos në kulturë dhe besim. Siç shkruhetTeofli asnjëherë nuk e ka shkelur pragun e Kishës ortodokse. 21 Odise Andruco një nga lufëtaret e Ali Pash Tepelenës në lufën kundra Perandorise osmane ishte frymëzuesi i Këshillit të kapedaneve të Rumelisë për të krijuar një shteti pa dallime fetare. Portreti i tij ishte një nga më të dashurat për Teoflin. Si një MESIA i së vërtetës historike të shqipetaro-arbërve të vendit të tij siç tregojnë banorët që e kanë njohur piktorin në festat shtetërore apo të traditës organizonte në sheshin e qytetit apo të fshatit ku banonte çfaqje teatrale popullore me tematikë nga lufa heroike e 1821 apo mbi fgura të lashtësisë si Aleksandri i Madh. Ai luante gjithëmonë rolin kryesor duke përgatitur vetë edhe veshjen e tij. 22 Teofl Haxhimihali është një fgurë madhore si njeri dhe piktor sepse përjetsoi në pëlhurë muret e shtëpive dhe kafeneve të qytetit e të fshatit historinë dhe heronjtë e vërtetë të Helladës ata që shoqëria helene kishte flluar t’i shikonte ndryshe. Disa prej tyre u vranë të tjerë u burgosën e u quajtën “tradhëtarë” dhe ata që mbetën u emërtuan grekë. Me penelin e tij të thjeshtë dhe shpesh nën dashamirësinë e banorëve për bukën e gojës ai u la njerezve “Iliadën” e tij jo me vargje por me vizatime. Në “homeriadën” e Teoflit krahas betejave të Tiseut Akilit Aleksandrit të Madh dhe fgurave hyjnore të Artemidës Athinasë Zeusit dhe shumë të tjerëve zënë vënd edhe heronjtë e kohëve të reja që nga Skënderbeu Paleologu bizantin e deri të Ali Pash Tepelena Marko Boçari bab e bir Andruco dhe shokët e tyre

slide 204:

Fatbardha N. Demi 206 lufëtarë. Tek pikturat e tij ndihet melodia e shtruar e bariut të fshatit blegerima e tufës qe ka pushtuar livadhin në perëndim të diellit thirrjet entuziaste të valltarëve me fustanella apo heshtja pritëse e shitësit pranë tezgës në rrugën e qytetit. Veprat e tij janë bërë shumë të njohura në Greqinë e sotme dhe për artdashesit europiane dhe më gjërë. Por fgura madheshtore e Teoflit “homerik” qe mbante gjallë në shpirtin e popullit të tij bëmat e të parëve të tyre nuk është zbuluar as sot. Në sytë e njerëzve ai ka mbetur një njëri i çuditshëm që kishte zgjedhur një jetë prej nomadi dhe maniak për t’u veshur me fustanellën e tij. Duke gjetur ato pak të dhëna mbi jetën e tij dhe sidomos duke u njohur me vetë veprat e piktorit disa prej të cilave paraqiten më poshtë pa asnjë vështirësi mësojmë përkatësinë e tij etnike mendimet dhe misionin që i kishte vënë vetes. E.Teriade u përkujdes që “Iliada” arbërore e piktorit të mos humbasë dhe të njihet kudo në botë duke përciellë në këtë mënyrë tek çdo shikues bashkë me veprat edhe “zërin” e vet Teofl Haxhimihalit : Jam dhe do të mbetem përjetësisht shqipetar nga e majta Odise Andruco 1790-1825 biri i të famshmit kryekomitit Andrea Verushi nga Livanti i Lokridhës Adamantios Korais shqipetari që hartoi gjuhën moderne greke dhe Rigas Feraios. 1911 Fatkeqsisht si edhe në pikturat e tjera nuk e dimë se çfarë është shkruar posht pikturës Luftëtari suliot Marko Boçari 1900 23

slide 205:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 207 Luftëtarë të 1821 Hakmarrja e Akilit pranë mureve të Trojës 1922

slide 206:

Fatbardha N. Demi 208 Agamemnoni duke çuar vajzën e tij Efigjeninë në tempullin e Artemidës. Sipas mitit Agamemnoni mbreti i Mikenës dhe Argosit gjatë gjuetisë kishte vrare një dre kafshën e shënjtë të Artemisës. Kalkante Calcante prifi-orakull i tempullit të saj për t’ia ulur zëmërimin i tha Agamemnonit se duhej sakrifkuar një virgjëreshë dhe Ifgjenia ishte zgjedhja më e pranueshme. Kur një grua e vjetër e pyeti T eoflin « Çfarë po pikturon o bir  Ai u përgjegj : « Një femër që sakrifkoi jetën e saj për të shpëtuar Helladën ». 24 Shenim : Sipas studiuesit arbëresh At Dhimitër Kamarda Aristoteli pohon se Hellada e parë ishte Epiri. Meteor.I14

slide 207:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 209 DARDANIA E PAZBULUAR E vërteta asnjëherë nuk mund të zbresë në nivelin e atij që e kërkon përkundrazi për ta marrë i takon kërkuesit të ngjitet në nivelin që ajo gjendet. Rruga më e mirë për të përcjellë një të vërtetë është një lloj komunikimi që i kapërcen kufjët e falës : është të kuptuarit intuitiv. Helena Balvatsky Për Shqipërinë veri-lindore natyrale nuk dihet ndonjë emërtim gjeografk më i lashtë se sa toponimi Dardania origjinën e të cilit janë përpjekur ta zbulojnë pothuaj të gjithë emrat e shquar të historisë dhe gjuhësisë albanologjike dhe botërore. Libri i parë që ka folur për popujt e lashtësisë ka qenë edhe libri i parë i historisë europiane Iliada e Homerit ku shkruhet :“Dardanët i drejton Enea i shquar… ” Omero Iliade II 816-823 1 dhe më vonë i përmend edhe Straboni 64 pK - 19 pas K “people of the Dardaniatae… ”fs i Dardanisë në librin e tij Descriptive Ethnology: Europe Africa India.2 Ndërsa Edith Durham Prejardhja e disa fseve dhe disa kanune e zakone të Ballkanit pohon se  në hartat e vitit 140 të astronomit dhe gjeograft Claude Ptolémée 90 - 168 pas

slide 208:

Fatbardha N. Demi 210 K gjejmë toponimin Dardani dhe vetëm kohët e fundit emri i saj është fshirë nga hartat tona: “ Mendoj se emri i saj nuk është shkruar në hartat e shekullit të nëntëmbëdhjetë ” .3 Që nga shekulli i 18-19 kur studiuesit flluan të gjurmojnë origjinën e gjuhëve dhe rrjedhimisht edhe të shumë toponimeve e deri në ditët e sotme për emrin Dardania europiane të gjithë kanë qënë të një mendimi se e ka origjinën nga emri “dardhë” . - Johann Georg von Hahn Albanische Studien I 1854 qe nga të parët që emrin e dardanëve e lidhi më falën shqipe “dardhë” . Duke parë përveç afërsisë në shqiptim edhe faktin se ” Sidomos shpati i saj lindor i Dardanisë ishte i veshur plot me dardha të egra ... për rrjedhim kuptimi i emrit Dardania në zanafll gjan të jetë “vënd dardhash. ” 5 - Edith Durhami duke e mbështetur mendimin e Hahnit vëren se në gjuhën serbe në tokat fushore përtej Drinit që u serbizuan në fllim të mesjetës ndodhen toponime Krushevo Krushevas dhe Krushenica. Në gjuhën serbo-kroate këto emërtime kanë kuptimin dardhë kruška. - Sipas Eqerem Çabejit Emri i Dardanisë dhe izoglosat shqiptaro-kelte shpjegimin që dha G.Hahni “ është i mbështetur mirë si materialisht si gjuhësisht ... Ky emër del ndër të tjera në Veri në anët e Iballës e të Mirditës në krahinën e Lezhës në Shqipëri të Mesme në anët e Elbasanit në Skrapar në rrethin e Korçës e të Leskovikut si emër krahine Reç-e-Dardhë në Shqipërinë V erilindore si kompozitë Dardhëzeza në Mollas afër Gramshit” . Pas trajtimit të një vargu emrash të drurëve dhe të bimëve në gjuhën kelte dhe shqipe E.Çabeji mendon se origjina e falës “dardhë” mund të jetë nga gjuhët e fseve kelte të lashtësisë që kishin hyrë në Ballkan në shkV . 6 - Idriz Ajeti Studime gjuhësore në fushë të shqip es e lidh origjinën e emrit Dardania nga “dardhë” duke u nisur nga emri i fsit dardan Pirustë Pirustae të ngjashëm me emrin latin të dardhës “pyrrus” 7 - Skënder Rizaj Pellazgët Hyjnorë pohon se : Toponimi dhe antroponimi Dardan është falë pellazgjishte – dardanishte – shqipe: Dard h + An ë ana e dardhave. Dhe vërtet në Pellgun e Dardanisë sot e kësaj dite ka shumë dardha madje të llojeve të ndryshme dhe me shije dhe erë të lloj-llojshme. 8 Nuk po zgjatem më tej meqënëse ky mendim qëndron edhe sot në ç’ do botim historik Faqja e parë e librit XXVII të Strabonit Rerum geographicarum libri XVII. 1620 4

slide 209:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 211 mbi këtë toponim. Pra pamvarësisht se emri “Dardania” është nxjerrë nga studiuesit me origjinë nga gjuhë të ndryshme të gjithë bashkohen tek mendimi se e ka burimin nga emri i pemës së dardhës. Ky përfundim nuk është bindës nga fakti se emrat e fgurave të lashtësisë shprehin simbole të bësimit dhe emri i dardhës nuk njihet si i tillë. Për të njejtin toponim bëhet falë për Dardaninë e Azisë së Afërme historianët e huaj pohojnë se e ka origjinën nga emri i Dardanit i njohur në mitollogji nga veprat e Homerit e të shumë shkruesve të tjerë të lashtësisë. Në rast se Straboni dhe autorët e tjerë e kanë gjetur në popull emërtimin Dardania europiane dhe me qënëse deri në kohët moderne nuk ka ndryshuar kjo dëshmon se ky emërtim është zanafllor dmth i trashëguar brez pas brezi që nga koha kur bashkësitë fsnore kishin një identitet tashmë të formuar. Për rrjedhojë ky emër ka një origjinë parahistorike dhe rruga e parë që do të ndjekim do të jenë burimet shkrimore ku pëmëndet emri Dardan. Për të vijuar qetësisht kërkimin tonë duhet t’i japim në fllim përgjigje pyetjes që shumë studiues modernë e shikojnë te dyshimtë për popujt europianë: A janë shqipetarët e sotëm të Kosovës pasardhës të fseve Dardane të Strabonit Dr. Arif Mati Odisea e pabesueshme e një populli parahelen “f212007 shkruan se është rast unik në Europë fakti se shqipetarët e sotëm kanë rrjedhur prej një popullsie autoktone. I pari që e pohoi këtë fakt në vitin 1774 ishte gjuhëtari suedez Johann Erich Tunmann 1746 - 1778. Über die Geschichte und Sprache der Albaner und der Wlachen 9 por edhe studiuesit arbëreshë të Italisë . Që nga shekulli i 18-të e deri në ditët tona kjo tezë është pasuruar me dëshmi shkencore historike gjuhësore arkeologjike të besimit dhe të traditës nga studiues shqipetarë dhe të huaj prandaj do të mjafohem duke sjellë provën e një shkence të kohëve të fundit - të gjenetikës - sistemin HLA. Sipas përfundimeve të studimeve botërore të zhvilluara në këtë fushë Pr. Genc Sulçebe Fakte gjenetike q ë hedhin dritë mbi lashtësinë dhe autoktoninë e popullit Shqipetar pohon se rivërtetohet autoktonia e popullit shqipetar në trojet e tij.10 Sipas shkruesve të lashtë njihen katër fgura mitike me emrin Dardan. Hom. Il. xx. 459 Eustath. ad Il. pp. 380 1697 Paus. viii. 24. § 2. 11 por tre prej tyre nuk përmënden që të kenë emërtuar ndonjë qytet apo hapësirë gjeografke për rrjedhojë do të ndjekim emrin e... Dardanit nga buroi dinastia e trojanëve të Iliadës J.G.von Hahni Studimet Shqipetare pohon se sipas gojëdhënave ai ishte djali i Zeusit dhe i Elektrës bijës së Atlasit dhe vëlla i Iasonit dhe Harmonisë. Vendlindja e tij sipas miteve është Arkadia krahinë pellazge e gadishullit të Peloponezit Greqi. Por mite të tjera

slide 210:

Fatbardha N. Demi 212 thonë se është me origjinë nga Kreta apo qyteti etrusk i Krotones CrotoneItali 12 Sipas Pierre Gautruche 1602-1681 L ’Histoire poetiqve Pour l’Intelligence des Poetes des Autheurs Anciens 1668 Dardani është bir i Elektrës dhe Perëndisë romake Jupiter . Me qenëse kishtë vrarë vëllanë e tij Iasonin u detyrua të arratisej drejt Azisë së Vogël në Frigji . Ai u martua me Bateian vajzën e mbretit Teukër dhe nd ërtoi qytetin që njihet në histori me emrin e tij - Dardania. Mbretërinë e trashëgoi Erichthoni biri i Dardanit pastaj nipi i tij Trosi i cili kur u bë mbret e ndëroi emrin e qytetit në Troj ë edhe vendi u quajt po me këtë emër. Një nga fëmij ët e Trosit ishte Anchise që së bashku me Venusin Afërdita pellazge dhe Turan etruske patën për djal ë Enean e famshëm por kurorën mbretërore e trashëgoi djali tjetër i tyre Ili Ylli i cili i dha qytetit të Troj ës emrin Ilium. Nipi i tij Priami ishte trashëgimtari i fundit i fronit mbretëror dardan t ë Troj ës. Priami i dha Trojës nj ë shkëlqim që nuk e kishte parë asnjëherë por për fat të keq e pa me sytë e tij se si u shkatërua pa mbushur akoma 300 vjet të jetës së saj. 13 Disa autorë të lashtë kanë shkruar se nëna e Dardanit Elektra e cila me gjashtë motrat e saj ishin kthyer në yje të ndritshme mbas rënies së Troj ës e humbi shkëlqimin.14 Sipas Virgjilit Énéide IIIVII Enea Dardani mbasi u largua nga T roja u vendos në Latium dhe pasardhësit e tij themeluan Romën. Është e dukshme që mbi mitet e mbritura nga lashtësia në periudhat e mëvonshme “vihej dorë” për të ndërtuar historinë dhe origjinat e fseve të vendeve të tyre. Manipulimet më të shumta të miteve janë bërë në kohën e Rilindjes italiane për të nxjerrë qytetin etrusk Cortone vend-origjinën e themeluesve të Romës dhe të Trojës.15 Megjithatë historianët e pranojnë se mitet greke pellazge janë më të lashta se ato romake dhe anojnë në mendimin se vendlindja e Dardanit ishte në Gadishullin Pellazgjik Ballkanin e sotëm. Studiues të tjerë të kohëve moderne me Dardanin trojan kanë lidhur origjinën e popujve europianë. Në Fjalorin e William Hazlitt 1811-1893 “Dictionary of Ancient Geography Sacred and Profane” 1851 shkruhet se “origjina e Dardanit është prej fseve të Moesisë ... Janë fse barbare por të dhënë pas kënaqësive dhe muzikës”. 16 Në mitet “greke” pellazge përmendet një Dardan nip i Kadmit dhe Harmonisë motrës së Dardanit trojan i cili mendohet se u ka dhënë emrin Dardanëve arbër. Albanologët nuk e përmendin në historinë e vendit tonë origjinën arbërore të themeluesit të Troj ës dhe lidhjen e tij me Kosovën Dardaninë e lashtë të penguar nga “pema e dardhës” tezë e shk 19 dhe faktit se legjendat tona popullore nuk kanë pasqyruar ndonjë heroizëm apo vetë Dardanin trojan. Lidhja e vetme e përbashkët ka mbetur vetëm emërtimi. Me qenëse emrat e paraardhësve dhe të fgurave mitikë tek arbërit trashëgoheshin 17 ka mundësi që Dardani i Trojës të ket ë qënë brez pas brezi me origjinë nga Dardania europiane por nuk jemi të sigurtë nëse ka qënë pikërisht ai që u ka dhënë emrin fseve arbërore dardane dhe vëndit të tyre. T ë ndodhur në këtë udhëkryq do të kthehemi përsëri tek pika jonë e nisjes dmth në shkencën e gjuhësisë për të zbuluar burimin e emrit të Dardanisë të përmendur nga Straboni.

slide 211:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 213 Fillimisht do ta kërkojmë në toponimet e hapësirës mesdhetare . Për emërtimet e popujve dhe toponimeve do të merret për bazë rrënja e emrit Dardan “ dard” dhe forma të af ërta të saj të formuara nga shqiptimi i ndryshëm i tij. Siç e ka vënë në dukje Straboni xvi. F 785 emrat pësojnë ndryshime kur kalojnë nga një gjuhë në tjetrën. 18 Në veprën e William Hazlitt Dictionary of Ancient Geography Sacred and Profane na jepet një e dhënë e rëndësishme se një nga fset ilire quhej Dardi. 19 Edhe Pr. Eqerem Çabej pohon se në dokumentet e vendit tonë ky emër shfaqet për herë të parë në Kadastrën e Shkodrës të vitit 1416-17 si “villa clamada Darda” . Në anët e Përmetit në Jug ku ka gjasë të hyjë edhe Darsi ... si dhe emri i krahinës Darsia në Shqipëri të Mesme. 20 Gjithashtu E.Çabej vëren se : “ Tema Dard- në onomastikën e kohës antike ka qënë e përhapur përtej caqeve të trevës dardane dhe të trevës dardane-trojane. Ajo na del më një anë te Dardas emri i një ‘praetor Epiroatarum’ te Derdenis emër i shpeshtë princash makedonë-elimiotë bashkë me Derdia emri i një qyteti në trevën elimiote me Derdaia në Tesali Derdenis në ishullin Lesbos më anë tjetër në truallin italik në Apuli si emër i një populli Dardi të daunëve si emër krahine Dardensis dhe si emër i një qyteti Dardanon” 21 Tek Stefan Bizantini Stephani Byzantii «  De Urbibus et Populis » gjejmë toponime : Daristane- qytet i Persis ku jetojnë fset Daritae Darion - qytet në Frigji Daunium – qytet në Itali Darsii- popull i Trakës Darsania –qytet në Indi Daridna- qytet në P a p h l a g o ni ae 22. Lidhur me një fakt tjetër do të paraqitet një hart ë më e zgjeruar e rrënjës “dard”. Por këto të dhëna nuk na ndihmojnë për të zbuluar origjinën e emrit e të dy Dardanive sepse shkruesit e parë nuk janë marrë me këtë punë dhe ata modernë K.M.Sheard “Complete Book of Names... pohojnë se zanaflla e emrit ësht ë e panjohur dhe ka mundësi të jetë paragreke. 23 E vetmja mënyrë për të zbuluar origjinën e emrit na mbetet të mësojmë se çfarë mendonin dhe besonin njerëzit e lashtë në kohën kur lindi nevoja t’iu tregojnë të tjerëve përkatësinë e tyre. Dardania emër parahistorik Emri Dardania është falë e përbërë nga rrënja dard + an ia ku “an” nuk është mbaresë por fal ë që dëshmon se nga vjen psh- jam nga këto anë shkodran lezhian etj. Fjala “dard ” gjendet në falorin e sotëm të shqipetar ëve 2002 internet vetëm në form ën e falës “dardallë” për një shkop të gjatë të përdorur në peshkim. 24 Duke e zgjeruar hapësirën gjeografke edhe në trevat e banuara nga fset pellazge të lasht ësisë falën “dard” e gjejmë:

slide 212:

Fatbardha N. Demi 214 Dard - në gjuhën katalane Spanjë - shigjetë. Dardo -në gjuhën spanjolle Spanjë –shigjetë Dardu- në gjuhën korse Korsika – shigjetë Dard- në gjuhën franceze – shigjetë apo heshtë druri me majë hekuri. Dardar - si ndajfolje në gjuhën franceze - shumë shpejt pa kthim. Dar-dar - shigjetë në falorin e fseve në Tibet dhe kjo ka arsyen e vet që do trajtohet më vonë. 25 Këto të dhëna dëshmojnë se fala « dard » emërton shigjetën apo heshtën . Nuk mund të themi se kjo falë nuk ka qënë edhe në gjuhën tonë sepse Fjalori i botuar i gjuhës shqipe nuk përfshin të gjithë leksikun dialektor gegë dhe tosk e sidomos atë të vjetër as atë të shqipetarëve në trevat autoktone të arbëreshëve të Italisë dhe kolonive shqipetare ku janë ruajtur shumë falë të lashta. Megjithatë ne kemi mundësi ta vërtetojmë origjinën arbërore të falës « dardë shigjetë/heshtë » me mjete të tjera : nëpërmjet BESIMIT dhe HISTORISË. Sipas Petro Zhejit Shqipja dhe sanskritishtja“Gjuhët e para kanë qënë simbolike. Duke qënë kështu ne me të drejtë e kërkojmë shpjegimin e fundit të një fale jo tek një koncept por tek një simbol “ 26 Të nisur nga ky fakt ne do të nisim gjurmimin në periudhën më të herëshme të historisë në kohën kur u krijua gjuha dhe do të vërejmë rolin besimtar që zinte shigjeta tek ta. Gjurmët më të hershme të përdorimit të harkut me shigjeta i përkasin kohës së Paleolitikut të hershëm nga 120.000 deri në vitet 20.000 27 Studiuesi nga Presheva Ibrahim Kelmendi Prej miteve deri në Butmir pohon se kultura më e vjetër e Europës mendohet të ketë qënë kulturaVinka qendra e së cilës përfshinte hapësirën prej Tesalisë deri në Pruth Starçevo duke u përhapur më vonë në të gjitha anët e Europës. Në vitin 1866 A. Arcelin dhe A. Ducrost zbuluan një shpellë të Niaux de Ariège Francë në vizatimet e së cilës janë pasqyruar shumë shigjeta. 28 Niaux de Ariège Carsac Dordogne b- vizatime në objektet arkeologjike të kulturës Vinka. 29

slide 213:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 215 Në fg.1 duken qartë dy shigjeta mbi trupin e bizontit. Në fg.2 vërehet se shigjeta përdorej nga njeriu primitiv i kulturës Vinka me një kuptim të caktuar. Çuditërisht pamja grafke e shigjetës së njeriut të shpellave është pothuajse e njejtë me atë të shekullit 21. Megjithatë kanë një dallim jashtzakonisht të madh midis tyre. Shigjeta e jonë është ”një mjet” që e këmi trashëguar dhe e përdorim për të trëguar drejtimin ndërsa ajo e stërgjyshërve tanë të shpellave është prodhim origjinal i një botkuptimi zanafllor praktik flozofk dhe besimtar simbolik. George Dumézil La religione romana arcaica Miti leggende realta duke folur për besimin e romakëve pohon se idea e “shpirtit” në zanafll nuk lidhej me vdekjen por me “energjinë – magjike” të përjetëshme tek sendet. 30 Njeriu primitiv habitej se si shigjeta mund “të futuronte dhe të vriste ” dhe i shikonte këto veti si shprehje e “shpirtit” hyjnor të saj . Fakti që shigjeta “e ndihmonte dhe e mbronte” mendon E.Cassirer Sprache und Mythos ishte origjina nga buroi më vonë idea e Zotit. 31 Ky fakt dëshmohet në studimet e bëra mbi shoqëritë e lashta. G. Dumézil pohon se përpara se të bëhej Marsi Perëndi e lufës adhururohej kulti i heshtës dhe kur vendosej ndonjë marrëveshje betimi bëhej mbi të. 32 Në tempujt kushtuar shigjetës zhvilloheshin rite të ndryshme si psh në rastet e vdekjes së mbretit apo familjarëve të tij. 33 Romuli betohej për heshtën e tij . 34 Në të gjitha besimet e lashta shigjeta ishte arma me të cilën Perënditë dënonin njerëzit si Zeusi dodonas Athina Artemisi Apolloni Rudra indiane perëndia egjiptiane Sikhmetetj . Sipas shkrimeve të Kuranit V .3 në Babiloninë e lashtë shigjeta përdorej nga orakujt për të parashikuar fatin dhe ishtë simbol i pushtetit dhe mbretërimit 35 Në fg.1 poshtë shigjeta në gur-varr është përdorur pikërish si simbol besimtar . Trekëndëshi gjysëm-hëna dhe ylli brenda saj në formën e topthit dëshmojnë besimin hënor të Kartagjenasve. Poshtë është Perëndesha hënore Tanit. a-Gur varri i Kartagjenës British Museum shk 2-1 p.K. b-Kopia romake e Pallade Athinës c- Amuletë argjendi me figurën e majës së shigjetës shk 5-3p.K. d- maja të heshtave të kohës së luftës trojane. 36

slide 214:

Fatbardha N. Demi 216 Rëndësia e veçantë e shigjetës dhe heshtës për bashkësitë fsnore dhe mbretëritë diktohej nga fakti se që nga periudha e gurit e deri në kohën kur flluan të përdoren armët e zjarrit shk 12-të Dinastia Song ishtë ARMA kryesore goditëse në largësi gjatë gjuetisë dhe lufimeve. Sidomos me zbulimin e metaleve shigjeta dhe heshta u bënë mjete më praktike se sa gurët apo topuzët prej druri të përdorura në zanafll. Sipas Homerit armatimi kryesor i Grekëve në kohët e fundit ka qënë heshta së cilës në kohët heroike i vendosej një kokë metalike. Hom. Il. 2 v. 320 Eustath. 37 Duhet vënë në dukje se ngjarjet dhe emërtimet pellazge të lashtësisë shkruesit latinë në Fjalorët historik i kanë emërtuar “greke” . Rënditëm këtë biograf të shkurtër të shigjetës për të kuptuar vendin shumë të rëndësishëm që ka zënë në besimin e lashtë dhe arsyen se përse mbretërit më të fuqishëm të mitologjisë e kanë patur kultin apo emrin e saj dhe është nderuar si Perëndi. Sipas Mircea Eliadës : ”Emrat e shumë popujve në lashtësi ishin të perëndive të tyre” 38 Më qenëse “dardha” nuk ka patur ndonjë kult nxjerrim pëfundimin se emri Dardania dhe i dardanëve i pohuar nga Straboni e ka origjinën nga emri i Mbretit Shigjetë Dard dhe ishte Orakulli i Zotit në atë vend. Hahni e pohoi këtë fakt si nga ana gjuhësore edhe mitike dhe nuk e kuptoj se përse e lidhi emrin e Dardanisë dhe banorëve të saj me pemën e dardhës. Në veprën e tij “Studime shqipetare” Hahni shkruan : “Jemi të mendimit që kuptimi i vërtetë i emnave të fseve të sigunëve Herodoti V 9 dardanasve kuretëve kuiriteve samnitëve dhe sabinëve vjen nga arma kryesore e tyre. Kjo falë Dard-an nga tingulli i ngjan falës italiane spanjolle « dard » dhe angleze « dart » : « heshtë ». 39 Një fakt tjetër është emri Gjetë i një prej fseve dardano-ilire. Ky emër sikurse edhe i shumë emërtimeve të fseve të gadishullit Pellazgjik gjen kuptimin vetëm në gjuhën shqipe dhe është forma e shkurtuar e emrit “shigjetë” . “ Armët më të preferuara të Herkulit ashtu si tek Gjetët ishin harku dhe shigjetat- pohon studiuesi francez Eduard Shnajder- Gjet vjen nga “shgjet” që në shqip bën shigjet prandaj ata popuj skithët dhe gjetët-shën im ishin pellazgë” . 40 Kur fasim për fset e Gjetëve këtu futen edhe fset Dake. a- Mbretëria e mbretit dardan Burebistra b- Monedha Trajane në Dakinë romake 107 p.K. Gur-varre ilire në Bosnjë . Simboli i zik-zakut i rrethit dhe dora dëshmojnë besimin hënor të popullsisë. Harku me shigjetë djathtas lart i përdorur këtu si simbol besimtar dhe fustanella shqipetare tregon përkatsinë fisnore dardane . 41

slide 215:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 217 Historiani latin i shk 3 pK Marcus Junianus Justinus në veprën e tij Epitome of Pompeius Trogus shkruan :” Dakët janë pasardhës të Getëve”. Constantin C. Giurescu Formarea poporului român. duke u mbështetur tek trashëgimia gjuhësore pohon se ” Ata Dakët dhe Gjetët janë dy emra të të njëjtit popull ... të ndarë në një numër të madh fsesh” .42 Që Gjeto-dakët janë fse dardane e dëshmon edhe qeleshja në monedhën e prodhuar në Daki. fg.2 lartë Përdorimi i emrit “dakë” dhe përfshirja e të gjitha fseve veriore ballkanike nën emrin “ilir” besoj se është pasojë e administratës romake e cila donte ta fshinte emërtimin “dardan” nga dokumentet e tyre për telashet e mëdha që u kishin shkaktuar këto fse sidomos nën udhëheqjen e Burebistrës. Faktet e mësipërme mbi emrin “dardshigjetë” mbështeten edhe nga mitet sipas të cilave shpikës i harkut mbahet Apolloni Ipeboreal 43 fgura e të cilit lidhet me vendin e Ipeborealëve që sipas përshkrimit të Strabonit Geografa 11 6 2 ndodhet pikërisht në zonën gjeografke të Dardanisë së lashtë .44 Për të mbështetur mendimin tonë për emrin e Mbretit- shigjetë Dard që krijoi bashkësinë e parë të organizuar të fseve dhe të prfërinjve fat-thënës emrin e të cilit e trashëgoi krahina e Dardanisë dhe shqipetarët e Kosovës do të lidhim disa fakte të zbuluara në fushën e historisë gjuhësisë dhe miteve më të hershme. Dardania superfuqia e metalurgjisë. Dardania e lashtë përfshinte bashkësi të shumta fsesh kufjtë gjeografkë të së cilës është vështirë të përcaktohen sot me siguri. Kjo për faktin se zanaflla e saj i përket periudhës “pa libra” dhe njerëzit i regjistronin mendimet e tyre nëpërmjet simboleve që kanë mbritur tek ne në objektet arkeologjike emrat dhe toponimet. Ky lloj “shkrimi” mund të “lexohet” vetëm nëpërmjet njohjes së besimit dhe gjuhës arbërore gjë që e bëri të mundur gjuhëtari i shquar Petro Zheji dhe ku do të mbështetemi për të zbuluar jo vetëm origjinën e emrit të Mbretit Darda por edhe historinë e jashtzakonshme të Dardanisë dhe të arbërve në përgjithësi. Hapësira gjeografke ku bën pjesë Dardania Ballkani qëndror siç e vuri në dukje edhe Pr.Ibrahim Kelmendi i përket hapësirës gjeografke me kulturën më të hershme dhe më të zhvilluar europiane : kultura Vinka Cucuteni Bug-DnesterTrypillian etj. të emërtuara sipas vendeve ku janë gjetur objektet arkeologjike. Kultura Vinka mijëvjeçari VI –III pK përfshinte brigjet e lumit Danub dhe hapësirën gjeografke ku shtrihet shteti i sotëm i Kosovës Rumanisë Bullgarisë Maqedonisë Sërbisë 45 si dhe Shqipëria veriore dhe qëndrore banime të lashta të fseve pellazgo-ilire. Nga gërmimet arkeologjike të kryera në Sovjan afër Korçës Shqipëri u zbulua vend-banimi i një bashkësie fsnore afro10 000-7 000 vjeçar pK i cili sipas arkeologëve pranohet si më i vjetri i njohur deri më sot në Europë.46

slide 216:

Fatbardha N. Demi 218 Studiuesi nga Presheva I.Kelmendi pohon se Neoliti i kompletuar me vegla kafshë të zbutura bujqësi e shtëpia për të parën herë u shfaq në Ballkan dhe në krahinat e Karpateve dhe prej këtej gëlltiti Europën. Kultura ballkanike Vinka I që përfshinte edhe Dardaninë e lashtë ka qënë më e vjetër edhe se ajo Sumere. 47 Këtë fakt e mbështet edhe arkeologu Hasan Ceka : “Nuk duhet të nënvlefësohet nga ana tjetër fakti se falori blegtoral i gjuhës shqipe është një nga më të pasurit në Europë . Ka shumë të ngjarë pra që ketë trashëgim populli ynë të mos e këtë as nga shekujt e kaluar as nga mesjeta por për traditë nga kohët më të lashta antike” . 48 Në mbështetje të kësaj teze edhe M.Gimbutas kur fet për shkrimin e Europës parahistorike pohon se : “Qytetërimi europian” Europa parahistorike përfshinte zonën mesdhetare-shën im e kishte krijuar shkrimin fgura simbolike afërsisht në vitet 5300- 5200 dmth 2000 vjet përpara Sumerëve 49 Gjetjet arkeologjike në trevat shqipetare të lartpërmendura tregojnë jetesën e organizuar të fseve dhe faktin se njeriu primitiv përfundimisht ishte shkëputur nga jeta e vëllezërve të tij “me katër këmbë” që ushqëheshin me çfarë gjenin në natyrë. Tashmë ai ishte në gjëndje të mbillte të rriste dhe të prodhonte ushqimin e tij. Ky “revolucion” arriti shkallën e tij më të lartë kur në sajë të zjarrit dhe banesave brënda shpellave stërgjyshërit tanë zbuluan mrekullinë e metaleve. M.Garashani Ilirët prejardhja e tyre vëren se zhvillimin e gjenezës së shqipetarëve në viset e Ballkanit  mund ta përcjellim që prej fllimit të kohës së metalit. 50 Njohja e nxjerrjes dhe e punimit të mineraleve sidomos prodhimin e thikave majave të shigjetave dhe çekanëve metalik ndikoi në rritjen e prodhimeve bujqësore kushteve të jetesës dhe gjuetisë. “Zotërimi i zjarrit nuk garantoi vetëm mbijetesën dhe zhvillimin e njëriut si specie por prodhuan edhe një botkuptim mitiko-besimtar duke nxitur dhe ushqyer imagjinatën” pohon M.Eliade. Njeriu besimtar e shikonte zjarrin si një shfaqje të Zotit dhe minatorët që ishin njëkohësisht edhe farkëtarë si “magjistarë” të cilëve i Plotfuqishmi u kishte zbuluar një nga misteret e tij. “Ky zhvillim i arritur gjatë periudhës Mesolitike i dha fund barazisë kulturore të bashkësive fsnore të periudhës së Paleolitikut në Euro-Azi shën im dhe u bë shtysë për shfaqjen e shumëllojshmërisë dhe dallimeve midis tyre që do të bëhet karaktëristika kryesore e qytetërimeve të mëvonshme” 51. Studiuesja e shkrimeve pellazge Nermin Vlora Falaski vë në dukje se nga të gjitha fset që shtriheshin në lashtësi nga Danubi deri ne Azinë e Vogël më të zhvilluarit ishin ato që përfshiheshin në trojet nga Kosova deri në Çamëri52.

slide 217:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 219 53 Në Dardani pohon H. Ceka njihej dhe përpunohej që herët hekuribakri argjendi dhe shumë rrallë ari  këto shërbenin kryesisht për të përgatitur vegla pune armë heshta shigjeta shpata etj … duke flluar nga shk IVpK edhe monedha. ... Në krahasim me artizanët e viseve ilire të luginave të Matit e të Drinit që ishin dhe vazhduan të jenë mjeshtër të dëgjuar në përpunimin e metaleve deri thellë në kohën e sundimit romak metalpunuesit e Epirit mbetën prapa dhe nuk arritën dot një zhvillim të lartë në këtë degë të artizanatit . Shkaku kryesor duhet kërkuar në mungesën e mineraleve në tokat e Epirit. 54 Mungesa e pasurisë minerale apo e njohjes së përpunimit të tij në jugun ballkanik dëshmohet edhe nga origjina e objekteve në varrezat e Mikenës. Carlo D’Adamo Sardi Etruschi e Italici nella guerra di Troia pohon se objektet prej ari të tipit të Europës qëndrore të zbuluara në Mikenë provojnë lidhjen tregëtare të kahershme të qytetrimit mikenas me hapësirën danubiane. 55 T reva e fseve arbërore të Dardanisë ka qënë qendra më e lashtë e nxjerrjes dhe pëpunimit të mineraleve në Europën jugore dhe për këtë dëshmojnë krahas arkeologjisë edhe mitet. Në veprën e Titus Livius Le Decades Qui Se Trouvent 1617 shkruhet se Vestalet e para prifëreshat e kultit të zjarrit quheshin Geganie Gege Geganie l’une des quatre premieres Vestales.56 që dëshmon se fset Dardane kanë qenë përpunuesit e parë të mineraleve duke përdorur nxehtësinë. Udhëtarja amerikane Rose Lane Majat e Shales pohon se sipas zakoneve të fseve në brendësi të maleve veriore shqipetare “Baza e ceremonisë fsnore është adhurimi i zjarrit. Nusja merr me vete nga shtëpia e saj një dhuratë të përhershme: një palë masha zjarri 57 Masha e vogël krahas zbukurimeve të tjera ishte pjesë e veshjes së gruas mirditore. Ishte detyra e saj e njejtë me atë të prifëreshave V estale në tempujt romak që të kujdesej që zjarri të mos shuhej. Kultin e zjarrit e dëshmon edhe miti i Erithonit i cili herë del si djalë i Efestit farkëtarit të Perëndive të Olimpit dhe i Geas Tokës dhe në mitet e tjera si djalë i Dardanit dhe a-Monedhë e emërtuar Dardanika prodhuar në Dardani .b- Monedhë argjendi e qytetit dardan Damast ΔΑΜΑΣ - ΤΙΝΩΝ – ΚΗΦΙ.

slide 218:

Fatbardha N. Demi 220 Bateias shpikës i qerres dhe përdorimit të monedhave. 58 Sipas studiuesit C. D’ Adamo miti i Erithonit duke përfshirë Efestin Athinanë dhe Gean Tokën shpreh në mënyrë simbolike nevojën e vajit të ullirit i cili e rriste shumë temperaturën e furave e nevojshme për përpunimin e metalit. 59 Këtë nevojë të punishteve dardane e plotësonte Jugu në këmbim të veglave zbukurimeve dhe prodhimeve të tjera prej argjendi bronxi dhe hekuri. Gjithashtu miti i Erikthonit na dëshmon se një nga fgurat e mëvonshme të Mbretit arbëror Dard apo farkëtarëve dardanë në mite ka qënë Efesti dhe ndihmesat e tij metal-punues në shërbim të oborrit hyjnor të Olimpit. Sipas Mircea Eliades Njeriu farkëtar në lashtësi ishte edhe “njëriu i ditur dhe besimtar” . 60 Në lashtësi lidhja me Zotin në fset e së njëjtës gjini e dëshmonte Qeleshja. Në foton poshtë fg.1 Efesti paraqitet me qeleshen “frige” të shqipetarëve të Çamërisë si e mbretit dardan Burebistra fg.2 e pasuesit të tij Decebalit fg.3 dhe e Paridit të Trojës fg.4. Në objektet arkeologjike Efesti paraqitet edhe me plisin e shqipetarëve të Kosovës së sotme. 60 Diëgo Vélasquez 1599-1660 Efesti pret Apollonin në farkën e tij Madrid Prado b-Statuja e Burebistrës Calarasi c-Decebalit në kolonën e Trojanit Romë d- Parisi i Trojës vit.117–138 Prodhimi i objekteve të para metalike dhe zbutja e kalit krijoi “supërfuqinë” e parë fsnore të lashtësisë e cila sipas fakteve të sipër-përmendura ka qënë DARDANO-ILIRE të cilët i nënshtruan apo i zbuan bashkësitë e tjera kuftare të së njëjtës gjininë formë centrifugale dhe në periudhat e mëvonshme hapën epokën e “kryqëzatave” të vazhdueshme nga Perëndimi drejt Lindjes dhe jo e kundërta. Këtë fakt e gjejmë të shprehur simbolikisht me udhëtimin e Argonautëve lufëtarëve-marinarë që kërkojnë lëkurën e artë burime të reja minerale foririn. Sipas miteve pohon Aristidh Kola Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve Dardani ishte i pari njeri që u largua nga Europa në Azi me mjete lundrimi dhe mbante titullin e prijësit të shumë popujve dhe kombeve që erdhën pas tij në Azi.61 Le të kujtojmë se këtë fakt ia përmendën Aleksandrit të Madh prifërinjtë kur mbriti në Indi. Kjo

slide 219:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 221 rrugë u ndoq më vonë edhe nga vëllezërit e tyre të Jugut Iperiotët dhe fset e tjera pellazge. Një nga qendrat më të vjetra minerale të Europës ka qënë vend-banimi Damast kryeqytet i Dardanisë së lashtë. Në Fjalorin e William Hazlitt shkruhet: Damastium-qytet i Pirustëve në Ilirii njohur për minierat e tij të argjendit 62 Siç dëshmon Hasan Ceka emri i Pirustëve “ përmëndet në burimet e shkruara antike vetëm duke flluar nga mesi i shk të parë të erës së re … në burimet më të lashta por edhe ato të vonat historike si banorë të kësaj pjese të Ilirisë përmenden dardanët që shquheshin për një organizim të fuqishëm ushtarak e shtetëror si dhe për sulmet e tyre të vazhdueshme ndaj mbretërive fqinje ilire viti 230 e maqedone. Me këtë identifkim pirustdardan - shën im nuk janë në kundërshtim as të dhënat e tjera burimore Livi XLV26.63 Kur Roma nuk ishte më një qytet-shtet por një fuqi ushtarake e Gadishullit italik dhe kishte nisur politikën e pushtimeve të hapësirave gjeografke edhe përtej Europës së lashtë nxjerja dhe përpunimi i metaleve u bë një nevojë thelbësore për të. Pasuria e madhe minerale tradita e përpunimit të tij nga fset e krahut lindor të Adriatikut dhe afërsia gjeografke ishin një nga arsyet kryesore të pushtimeve ballkanike të romakëve. Këtë e dëshmojnë edhe emërtimet e vëna nga romakët si Metalla Ulpiana Metalla Dardanica Metalla Aeliana dhe Metalla Aurreliana si dhe organizimi administrativ i Dardanisë i njohur si Municipium Dardanorum ose Dardanicum ku përfshiheshin qendra të banuara si Ulpiana Statio Vindenis Pestova Poslishtë Klokot Paldenica Station Viciano Donje Nerodimlje Çiflak Nikadin. 64 Për të shfrytëzuar pasurinë mineralë të përtej-detit romakët krijuan fshatra minatorësh dardano- ilir edhe në Daki si në Alburnus Maior Rosia Montana Rumani . 65 Emri Damast i harruar në historinë e Shqipërisë ka mbijetuar në ditët e sotme në Azinë e Afërme tek emri i kryeqytetit të Sirisë - Damask në aramanishte Dammaśq dhe hebraishten biblike Dammeśeq דמשק fama e të cilit në punimin e armëve dhe zbukurimin e tyre me argjend dhe ar ka mbëritur deri në ditët tona. Studiuesit shprehen se emri nuk është i qartë dhe mendohet se i përket kohës parasemitike para mijëvjeçarit IV .67 Geto-Dacian Koson mesi i shekullit të parë p.K. 66

slide 220:

Fatbardha N. Demi 222 Stefan Bizantini Stephani Byzantii De Urbibus et Populis  origjinën e këtij emri e shpjegon nga mitet : Damascus biri i Mërkurit dhe nimfës Alimede erdhi nga Arkadia në Siri. 68 Kjo e dhënë vetëm na ndihmon për të treguar origjinën e emrit Damask nga Gadishulli Pellazgjik por jo kuptimin gjuhësor. Por nganjëherë e vërteta që kërkohet aq larg ndodhet më pranë nesh. Emri Dardan Damast Adam Në sy të parë duket se këto emra nuk kanë asgjë të përbashkët. Por në fakt kemi të bëjmë me tre falë të përbëra të gjuh ës shqipe që fiten edhe sot si në koh ën kur janë krijuar. Damast : Dam i ndam + ast është është ndarë Adam : A është ose meret si simbol i njëshit i pari + dam i ndarë është i pari ndarë. Pra nga ana gjuhësore Damast Adam. Edhe emri Dardan rrënja dard ose dar shpreh ndarjen. Sipas Pr.Petro Zhejit DAR ku A është e gjatë dhe në formë arkaike ka qënë AA në formën e lashtë do të kemi “dà ar” dhe më qënë se  Ar Zoti dhe Da ndarje dmth sakrifca ndarja e Zotit me të cilën ai krijoi Botën materiale69 . Për rrjedhojë emrat : Dard an Damast Adam shprehin Mitin e Krijimit të botës materiale dhe të njeriut. Historiani Skënder Rizaj në studimin e tij Shqipja gjuhë hyjnore dhe universale  shkruan: “ Arkeologët serbë në lokalitetin Vinçi Sërbija e sotme afër lumit Danub dmth në Dardaninë më të herëshme kanë gjetur bustin e profetit Adam të gdhendur në gur. Temelet e faltoreve ishin në dy forma «  A  » dhe « »  gërma e lashtë D që simbolizonin  : All- llahun Zotin-shën. im Adamin Abecenë Librin e Shenjtë dhe disa tekste të gdhendura në gurë me shkrimin pellazgjik. 70 Për mendimin tim dy gërmat e themelit të tempullit janë simbolet e dy emrave që shprehnin të njëjtin subjekt mitik AdamDardan të cilët përfaqësuan në Tokën materiale vetë Krijuesin. Ky zbulim të cilin historiani nga Kosova e ka parë me sytë e tij në objektin arkeologjik nuk është bërë kurrë i njohur. Emrin e Adamit në formën « Adamat » siç e pohon Hasan Ceka e gjejmë në monedhat e tipit Zeus-anije ilire të prera në shk II pK që të kujton emrin e mbretit të parë molos që jetoi në fund të shk. VI dhe fllim të shk V pK. Admetin të cilin Pingari Pythos 4126 na e kumton në formën dorike Admat . 71 Sot tek shqipetarët e gjejmë në formën Adem dhe të greqizuar tek shqipetarët e Iperisë Epirit Adamantios. Nuk do ta quaj rastësi kur vërejmë se Miti i Krijimit në objektet arkeologjike është shprehur pikërisht me simbolin e shigjetës. Ky fakt dëshmon edhe një herë se shigjeta ka qënë një ndër simbolet më të rëndësishme

slide 221:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 223 në besimin parahistorik të njeriut. Dy shigjeta që tregojnë dy drejtime të kundërta të horizontit është një fgurë shumë e përhapur në objektet arkeologjike. Nga ana grafke largimi në drejtime të kundërta shpreh ndarjen dhe në shkencat moderne përdoret në këtë formë. Siç e trajtuam më lart njeriu primitiv e shikonte shigjetën si mjet të veprimit të Zotit. Sipas studiuesit Petro Zheji çdo fgurë simbolike lidhet me një mit kozmogonik dhe në rastin tonë simboli i shigjetës me dy krahë tregon mitin e NDARJES të kryer nga ZOTI që solli krijimin e Botës materiale. 72 Edhe Bibla dëshmon se Miti i Krijimit i përket miteve të stërlashta Dardane. Në kapitullin e parë të Gjenezës shkruhet : “Në fllim Zoti Elohim krijoi Qiellin dhe Tokën...” Gen. 1:1. Fjala “në fllim” shkruhet me gërma hebraishte por shqiptohet si në gjuhën shqipe. Esoteristja e shk19 H.P .Blavatski pohon se : „Nëflim “ ebr. – do të thotë Gjigandët Titanët Të rënët Ëngjëjt –N.d.T. 73 Sipas Tit Livit Le Decades Qui Se Trouvent 1617 Gjigandët vendosën tre male sipër njëri tjetrit për të zbuluar Perënditë74 nga e ka origjinën edhe miti i njohur biblik i ndërtimit të kullës së Babelit. Studiuesi Edi Shukriu Dea Dardane ikonografa… Kosovë 2004 na tregon për një rit të ngjashëm : „Shqiptarët e Anamalit në Malin të Zi bartin gurë kryesisht të rinjt deri në maje të malit dhe i vendosin aty me mëtim të rritet maja e malit të jetë sa më afër diellit. Këto përcjellen me rituale/lojëra të hjedhjes së gurëve” . Në studimet e kryera mbi popullsinë shqipetare pohohet se pjesa veriore e saj emërtohen “Gegë” që latinët e kanë dhënë në formën “gige” dhe në shqip i përgjigjet falës “gjigandë” . Dardanët dhe fset e tjera veriore të së njejtës gjini janë pasardhësit e banorëve të parë të paraqitur në mite si Ciklopë Gjigandë dhe Titanë. Një e dhënë e J.G.von Hahnit e mbështet këtë mendim: “Edhe sot në pjesën më të madhe të Gadishullit ballkanik dhe në të gjithë mbretërinë e Greqisë muratorët janë nga Shqiperia dhe shumë krahina malore në lindje banohen pothuaj vetëm prej familjeve të këtyre muratorëve shëtitës. Këta e godisin ndërtesat mbas metodës ciklopike dy siperfaqe ballore të mbushura … 75 Në këtë popullsi hynin edhe paraardhësit e pjesës jugore të shqipetarëve sepse fala Titan në shqip shpreh përkatësinë e njejtë gjinore tanëtnjerëzit tanë. Sipas Strabonit shk 1 pas Kr Epiriotët Maqedonasit dhe Ilirët fasin një gjuhë presin fokët me një mënyrë dhe dokët e zakonet i kanë një. 76 Në fotot posht ë Hermesi Tosk dhe malësorja nga Gegëria e Shqipëris ë Veriore kanë të njejtin model të fok ëve i cili kishte karakter simbolik besimtar në rastin tonë shprehte spiralin.

slide 222:

Fatbardha N. Demi 224 Pra origjina mitike e Dardanëve krahas fseve arbërore t ë jugut shkon deri tek Gjeneza e Biblës kur u NDA Toka me Qiellin dhe kur Zoti sakrifkoi NDAU veten për të krijuar njeriun e parë. Emri i krahinës së Dardanisë dhe i shqipetarëve gegë e shpreh këtë mit. Një burim i rëndësishëm për të zbuluar lashtësinë janë shkrimet e shenjta ku emri i fseve Dardane jepet në numrin njëjës në form ën Dodanim Dara Rodanim Do’danim Dedan etj. Tëk emri i përdorur në Biblën hebraike Dodanim “im” është mbaresa e shumësit tek Hebrejtë. Ndërsa përdorimi i emrit Rodanim për Dodanim sipas Rudolf Kittel 1905 Biblica Hebraica është një gabim i kopiuesve për faktin se shkronja D ר dhe R ר tek hebrejtë grafkisht janë të njejta. 78. Dhimitër Kamarda në studimin e tij “ Saggio di Grammatologia Comparata Sulla Lingua Albanese”1864 e ka trajtuar i pari dukurinë e ndryshimit të vendeve të gërmave apo zëvendësimin e zanoreve në gjuhën shqipe. Për sa më sipër duket se edhe emrat Doda Dodan dhe mbiemri Dodani të përdorura në Kosovë si dhe mbiemri Dara tek arbëreshët e Italisë e kanë origjinën nga emri i fseve Dardane. Hahni gjithashtu pohon se “Emri Doda është shumë i përhapun bile gjindet edhe në gjermanishten e vjetër saksone Grimmi f649 dhe lidhjen e këtij emri me fset dardane na e dëshmon edhe Herodoti VII73 i cili shkruen se në ushtrinë e Kserksit Dota i biri i Megasidrutishte komandanti i pafagonëve dhe i matjan ëve. 79 Janë të shumtë Fjalorët e Mësjetës e deri të dy-tre shekujve të parafundit që kanë shkruar mbi fset Dodanim dhe na japin të dhëna mjaf të çmuara të bazuara në shkrimet e autorëve të lashtësisë. Në Enciklopedinë ebraike shkruhet se emri Dodanim përcakton Dardaninë që ndodhet Busti i Hermesit Greqi shk 5th p.K. 77

slide 223:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 225 në pjesën jug-perëndimore të Moesisë. 80 Në Fjalorin biblik të William Smithit 1813 –1893 shkruhet : Dodanim – racë udhëheqëse pasardhës të Javanit djalit të Japhetit. Genesis 10:4 1 Chronicles 1:7 dhe në histori njihen si Dardanë banorë me origjinë nga Illyricum. Ata janë një racë gjysmë-Pellazgjike. Në Chronicles 1:7 ata emërtohen Rodanim. 81 Në komentin e Biblës të T estamentit të vjetër Bible Knowledge Comentary : Old T estament shkruhet se Dodanim fset dardane-shën im ka mundësi të kenë jetuar në Dodon ë. Këto fse përmenden shpesh në shkrimet e profetëve me emrin Dedan Ezekiel 27:15 82 Në përkthimin izraelit të Torah Targum Pseudo-Jonathan vendin e tyre e quajnë Dordania ndërsa në përkthimin e të krishterëve të Biblës Targum Neoft e lidhin me Dodonën e Epirit Clarke’s Commentary on the Bible Gen 10:4 të tjerët me Dardanin e Ilirisë Barnes’ Notes on the Bible Gen. 10:4 Studiuesi gjerman i teologjisë Franz Delitzsch 1813 – 1890 e lidh emrin Dodanim me fgurën e Dardanit të mitologjisë greke pellazge Keil and Delitzsch Biblical Commentary on the Old Testament Gen 10:4 ndërsa teologu anglez Joseph Mede 1586 – 1639 me Jupiter Dodonaeus Zeusin i cili kishte një orakull në Dodonë. Gill’s Exposition of the Entire Bible Gen 10:4 83 Nga këto studime të teologëve të shkrimeve biblike del qartas se Dardani dhe Dardanët nuk ishin grek por të origjinës pellazgo-ilire dhe lidhen me tempullin e Dodonës dhe Dardaninë arbërore. E papritura më e madhe tek shkrimet e shenjta ka qënë theksimi për fset Dardane Dodanim : RAC Ë UDHËHEQËSE Leaders Genesis 10:4 Chronicles1:7. 84 Si përfundim  : Emri i mbretit dhe i fseve arbërore të Dardanisë e ka origjinën nga SHIGJETA që është nderuar si Perëndi në parahistori. Ngritja e kultit të saj lidhet sidomos me zbulimin e përpunimit të mineraleve që solli supremacinë e fseve dardane të shprehur në mite me fgurën e Efestit Vullkanit dhe Herkulit. Studiuesi i emrave të Perëndive dhe lashtësisë pellazge Aristidh Kola Gjuha e Perëndive pohon se në falorin e njeriut parahistorik në zanafll emrat e kishin origjinën nga objektet kryesore të botës që i rrethonte dhe shumë më vonë epitetet e tyre përcaktonjëse idetë ” .85 Pra nëse emërtimi Dardan në fllim simbolizonte besimin e njeriut primitiv për shigjetën më vonë ky emërtim përfaqësoi ndryshimin e botkuptimit besimtar dhe zhvillues të shoqërisë fsnore siç do ta shikojmë në materialin vijues. Dardani dhe vëllai i tij binjak Iasoni në mite pasqyrojnë kalimin e besimit nga një traditë « shamanësh »popullorë në një profesion të organizuar të prifërinjve e prifëreshave kushtuar Perëndisë së Tokës-Dhemitrës. Zoti NJË do të mbetej tek fset dardane HËNA e përfaqësuar në periudhat e mëvonshme me emërtimin SELLENIZËM besim që Dardanët dhe bashkësitë e tjera arbërore Iperiote dhe Maqedonase e përhapën në të gjithë hapësirën

slide 224:

Fatbardha N. Demi 226 e Euro-Afro-Azisë. Ky pushtim i fseve arbërore faktohet jo vetëm me simbolet e njejta besimtare që gjënden sot në këto hapësira gjeografke por edhe në emërtimin e toponimeve popullsive dhe gjuhën e tyre. Në shkrimet e shenjta janë fosilizuar shumë fakte historike një pjesë e të cilave si rrjedhojë e kohës shumë të gjatë ka sjellë harresën në kujtesën popullore. Kanë ndikuar në këtë drejtim sidomos ripërshtatja e miteve zanafllore të paraardhësve prej pasardhësve për nevojat e tyre administrative. Në disa raste bile pohon A.Kola fallcifkimi i teksteve të vjetra është aq i madh sa që duket me një të parë. 86 Megjithatë emri i origjinës DARDAN i cili qëndron në thelb të vete Historisë së krijimit të shoqërisë njerëzore nuk u fshi dot kurrë. Këtë e vërteton fakti se çuditërisht kudo që tenton të zbulosh mitin më të hershëm apo ngjarjet më të rëndësishme të parahistorisë do të zbulosh emërtimin Dardan apo variantet e tij për fgurën e një Mbreti Dardan apo të fseve gege të Dardanisë : - Në të tre Epopetë më të mëdha që njihen nga lashtësia  ajo e Lufës së Gjigandëve Titanëve apo Lufën e T rojës e njohur nga librat e Homerit ndeshemi me fset Dardane. - Në Përmbytjet e Mëdha  ajo e Ogyges Deukalionit Noesë njihet edhe përmbytja e Dardanit. - Në të gjitha mitet ku fitet për krijuesit e racës së re njerëzore : nga Adami Prometeu Zeusi- Deukalion Kadmi Noe biblik njihet edhe Dardani dhe fsi i tij nga e kanë origjinën të gjithë popujt europianë. - Në rast se do të hetojmë për kultin e Tokës Dhemitra Cibele etj dhe tempullin e ishullit të Samothrakës apo tempullin e parë të Pellazgëve - Dodonën përsëri do të ndeshemi me emrin Dardan . Shkruesit e lashtë pohojnë se Samothraka në fllim mbante emrin e tij dhe Altarin më i famshëm i ishullit i kushtohej “Perëndive të vërteta” Dardanit dhe Iasonit. Kurse studiuesit modern e lidhin emrin e Dodonës nga Dodani /Dordoni variante të njohura në shkrimet e vjetra për emrin Dardan. - Edhe kulti i binjakëve aq i përhapur në mitet e Euro-Azisë apo i emrave Kuritë Kabir Koribante Dioskure Daktile Lari Mani etj. që konsiderohen si Mbrojtes mistike apo Udheheqës të Njerëzimit kanë lidhje me fgurën e Dardanit dhe vëllait të tij Iasonit. Përputhja e karakteristikave të Dodanim fseve dardane në shkrimet e shënjta me ato të Adamit dhe Prometeut në mite dëshmon se bëhet falë për një vimësi të së njejtës histori arbërore e ardhur nga fset që formuan bashkësitë e para mbisunduese dhe që e kthyen besimin në një KOD LIGJOR i cili do të udhëhiqte çdo veprimtari shpirtërore dhe administrative të shoqërisë njerëzore. Siç e përmendëm në fllim të materialit tek këto fse përfshihen edhe Iperiotët siç e dëshmojnë emërtimet TITANË dhe IPEBOREAL në mite që në gjuhën shqipe emërtojnë fset e së njejtës gjini Gegët dhe Toskët.

slide 225:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 227 Në këtë kënd-vështrim thellimi në historinë e Dardanisë dhe në përgjithësi të bashkësive më të mëdha të lashtësisë pasardhës historik të të cilëve janë shqipetaro-arbërit e sotëm do të kërkonte ndihmesën e shumë fushave shkencore por sidomos të shkëputjes nga përdorimi politik i shkencës Historike metodë që shtrëmbëron dhe e fsheh TË VËRTETËN.

slide 226:

Fatbardha N. Demi 228

slide 227:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 229 1- it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci 2- po aty 3- Xhuzepe Katapano „Toti fiste shqip“ Botimet enciklopedike 2007 f15 4- it.wikipedia.org/wiki/Grecia 5- Niko Stillo „Etruskishte Toskerishte“f239 6- it.wikipedia.org/wiki/Palladio_Mitologia 7- www.antika.it/00144_selene.htm 8- giardinoodellefate.wordpress.com/dei/divinita-grec 9- po aty 10- dictionnaire.sensagent.com/selles/fr-fr/ 11- stenly.perso.infonie.fr/lemythe2.htm 12- Niko Stillo „Etruskishte Toskerishte“ 13- fr.wikipedia.org/wiki/Selles_Dodone 14- Panorama des oracles grecs.www.cosmovision.com 15- http://www.corovodaonline.com/2014/06/besim-dervishi-perendite-fene-ne-ma- lin.html 16- Dodone-Encyclopèdie Universalis www.universalis.fr 17- it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci 18- wikipedia.org/wiki/Sincretismo 19- Maria Rita “I milli volti della Dea” www.lucyinthesky.it 20- Jakov Levi psychohistory2001.com/NumeriSacri.html 21- Lewis Richard Farnell “Ecate nell’ Arte” I culti degli Stati greci. Oxford University Press Oxford 22- Vasil Tole “Pse qajne kuajt e Akilit”2011 f37 23- http://www.macropolis.org/numeri/tre1.htm 24- Maria Rita “I milli volti della Dea” www.lucyinthesky.it 25- www.de-todo.org/articoli_dea_preislamica.htm 26- it.wikipedia.org/wiki/Dea_triplice 27- fr.wikipedia.org/wiki/Sin 28- Ilir Konti Rev “Rrënjët” Prill 2012 29- giardinodellefate.wordpress.com/dei/divinita-grec 30- it.wikipedia.org/wiki/La_Dea_bianca 31- it..wikipedia.org/wiki/Grande_Madre 32- Erich Neumann Carl Gustav Jung e Gianfranco Tedeschi Storia delle origini della coscienza Roma Astrolabio-Ubaldini 1978 ISBN 88-340-0099-4.https://it.wikipe- dia.org/wiki/Grande_Madre 33- giardinodellefate.wordpress.com/dei/divinita-grec 34- www.antika.it/00144_selene.htm SELLENA

slide 228:

Fatbardha N. Demi 230 35- Maria Rita “I milli volti della Dea” www.lucyinthesky.it 36- Dhimiter Pilika “Pellazget Origjina e jone e mohuar” Botimet Enciklopedike2005 f75 37- Louis Charbonneau-Lassay “Il bestiario del Cristo” vol II f137. 38- Dh.Pilika po aty 39- Kuirija âsht vendi qi e kà perbashknisht nji katund a nji famur per kullosë per landë per drû per gjojë e per tjera nevojë http://forumi.shqiperia.com/threads/ka- nuni.15827/page-4 40- it.wikipedia.org/wiki/Altare_della_Vittoria PERËNDESHA MË E FUQISHME E TË GJITHA KOHRAVE - NË XHOKEN E MIRDITORES 1- Afrim Karagjozi “Xhorxh Bajron”PlejadTiranë 2010 f.122126 2- a http://www.ambasadat.gov.al/vatican-city/sq/lord-byron-poeti-i-madh-europian- me-veshje-shqiptare-njC3AB-imazh-nC3AB-njC3AB-gazetC3AB- tC3AB-njohur-italiane b Kostumet popullore shqipetare 3- Eduar Shnaider « Pellazgët e pasardhësit e tyre »Tiranë 2009 f78 4- E.Shnaider po aty f104 5- a http://en.wikipedia.org/wiki/Caucasian_Albania/media/File:Ancient_Azerbai- jan_4.jpg b Archivio notizie - Valle Camonica Distretto Culturale www.valleca- monicacultura.it c http://en.wikipedia.org/wiki/Geryon 6- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose. Dall’ eta della pietra ai misteri eleusini »Bur Saggi Milano 2013 f1517 7- a WWMM - Breve storia dell’arte rupestre camuna 6/30 www.wwmm.org https:// upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Pelena_by_Sophia_Palaiologina. jpg 8- Xhokja e përdorur në material është e autores Luljeta Dino autore e librit « Perënde- sha Athina dhe simbole të tjera Kozmogonike » botmet Tre Mariat Tiranë 2007 9- Carl Jang « L ’uomo e i suoi simboli » TEA Milano 2011 10- http://www.dinosoria.com/mesopotamie.html 11- Marija Gimbutas « Il linguaggio della Dea » VËNËXA Roma 2008 f3 12- Maria Rita “I milli volti della Dea”www.lucyinthesky.it 13- Dr. Johan George von Hahn “Studime shqipetare” Albanesische studien Jena 1854 IDK f207. 14- Marija Gimbutas po aty f176 316 15- Mircea Eliade po aty f219 16- P .Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja pjesa e dyte” Tirane Tertiumdatur 2006 f75 17- George Dumézil “La religione romana arcaica Miti leggende realta” BUR Rizzoli

slide 229:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 231 SAGGI 2011 f39 18- M.Gimbutas po aty f812 19- Petro Zhei po aty f58 20- M. Gimbutas po aty f19 21- M.Gimbutas po aty f11 22- M.Eliade po aty f318 23- Alfred Dalipi “Shqipëria dhe shqipetarët”Gent Grafk Tiranë. 24- M.Eliadë po aty f14 25- M.Gimbutas po aty f111 26- E.Shnaidër po aty f54 27- M.Gimbutas po aty fXIX 28- Colana Cintamani. Il Glossario Teosofco di Helena Petrovna BlavatskyRoma 29- J.G. von Hahn po aty f364 30- E.Shnaider po aty f143 31- Franc Nopça « Pikpamjet fetare doket dhe zakonet e Malcise se Madhe Botimet « Eneas » Tirane 2012f79 32- nga e djathtaHynesha-Shqiponjë Antigone Shqipëri La tombe d’Inherkhâ - La Vallée des Morts à Tèbes - Louxor ouest http://www.paperblog.fr/4094866/la- tombe-d-inherkha-la-vallee-des-morts-a-thebes-louxor-ouest-partie-16/ 33- https://en.wikipedia.org/wiki/Utu 34- a Busti i Horosit « Egypte Romaine »Marseille musée d’ Arcéologie méditer- ranéenne 1997f231. b Perëndi me kokë shqiponje “arti sumer” . c detaj i statujes në Bangkok Tailand http://en.wikipedia.org/wiki/Vishnu d http://www.index.hr/indexforum/postovi/336/meksiko-ljudi-i-ono-oko-njiih/6 35- P .Zhei po aty f21 36- E .Shnaider po aty f83 37- a Një ikonë e mesjetës shqiptare. http://www.arte.it/calendario-arte/torino/mos- tra-tesori-del-patrimonio-culturale-albanese-2604 b http://upload.wikimedia. org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/CLUNY-Cofret_Christ_1.JPG/640px-CLU- NY-Cofret_Christ_1.JPGuselangit Couvercle d’un cofret en ivoire d’ éléphant portant la représentation du Christ en Majesté entre les quatre évangélistes. Co- logne première moitié du XIIIe s. Ivoire. Musée_National_du_Moyen_Âge_Clu- ny-fr|Anonyme 38- a detaj www.calabriaortodossa.it

slide 230:

Fatbardha N. Demi 232 SI U HYJNIZUA « BESA » E ARBËRVE NË TEMPUJT E FARAONËVE 1- Jacques Boucart « Shqipëria dhe Shqipëtarët » Dituria 2004 f130 2- Walter Żelazny Ludoviko Lazaro Zamenhof Çështje të interlinguistikës dhe të politikës gjuhësore kap II Fisi -Populli-Kombi f3031 3- Helena P .Balvatsky Te Secret Doctrine 4- Giuseppe Lugli Enciclopedia Italiana 1929 http://www.treccani.it/enciclopedia/alba-lon- ga_28Enciclopedia-Italiana29/ 5- Aquiles acechante junto a la fuente de Troylo vaso perteneciante al Museo del Louvre https:// studiahumanitatispaideia.wordpress.com/tag/monumentalizzazione/ 6- www.tanogabo.it/mitologia/egizia/bes.htm 7- Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte”West Print f77 8- Il culto del dio Bes in Sardegna www.aton-ra.com/.../198-culto-dio-egizio-be... 9 - Mehdi Frashëri “Historia e lashtë e Shqipërisë dhe e Shqipëtarëve” Plejad 2012 f215 10 - ilterzoorecchio.wordpress.com/2011/.../dio-bes-2/- 11 - Niko Stillo f217po aty 12- ilterzoorecchio.wordpress.com/2011/.../dio-bes-2/- 13- it.wikipedia.org/wiki/Tot 14- Xhuzepe Katapano “Toti fiste shqip” Botimet Enciklopedike2007 f59 15- Xh.Katapano f196 po aty 16- Cook Bernard 2001Europe since 1945: an encyclopedia. Garland Publishing. p. 22. ISBN 0-8153-4057-5. Retrieved 2010-07-01. 17- Jacques Boucart f150 po aty 18- Mehdi Frashëri “Historia e Lashtë e Shqipërise”Plejad 2012 f146 19- giardinodellefate.wordpress.com/dei/divinita-grec 20- www.tanogabo.it/mitologia/egizia/bes.htm 21- https://vargmal.org/dan1242-fq3 22- Dhimiter Pilika “Pellazget origjina jone e mohuar” Botimet Enciklopedike2005 f101 23- Xhuzepe Katapanof13 po aty 24- po aty 25- Moreno Neri “Pletone Tratatto delle virtu” BompianiTestta a Fronte 2010 f83 BESIMI HËNOR DËSHMI E AUTOKTONISË SË KOMBIT ARBËR 1- Greenhalgh Eliopoulos 1985 p. 20. http://it.wikipedia.org/wiki/Maina_penisola 2- Veis Seiko “Mbi elementët e përbashkëta në epikën shqipetaro-arbëreshe dhe sërbokroate” 2002 f44 3- http://fr.wikipedia.org/wiki/AreC3B3poli 4- Kassis 1979 p. 7.. http://it.wikipedia.org/wiki/Maina_penisola 5- http://it.wikipedia.org/wiki/Maina_penisola 6- Smith “Selene” .-http://en.wikipedia.org/wiki/Selene A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology William Smith Ed. 7- it.wikipedia.org/wiki/Mena_mitologia

slide 231:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 233 8- http://www.perseus.tufs.edu/hopper/textdocPerseus3Atext3A1999.04.01043Aal- phabetic+letter3DM 9- http://it.wikipedia.org/wiki/Giove_divinitC3A0 10- Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte” f135 11- Orchard Andy 1997. Dictionary of Norse Myth and Legend. Cassell. ISBN 0-304-34520- 2 http://en.wikipedia.org/wiki/MC3A1ni 12- Massimiliano Franci « Astronomia Egizia » Edarc-edizioni Firenze 2010 f28 13- http://en.wiktionary.org/wiki/mēness 14- http://en.wikipedia.org/wiki/Mannaz 15- A.Mati “Shqiperia Odisea e pabesueshme e një populli parahelen” PlejadTirane2007 f325 16- Massimiliano Franci f12 po aty 17- http://en.wikipedia.org/wiki/Hana dhe http://en.wikipedia.org/wiki/Hannah 18- www.romanoimpero.com/.../culto-degli-dei-mani.htm. 19- Xhuzepe Katapano ”Toti fiste shqip” Botimet enciklopedike Tirane 2007 f f81 20- Fjalor i gjuhes sanskrite http://sanskrit.inria.fr/DICO/49.htmlman 21- http://en.wikipedia.org/wiki/Ma_goddess 22- Fjalor i gjuhes sanskrite po aty 23- http://www.residenceolimpo.it/eng/mythology.html http://it.wikipedia.org/wiki/Sirene_ mitologia 24- cfr. Robert Graves “La Dea Bianca” Adelphi Milano 1992 http://www.grafnrete.it/dis- misura/articolo.phpa1f2p6 25- http://planet.racine.ra.it/testi/luna2.htm 26- Te Greek Magical Papyri in Translation : Including the Demotic Spells : Texts. Univer - sity of Chicago Press. ISBN 978-0-226-04447-7. PGM IV . 2785-2890 on pp.90-91 http:// en.wikipedia.org/wiki/Triple_deity 27- http://en.wikipedia.org/wiki/Triple_deity 28- Mircea Eliade “Storia delle credenze e delle idee religiose” BUR saggi Milano 2013 f34 29- Edwin Jacques “ Shqipetarët ” 1995 f.114 30- http://www.treccani.it/enciclopedia/artemide_Enciclopedia-Italiana/ 31- http://scrignodeltempo.blogspot.fr/2012/01/il-pantheon-etrusco.html 32- http://es.wikipedia.org/wiki/Artemisa 33- M.Pokrovskij-D.L 1719George Dumezil “La religione romana arcaica” BUR Saggi Mila- no2011 f60 34- Mojkom Zeqo “Panteoni ilir” 1995- http://fejashqiptare.org/showthread.phpt2 35- http://www.arberiaonline.com/viewtopic.phpf38t640 36- http://www.miti3000.it/mito/collabora/radici.htm 37- Franc Nopça “Pikëpamje fetare doket dhe zakonet e Malcisë së Madhe” botmet “Eneas”Ti- ranë 2012 f175 38- f176f177f185 po aty 39- George Dumezil f122 po aty 40- Mircea Eliade f22 po aty 41- http://www.interware.it/TSR/scuole/sardegna/tombe.htm

slide 232:

Fatbardha N. Demi 234 42- http://fr.wikipedia.org/wiki/Dolmen_de_ManC3A9-Kerioned 43- Emma Restall Orr. Living Druidry. Piatkus Books 2004. http://en.wikipedia.org/wiki/ Awen 44- http://en.wikipedia.org/wiki/Awen 45- Annalisa Ronchi - http://planet.racine.ra.it/testi/luna2.htm 46- http://it.wikipedia.org/wiki/Mania_mitologia 47- Kolë Jakova. “Kreshnikët” “Shtëpia Botuese e Lidhjës së Shkrimtarëve” fq. 190-191. “Ball- kanizmat: Shtresa greko-romake në folklorin e popujve vendas” Rovena V ATA Qendra e Studimeve Ndëruniversitare Albanologjike Tiranë. 48- http://it.wikipedia.org/wiki/Dolmen 49- http://en.wiktionary.org/wiki/manataFinnish 50- http://sanskrit.inria.fr/DICO/49.htmlman. 51- http://en.wikipedia.org/wiki/Mot_Semitic_god 52- http://www.mythologydictionary.com/mari-mythology.html 53- Fjalor i gjuhes sanskrite po aty 54- www.romanoimpero.com/.../culto-degli-dei-mani.... 55- http://www.newadvent.org/cathen/09591a.htm 56- http://www.mythologydictionary.com/mari-mythology.html 57- Brian Greaney - http://cartesensibili.wordpress.com/2012/05/28/v-ravagli-le-molte-facce- della-dea-madre-le-streghe-basche-di-zugarramurdi-di-maria-rosa-di-marco/ 58- http://fr.wikipedia.org/wiki/Vocabulaire_de_l27islam 59- Manes - Encyclopedia Mythica www.pantheon.org › ... › Europe › Roman mythology 60- Franz Nopcsa von Felső-Szilvás “Pikpamjet fetare doket dhe zakonet e Malcise se Madhe” Botimet « Eneas » Tirane 2012 f75 61- Xhuzepe Katapano “Toti fiste shqip” Botimet enciklopedike Tirane 2007 f212213 62- http://sanskrit.inria.fr/DICO/48.htmlbottom 63- Franc Nopçia f187 po aty 64- Antoneta Bertocchi http://www.ecoantropologia.net/2008/07/09/sacri-bovini-origi- ni-magiche-della-cultura-allevatoria-parte-prima/ 65- http://chiarajo.altervista.org/opere/opere5.html 66- George Dumezil f37 39 po aty 67- http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mantras_caved_into_rock_in_Tibet.jpg 68- George Dumezil f152 po aty 69- www.romanoimpero.com/.../culto-degli-dei-mani.... 70- http://www.jadawin.info/amazzoni.htm 71- http://en.wikipedia.org/wiki/Snoldelev_Stone 72- http://sanskrit.inria.fr/DICO/24.htmlgur 73- http://www.newadvent.org/cathen/09591a.htm 74- http://sanskrit.inria.fr/DICO/49.htmlman 75- http://translate.google.fr/sq/sv/njeri 76- Dizionario compendioso di antichita mitologiche per l’intelligenza dell’istoria anti- ca e degli autori greci e latini Dell’ Abate Declaustre 1827 Traduzione dal francese in VeneziaCo’Torchi di Giuseppe Molinari Ed M.DCCC.XXVII https://books.google.fr/ booksid6Y1gAAAAcAAJ

slide 233:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 235 EMRI « JEZUS » « KRISHT » DHE « KRYQ » SHPJEGOHEN VETËM ME GJUHËN DHE BESIMIN E PELLAZGO-SHQIPETARËVE 1- BIBLA – Dhjata e Vjeter dhe Dhjata e Re botuar nga Shoqata shqiptare e Bibles 1995 f1 2- en.wikipedia.org/.../Instrument_of_Jesus’_crucifxion 3- po aty 4- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Agathius-Acacius-Acacio-martyrdom. jpg 5- http://en.wikipedia.org/wiki/Dispute_about_Jesus27_execution_method 6- po aty 7- https://it.wikipedia.org/wiki/Scuola_pitagorica 8- http://www.mitiemisteri.it/esoterismo/geometria/cerchio.html 9- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dyteTirane Tertiumdatur 2006 f57 10- Carl Jang « L ’uomo e i suoi simboli » TEA Milano 2011 f91 11- Fragment nga nje objekt erkeologjik. La più antica scrittura alfabetica Marston “La Bible a dit vrai” Plon 1935 f21 www.abebooks.fr/Bible-dit-vrai-MARSTON-Sir-Charles/.../bd‎ 12- http://www.funsci.com/fun3_it/scrittura/scrittura.htm 13- Niko Stillo”Etruskishte Toskerishte” f184 14- At Justin Rrota « Per Historine e Alfabetit shqyp » Botime Françeskane Shkoder 2005 f12 15- Mircea Eliade- da Trattato di Storia delle Religioni 1948 Einaudi Torino 1954 pp. 42-45 111-114 105-107.http://www.disf.org/AltriTesti/Eliade.asp 16- Nermin Vlora Falaski “Prona gjuhesore dhe gjenetike” 1997 f 45 17- Petro Zhei po aty f17 18- aPerendia Mitra b http://it.wikipedia.org/wiki/In_hoc_signo_vinces 19- Xhuzepe Katapano „Toti fiste shqip ose Tot-i boreal Iliro-Shqiptar i dha Botes Kumtin e pare te Lirise dhe te Drites“ Botimet enciklopedike 2007 f87 88 20- Antonietta Zanatta http://www.storia-dell-arte.com/signifcato-del-cerchio.html 21- http://www.summagallicana.it/lessico/e/Etruschi.htm 22- a http://www.sixbid.com/browse.htmlauction674page5 b Le_monete_di_Luceria_ Classe_IV_-_8.jpg it.wikipedia.org 23- A ROMAN MARBLE RELIEF WITH THE DIOSCURI CIRCA 2ND CENTURY A.D. http:// www.christies.com/lotfnder/ancient-art-antiquities/a-roman-marble-relief-with-the- dioscuri-5546883-details.aspx 24- www.bksh.al 25- Moreno Neri “Pletone Trattato delle virtu” Bompiani Testi a Fronte Milano 2010 f251 26- it.wikipedia.org/wiki/Denominazioni_dei_Greci 27- Arif Mati “MikenetPellazget” Tirane Plejad 2008 f64 28- Nermin Vlora Falaski “Prona gjuhesore dhe gjenetike” 1997 f 43 29- http://www.forumishqiptar.com/threads/118026-Gjetjet-arkeologjike-në-Kroaci http:// www.kuthumadierks.com/pageopen.asprriesid161 30- Petro Zhei po aty f24 31- Petro Zhei po aty f4950 32- BIBLA– Dhjata e Vjeter dhe Dhjata e Re botuar nga Shoqata shqiptare e Bibles 1995 f306 33- Bibla po aty f306

slide 234:

Fatbardha N. Demi 236 34- nga e majta http://www.forumishqiptar.com/threads/118026-Gjetjet-arkeologjike-në-Kroaci Qostek shk19 Tepelene. «Veshje popullore shqipetare » Instituti i Kultures Popullore vol I f 101 35-Arif Mati “MikenetPellazget” Tirane Plejad 2008 f.277 36- Petro Zhei po aty f46 87 37- a ilsalottodellestreghe.forumcommunity.net bLa Vallee des RoisEditionsWhite Star. c http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Pope_Benedict_XVI_1.jpg 38- Xhuzepe Katpano Gerhard Herm « L ’ avventura dei Fenici » Garzanti 1974 po aty f58 39- Helena Petrovna Blavatsky Te Secret Doctrine 1938 Teosophical Publishing House Adyar Madras Inde. II 105 f572 40- Petro Zhei po aty f65 41- Bibla po aty f320 42- Bibla po aty f333 43- Arif Mati “MikenetPellazget” Tirane Plejad 2008 f.382 44- Ungjilli sipas Gjonit. BIBLA po aty f107 NGA DODONA NË TIBET 1- Afrim Karagjozi “Xhorxh Bajron”PlejadTiranë 2010 f.122126 2- a http://www.ambasadat.gov.al/vatican-city/sq/lord-byron-poeti-i-madh-europian-me- veshje-shqiptare-njC3AB-imazh-nC3AB-njC3AB-gazetC3AB-tC3AB- njohur-italiane b Kostumet popullore shqipetare 3- Eduar Shnaider « Pellazgët e pasardhësit e tyre »Tiranë 2009 f78 4- E.Shnaider po aty f104 5- a http://en.wikipedia.org/wiki/Caucasian_Albania/media/File:Ancient_Azerbaijan_4.jpg b Archivio notizie - Valle Camonica Distretto Culturale www.vallecamonicacultura.it c http://en.wikipedia.org/wiki/Geryon 6- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose. Dall’ eta della pietra ai misteri eleusi- ni »Bur Saggi Milano 2013 f1517 7- a WWMM - Breve storia dell’arte rupestre camuna 6/30 www.wwmm.org https://upload. wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Pelena_by_Sophia_Palaiologina.jpg 8- Xhokja e përdorur në material është e autores Luljeta Dino autore e librit « Perëndesha Athina dhe simbole të tjera Kozmogonike » botmet Tre Mariat Tiranë 2007 9- Carl Jang « L ’uomo e i suoi simboli » TEA Milano 2011 10- http://www.dinosoria.com/mesopotamie.html 11- Marija Gimbutas « Il linguaggio della Dea » VËNËXA Roma 2008 f3 12- Maria Rita “I milli volti della Dea”www.lucyinthesky.it 13- Dr. Johan George von Hahn “Studime shqipetare” Albanesische studien Jena 1854 IDK f207. 14- Marija Gimbutas po aty f176 316 15- Mircea Eliade po aty f219

slide 235:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 237 16- P .Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja pjesa e dyte” Tirane Tertiumdatur 2006 f75 17- George Dumézil “La religione romana arcaica Miti leggende realta” BUR Rizzoli SAGGI 2011 f39 18- M.Gimbutas po aty f812 19- Petro Zhei po aty f58 20- M. Gimbutas po aty f19 21- M.Gimbutas po aty f11 22- M.Eliade po aty f318 23- Alfred Dalipi “Shqipëria dhe shqipetarët”Gent Grafk Tiranë. 24- M.Eliadë po aty f14 25- M.Gimbutas po aty f111 26- E.Shnaidër po aty f54 27- M.Gimbutas po aty fXIX 28- Colana Cintamani. Il Glossario Teosofco di Helena Petrovna BlavatskyRoma 29- J.G. von Hahn po aty f364 30- E.Shnaider po aty f143 31- Franc Nopça « Pikpamjet fetare doket dhe zakonet e Malcise se Madhe Botimet « Eneas » Tirane 2012f79 32- nga e djathtaHynesha-Shqiponjë Antigone Shqipëri La tombe d’Inherkhâ - La Vallée des Morts à Tèbes - Louxor ouest http://www.paperblog.fr/4094866/la-tombe-d-inherkha-la- vallee-des-morts-a-thebes-louxor-ouest-partie-16/ 33- https://en.wikipedia.org/wiki/Utu 34- a Busti i Horosit « Egypte Romaine »Marseille musée d’ Arcéologie méditerranéenne 1997f231. b Perëndi me kokë shqiponje “arti sumer” . c detaj i statujes në Bangkok Tailand http://en.wikipedia.org/wiki/Vishnu d http://www.index.hr/indexforum/postovi/336/meksiko-ljudi-i-ono-oko-njiih/6 35- P .Zhei po aty f21 36- E .Shnaider po aty f83 37- a Një ikonë e mesjetës shqiptare. http://www.arte.it/calendario-arte/torino/mostra-te- sori-del-patrimonio-culturale-albanese-2604 b http://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/thumb/7/7c/CLUNY-Cofret_Christ_1.JPG/640px-CLUNY-Cofret_Christ_1. JPGuselangit Couvercle d’un cofret en ivoire d’ éléphant portant la représentation du Christ en Majesté entre les quatre évangélistes. Cologne première moitié du XIIIe s. Ivoire. Musée_National_du_Moyen_Âge_Cluny-fr|Anonyme 38- a detaj www.calabriaortodossa.it

slide 236:

Fatbardha N. Demi 238 SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE I 1-”http://eltonvarfshqip.blogspot.fr/2010/02/etimologjia-e-emrit-shqiperi-shqiptar.html” 2- Eqerem Çabei «Shqiptaret midis Perendimit dhe Lindjes» Botime Çabei Tirane2002 f17 3- Ne Enciklopedine hungareze: « Jezik- ... Domaći naziv za jezik shqip: albanski gjuha shqipe: albanski jezik vrlo je vjerojatno u vezi s pridjevom/prilogom shqip: jasan jasno i glagolom shqiptoj: govoriti razgovijetno razumljivo » http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx- IDHYPERLINK “http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspxID1364”1364 4- Kristo Frashëri « Si u krijua emri etnik i shqiptarëve »9 Shtator 2013Shqiptarja http://www. peshkupauje.com/2013/09/si-u-krijua-emri-etnik-i-shqiptareve 5- Xhevat Lloshi Periudhat historike te SHQIPES… LOGOS A Shkup 2013 6- Bardhyl Demirajt “Shqiptar dhe shqa. Histori popujsh përmes dy emrave etnikë” Shtëpia botuese Naimi http://botasot.info/speciale/335335/studimi-ja-pse-na-quajne-shqiptare-dhe-pse-i-quajme-shki- je/ 7- Si u bënë „Albanët-Shqiptarë“ Prof.dr.Shaban Sinani Tiranë 02. 03. 2010 8-Dr. Johan George von Hahn “Studime shqipetare” Albanesische studien Jena 1854Bot shqip nga Instituti i Dialogut Komunikimit f351 9-/illyriapress/http://www.ilirida-online.com/histori-dhee-studime/testamenti-aleksan- drit-te-madh-une-jam-ilir/ 10- Dhimiter Pilika « Pellazget Origjina jone e mohuar » botimet enciklopedike Tirane 2005 f81-82 11- Aristotel Mici Prejardhja e Emrit Shqiptar http://tribunashqiptare.net/p12157 12- Mehdi Frasheri 1872-1963« Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqipetareve » Plejad f 69 13- Eqerem Çabei « Shqiptaret midis Perendimit dhe Lindjes » Botime Cabei Tirane2002 f17-18 14-« Mbi disa çeshtje te Arbërit » 206-18 f33 Dhimiter S. Shyteriqi « Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes ne vitet 879-1800 » Akademia e Shkencave e Shqiperise Instituti i Gjuhesise dhe i Letersise Tirane2005 15- Eqerem Çabei « Shqiptaret midis Perendimit dhe Lindjes » Botime Çabei Tirane2002 f11 16- Petros A. Furiqis 1878-1936 «Prejardhja e etnonimit arvanit » ALBANOHELENIKA 17- Nathalie Clayer “Shqiperia Histori e shkurter” 2014Enciklopedia e Islamit edicioni i trete https://shekullishqiptare.wordpress.com/2014/12/30/45/ 18- Spiro Konda “Shqiptaret dhe Problemi Pellazgjik” UEGENTirane2011 f28 19- Carl Jang « L ’uomo e i suoi simboli » TEA Milano 2011 f6 20- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja pjesa e dyte” Tirane Tertiumdatur 2006f79 21- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose- Dall’ eta della pietra ai misteri ele- usini » BUR Saggi 2013 f182 22- Helena P .Blavatsky Colana Cintamani. Il Glossario Teosofco di Helena Petrovna Blavatsky- Roma 23-1 http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Bronze_Nike_Louvre_ Br1679.jpg/409px-Bronze_Nike_Louvre_Br1679.jpg 2 Busti i Horositbronz f231 muzeu i Luvrit « Egypte Romaine »Marseille musée d’ Arcéol- ogie méditerranéenne 19973 http://www.galerie.roi-president.com/displayimage. phppid816fullsize1 24- Colana Cintamani. Il Glossario Teosofco di Helena Petrovna BlavatskyRoma

slide 237:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 239 25- http://loasiditammuz.altervista.org/category/miti-e-simboli/ 26- Marija Gimbutas « Il linguaggio della Dea » VENEXA Roma 2008 f185 27- Dhimiter Pilika f64 po aty 28-Xhuzepe Katapano ”Tot-Tat parlava albanese Bardi Editore Roma1984“THOT-i fiste shqip” Botimet Enciklopedike 2007 f58 29- L.Poliakov „Miti Arian“ f7 30- http://eltonvarfshqip.blogspot.com.es/2010/02/etimologjia-e-emrit-shqiperi-shqiptar.html 31-1 Aquila ad ali spiegate su fulmine a destra. Legenda: ROMA 209 a.C2 Barnaba Apostolo - Notizie in Liquida www.liquida.it3 Reliquary of the True Cross at the Church of the Holy Sepulchre Jerusalem. http://en.wikipedia.org/wiki/True_Cross 4 Photo © Qantara. www. ledifce.net/S007-1.html 32- Dhimiter Pilika f67 po aty 33- http://www.dielli.net/pdf/historia/GjuhesiBallkanike.pdf 34- Sami Frasheri Vepra I Tirane1989 shkrimi “Te dhena statistikore mbi Epirin” 29.07.1878 f146 35- Sami Frasheri GJUHAStamboll 1886Shkup 2002 f.79 36-Dhimiter Pilika f38 po aty 37- Xhuzepe Katapano f81po aty 38- La cabala operativa di R. Ambelain Redazione di “Kether”Rassegna siciliana di studi Marti- nisti dell’OMAT – 1997 http://www.iltibetano.com/testi/martinismo_lingua20ebraica.htm 39- Shqipja dhe Sanskritishtja pjesa e dyte Petro Zhei Tirane Tertiumdatur 2006 f413. 40- http://www.yeshuashemi.org/AlfabetoHebreo.html 41- Petro Zhei f77 42- http://www.fmboschetto.it/Utopiaucronia/Senza_Roma.htm 43- http://www.dreamstime.com/royalty-free-stock-image-aztec-art-image10680186 http://www. fmboschetto.it/Utopiaucronia/Senza_Roma.htm48- http://www.cultorweb.com/Simbolis- mo/BC.html 44- Petro Zhei f310 po aty 45- http://www.treccani.it/enciclopedia/tag/ain/ http://en.wikipedia.org/wiki/Ain_Bible 46- BIBLA – Dhjata e Vjeter dhe Dhjata e Re botuar nga Shoqata shqiptare e Bibles 1995 47- BIBLA f59 po aty 48- http://www.google.it/searchqanima+nell’antichitC3A0tbmischtbousourceuni- vsaXeiOSgfUpSOLsvn7Abnw4HIDwved0CH4QsAQbiw1024bih486 2 Art etrusk LO INVISIBLE EN EL ARTE:: TELQUINES Y CURETAS Dáctilos y Coribantes “SERVIDORES” DE BRITOMARTIS Y ANTECESORES DE MEDUSA. De “Lo invisible en la mitología”: Los bueyes de Gerión en el tesoro de El Carambolo. Parte LVIII.loinvis- ibleenelarte.blogspot.com 3La religione dell’ Antico Egitto www.aton-ra.com/.../religi- one-antico-egitto.h... - Italie - 49- Antonio Bellusci “Ricerche e studi tra gli arberori dell’Ellade da radici arbereshe in Italia a matrici arberore in Grecia” centro ricerche socio-culturali “G.Castriota” Cosenza 1994. f105 50- NETET PELLAZGJIKE te Karl Reinholdit 1850-1860 KB Tirane 2005 f311 51- Dhimiter Kamarda f103 po aty Eduard Shnaider « Pellazget dhe pasardhesit e tyre » Tirane 2009 f35 52- Andre Leroi-Gourhan “Le Geste et la Parole”Paris1964 f9 L.Poliakov Miti Arian 53-Enciclopedia Italiana 1933 di Alessandro Olivieri http://www.treccani.it/enciclopedia/iperi-

slide 238:

Fatbardha N. Demi 240 one_28Enciclopedia-Italiana29/ 54- Hans Biderman “Enciclopedia dei Simboli” Garzanti 2014 f 43 55- Hygin Fables détail des éditions la lire en ligne archive LIII. Pausanias Description de la Grèce détail des éditions lire en ligne archive II 11 5. http://fr.wikipedia.org/ wiki/HypC3A9rion_28mythologie29 56- DEUCALIONE Enciclopedia Italiana 1931 di Nicola Terzaghi http://www.treccani.it/enci- clopedia/deucalione_28Enciclopedia-Italiana29/ 57 - Ylli identifkohet ne mendimin mistik me Qendren Zotin P .Zhei f151 po aty 58- GLOSSARIO DE 58-“LA DOTTRINA SEGRETA ” http://www.spiritual.it/it/glossa- rio-de-la-dottrina-segreta/al-o-el10261 59- H. K. Usener Götternamen: Versuch einer Lehre von der Religiösen Begrifsbildung Bonn 1896 f334 Ernst Cassirer f8889 60- http://it.wikipedia.org/wiki/Al-27Ayn 61-Konferenca vjetore e shkences ‘Java e shkences’ 2012 Dr. Mirela MITA SINANI : “Veshtrim flozofk per gjuhen shqipe. Rreth menyres se si norma gjuhesore e te shkruajturit mund te ndikoje ne humbjen e kuptimit te fales » http://www.uni-pr.edu/getattachment/Kerkime-Shkencore/Ngjarje-dhe-aktivitete-kerki- more-shkencore/Libri-i-Kumtesat-perfundimtare-nga-Java-e-Shkences-2012.pdf.aspx 62- Albanske novine koje su izlazile u Bukureštu 1889.http://sh.wikipedia.org/wiki/Albanci SHQIPE-RI EMRI PARAHISTORIK I ZOTIT NË BOTËN MODERNE II 1- Sami Frasheri Vell II “Fjalor i pergjithshem i Historise dhe i Gjeografse“ KAMUS UL ALAM Shtypur nga shoqeria “Drita” 1889 f242 2- Dhimiter Pilika « Pellazget Origjina jone e mohuar » botimet enciklopedike Tirane 2005 f63 Eqerem Çabei « Shqiptaret midis Perendimit dhe Lindjes » Botime Cabei Tirane2002 f17- 18. 3- Dhimiter Pilika f.68 4- http://mitologia.dossier.net/piritoo.html 5- Koinon of Epirus. Drachm around 210 B C. Head of Zeus r. Rev. Eagle on thunderbolt sur - rounded by an oak wreath. Franke 32-91. From auction Gorny Mosch 191 2010 1394 http://www.muenzenwoche.de/en/News/4id661 6- Dh.Kamarda « Discorso Preliminare » f XXXIII 7- http://www.centrostudilaruna.it/i-capelli-biondi-nella-grecia-antica.html 8- Frequenti nelle fonti greche sono gli aggettivi xanthòs e xoutòs “biondo” pyrrhòs ...Tratto dal libro Gli Indoeuropei. Origini e migrazioni Edizioni di Ar Padova 1978. Autor Adriano Romualdi1940 -1973 http://www.centrostudilaruna.it/i-capelli-biondi-nella-grecia-anti- ca.html 9-Spiro Konda “Shqiptaret dhe Problemi Pellazgjik” UEGENTirane2011 f78 10- Mehdi Frasheri « Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqipetareve » Plejad f207 11- Dh.Kamarda „Discorso Preliminare“ fVII 12- Aristidh Kola „Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve“ Shtepia botuese 55 2002 f.69 13- .Vicenzo Gioberti « Primato » Bruselles1844 T.II p.133 Dh.Kamarda „ Discorso Prelimin-

slide 239:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 241 are“ f24 14- Dh.Kamarda Demetrio Camarda « Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Alba- nese » Livorno Successore di Egisto Vignozzi e C 1864 f199799 15- http://www.treccani.it/enciclopedia/iperione_28Enciclopedia-Italiana29/ 16- Hygin Fables détail des éditions la lire en ligne archive LIII. Pausanias Description de la Grèce détail des éditions lire en ligne archive II 11 5. http://fr.wikipedia.org/wiki/HypC3A9rion_mythologie 17- http://www.treccani.it/enciclopedia/pieridi_28Enciclopedia-Dantesca29/ 18- https://ru.wikipedia.org/wiki/D09FD0B8D180D180D0B0 19- http://en.wikipedia.org/wiki/Perin 20- https://www.mtholyoke.edu/kolev20k/Bulgarian20claims.html 21- http://en.wikipedia.org/wiki/Pirin_28village29 22- http://www.treccani.it/enciclopedia/pirene_res-70c84d8b-e1cb-11df-9ef0-d5ce3506d72e/ 23- greket „p“ e ndruan me „v“ dhe latinet me „b“... Niko Stillo „Iliriada“ Athine2005 Reviste kulturore Athine Tetor 2005f7 24-http://it.wikipedia.org/wiki/Penisola_iberica http://testi-italiani.it/prehistoric_iberia 25- Images correspondant à heraldic catalana Koinon of Epirus. Didrachm 234-168. Bust of Zeus of Dodona and of Dione. Rev. Attacking bull r. Franke 4. From auction Künker 94 2004 774. 26-Dr. Johan George von Hahn “Studime shqipetare” Albanesische studien Jena 1854Bot shqip nga Instituti i Dialogut Komunikimit f354 27- http://fr.wikipedia.org/wiki/Pira 28- Dh.Kamarda «Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese » Livorno Succes- sore di Egisto Vignozzi e C 1864 f2223 Dhimiter S. Shyteriqi « Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes ne vitet 879-1800 » Akademia e Shkencave e Shqiperise Instituti i Gjuhesise dhe i Letersise Tirane2005 f327 29- Sami Frasheri Vell “Fjalor i Pergithshem i Historise dhe i Gjeografse »KAMUS UL ALAM Shtypur nga shoqeria “Drita” 1889 f259 30- Arif Mati Mathieu Aref MikenetPellazget Plejad 2008f 251 31- Dr. Johan George von Hahn f411po ety 32- PIERIA Enciclopedia Italiana 1935 di Doro Levi http://www.treccani.it/enciclopedia/pieridi_28Enciclopedia-Dantesca29/ 33- Eduard Shnaider « Pellazget dhe pasardhesit e tyre » Tirane 2009 f45 34- Nermin Vlora Falaski “Prona Gjuhesore dhe Gjenetike. Probabilitetet e Monogjenezes Em- brionale te Fjaleve” Tirane Toena1997 f 17 Patrimonio Linguistico e Genetico. Probabilità della Monogenesi Embrionale delle Parole 35- Sami Frasheri Vell. I f244 “Gjuha Shqipe” 1879 36- Sami Frasheri Vell. II 1988f20 37- Xhuzepe Katapno f48 po aty 38- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dyteTirane Tertiumdatur 2006 f1718 151 39- Pr Dr Skender Rizaj „Shqipja gjuhe hyjnore dhe universale“ Iliriada Athine Tetor 2005 f39 40-Spiro Konda «Shqipetaret dhe problemi Pellazgjik» UEGEN Tirane 2011 f275 41- Rasim Bedo « Dodona Tempulli i lashte i Shqiperise » botim i Sh.K. “Bilal Xhaferi” Tirane 2007f57-58. 42- https://www.raremaps.com/gallery/enlerge/39155

slide 240:

Fatbardha N. Demi 242 43- Dh.Kamarda „ Discorso Preliminare“ fXXXIII 44- Spiro Konda f216 po aty 45- Gli Iperborei http://sicapisce.wordpress.com /.../etimologia-parola-iper “Storia culturale dei rapporti tra mondo romano e mondo germanico“ di Bruno Luiselli. 46- Nietzsche:« Au-delà du Nord de la glace de l’aujourd’hui - delà de la mort à l’ écart Notre vie notre bonheur Ni par terre ni par mer Tu ne pourras trouver le chasseur qui mène Jusqu’à nous Hyperboréens ». Tule. Il mito del popolo iperboreo. da Luca Leonello Rimbotti www.mirorenzaglia.org/.../thule-il-mito-del-... - Italie 47- HYPERBOREAweb.infnito.it/utenti/e/.../HYPERBOREA.htm Jacopo Durandit Sag- gio sulla storia degli antichi popoli d’Italia1769 f17181921. https://books.google. mk/booksidaaVBAAAAcAAJpgPA40lpgPA40dqstrabone++hiperboreo- sourceblots0GJf3kWsKEsigCT86cv7QhstGXeQgHpOkGHKrg0IhlensaX- redir_escyvonepageqstrabone2020hiperboreoffalse 48- Dr. Johan George von Hahn f408 po aty 49- Mehdi Frasheri f324 po aty 50- http://www.treccani.it/enciclopedia/iperborei_Enciclopedia-Italiana/stampa1 51- Divinità Greche giardinodellefate.wordpress.com/dei/divinita-grec 52- http://www.arte.it/calendario-arte/torino/mostra-tesori-del-patrimonio-culturale-alba- nese-2604 53-IPERBOREI Enciclopedia Italiana 1933 http://www.treccani.it/enciclopedia/iperborei_En- ciclopedia-Italiana/stampa1 54- “l’ Apollo iperboreo secondo Virgilio inaugurerà una nuova età dell’ oro e degli eroi nel segno di Roma” Recensione: De Anna Tule www.estovest.net/letture/thule.html 55- Wikipedia Hiperboreale 56-Dizionarieto mitologico digilander.libero.it/pilukweb/diziomito.htm fr.wikipedia.org/wiki/ Borée. 57- Latente. Adalinda Gasparini - Psicoanalisi e Favola - Teogonia nomi www.alaaddin.it/greche/ nomi/index.html 58-Dh.Kamarda „ Discorso Preliminare“ fXXXIII 59- Fran Bardhi autor i Fjalorit te pare shqipetar Dictionarium latino-epiroticum Rome 1635” Gjûha krejt ne veti e popullit Epirot ase gjûha Shqype… ” At Justin Rrota « Per Historine e Alfabetit shqyp » Botime Françeskane Shkoder 2005 f2122 60- Spiro Konda f89 po aty 61Arsim Spahiu Doktor në Histori i Universitetit të Franche-Comté-së Gazeta Metropol https:// www.shqiperia.com/E-verteta-historike-mbi-perkatesine-etnike-te--Vorio-Epirin.1651/ 62- Dr. Johan George von Hahn f315316 po aty

slide 241:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 243 PLISI - MITI I ORIGJINËS SË PËLLAZGËVË HYJNORË 1- Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte” West Print f281- 285 2- Ancient Illyria - Dita e plisit për të gjithë shqiptarët...https://www.facebook.com/illyria.al/ posts/656690494371582 3- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose. Dall’ eta della pietra ai misteri eleusini »Bur Saggi Milano 2013 f15 17 4- Maria Gimbutas « Il linguaggio della Dea » VËNËXA Roma 2008 f75 5- Mark Tirta « Mitollogjia ndër shqiptarë » f.63 6- a Reljev i periudhës ilire Perndia Silvan me brirët e dhisë bObjekt në Institutin e Arke- ologjisë Tiranë c Zeus-Ammon assis sur un trône fanqué de béliers. Calcaire époque hellénistique début du IIIe siècle av. J.-C.. Provenance : Chypre. https://fr.wikipedia.org/ wiki/Zeus_Ammon 7- Marija Gimbutas “Il Linguaggio della Dea” VENEXIA Roma 2008 f75-79 8- Orhan Rexhepi “Pellazgo Dardanët nga Atlandita deri në Hënë” Preshevë2012 f 19 9- Dr. Johan George von Hahn “Studime shqipetare” Albanesische studien Jena 1854 IDK. f357 10- nga e majta http://www.studenti.it/superiori/scuola/riassunto-odissea-telemachia.php - Skulptura e Odisese Gezim Hadribeaj - https://www.facebook.com/151427651537397/pho- tos/a.202253349788160.58741.151427651537397/528149263865232/type1theater 11- 106 M.Eliade po aty f105 12- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dytëTiranë Tertiumdatur 2006 f531 13- Arif Mati “MikenetPellazget” Tirane Plejad 2008 f 416 14- b http://en.wikipedia.org/wiki/Men_28god29 c Statujë e gjetur në malin Lykaion në Arkadi. Hellade c http://www.summagallicana.it/lessico/e/Etruschi.htm Museo di Villa Giulia – Roma d Site Web pour cette image 31e154fdd38a9532 fr.goldenmap.com 15- Pëllumb Xhuf “4000 dokumenta për shqipetarët në arkivat veneciane” 16- a Lufëtarët hititë me qeleshe.Private Tour of Hattusaswritten www.turkeyforholidays.com – b Reliev e një beteje të fseve sarmate Rossolani banorët e lashtë të Europës qëndrore dhe Rumanisë. http://it.wikipedia.org/wiki/Roxolani c Elmo della Cultura di Golasecca. tek matër “ITALIA e lashtë” d Perëndia Mars përpara tij shpata me dorezë të mbrojtur në formën e qeleshes që përfundon me yllin/kryq të varur. 402 - Denario L. Valerius L.f. L.n. Flaccus Ag Ø 18-21 mm 329-403 g 108-107 a.C. http://www.antiqva.org/Monetazionë20IV-III20Sëc20aC.htm 17- a http://www.artepreistorica.com/wp-content/uploads/2010/01/07.oppio_.pdf 18- M.Eliade po aty f46 19- Delia Guasco “Popoli italici L ’Italia prima di Roma” Giunti Firenze2006 f81 20- Colette Nieri «Tabu Miti e Socetà Economia e religione nell’analisi delle culture »-Edizioni Dedalo Bari2007 f.69 21- Orhan Rexhepi “ Pellazgo Dardanëtnga Atlandita deri në Hënë” Presheve2012 f156 22- Giovanni Semerano “Il popolo che sconfsse la morte” Paravia Bruno Mondadori Editori 2003 f21 23- Dr. Johan George von Hahn po aty f408 24- M.Eliade po aty f37 25- Dr. Johan George von Hahn po aty f356 26- Orhan Rexhepi “Pellazgo-Dardanët... ” Preshevë 2012 f74

slide 242:

Fatbardha N. Demi 244 27- Niko Stillo po aty f144 28- http://ilmondodiaura.altervista.org/EGIZI/Egiz Egizi alimentazione 29- M.Eliade po aty f109 30- M.Tirta « Mitollogjia ndër shqiptarë » f.214 31- Dr. Johan George von Hahn po aty f410 32- M.Eliade po aty f38 33- Xhuzepe Katapano „Tot-i Fliste Shqip“ botim ne Itali nga Bardi Editore Roma1984 ne shqip nga Botimet enciklopedike Tiranë 2007 f8 34- “Panteoni dhe Simbolika” Mark Tirta Tiranë « Nëna Teresa »2007 f350 35- Giovanni Semerano “Il popolo che sconfsse la morte” f 31 36- Edith Durham Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqiptarëtTautazhi dhe simbolet e vizatuara për të Tautazhi në Shqipëri f.470-475. Edibe Selimi –Osmani « Simbole vendëse ilirë te shqiptarët e Maqedonisë » Studime Albanologjike 3 Shkup 2011 37- Petro Zhei po aty f244950 38- Dea triplice - Wikipedia it.wikipedia.org/wiki/Dea_triplice 39- Dhimitër Pilika “Pellazgët origjina jonë e mohuar” Botimet Enciklopedike Tiranë 2005 f92 40- P .Zhei po aty f265521 41- Dh.Pilika po aty f 92 42- Xhuzepe Katapano po aty f88f28 BIBLA - HISTORIA E NJERËZVE ME PLIS 1- Autoportret 1865 http://fr.wikipedia.org/wiki/James_Tissot 2- Eqrem Çabej “Shqipetaret midis Perendimit dhe Lindjes” Çabej 2002 f29 3- Moses c. 1896-1902 by James Jacques Joseph Tissot http://www.thejewishmuseum.org/online- collection 4- Bibla Dhjata e Vjeter dhe Dhjata e Re botuar nga Shoqata shqiptare e Bibles 1995 f326 5- Chiara de Capoa Episodi e personaggi della Bibbia gruppo editoriale l’Espresso p. 19 http:// it.wikipedia.org/wiki/MosC3A8 6- Xhuzepe Katapano “Tot-i fiste shqip ose Tot-i boreal Iliro-Shqiptar i dha Botes Kumtin e pare te Lirise dhe te Drites” Bardi Editore Roma1984 ne shqip nga Botimet enciklope- dike 2007 f910 7- Bibla Dhjata e Vjeter dhe Dhjata e Re botuar nga Shoqata shqiptare e Bibles 1995 f326 8- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose- Dall’ eta della pietra ai misteri eleusi- ni » BUR Saggi 2013 f198 9- http://it.wikipedia.org/wiki/MosC3A8 10- Pashko Vasa « E verteta mbi Shqiperine dhe shqiptaret » 2010 Argeta-LMG f30 11- http://it.wikipedia.org/wiki/MosC3A8 12- Enciclopedia Italiana 1936 http://www.treccani.it/enciclopedia/sin_28Enciclopedia-Itali- ana29/ 13- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dyteTirane Tertiumdatur 2006 f58149 14- Katapano f172-176 po aty 15- C. Carl Jang « L ’uomo e i suoi simboli » TEA Milano 2011 f6

slide 243:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 245 16- . “Il linguaggio della Dea “M.Gimbutas f8 Perendesha e gjuetise dhe mbrojtese e kafsheve Britomartis e periudhes minoike- 680 pk Muzeu nacional Athine http://klassisk.ribekat- edralskole.dk/steder/athen/nationalmuseet/potniatheron/potniatheron.htm Iside www. romanoimpero.com/.../il-culto-di-opi.html Dea Uccello o Dea con testa di Serpente- età 5000 anni http://www.cortescontenti.it/simbolismi.htm.engramma - la tradizione classica nella memoria occidentale www.engramma.it Kryqezimi i Krishtit Monastirin e Decanit Kosove. http://cosmosdream.it/cosmos/archives/2081 17- HP Blavatsky http://www.scienze-astratte.it/fles/Glossario_Teosofco.pdf PDF 18-NERMIN VLORA « Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqiptaret » Prishtine2002 f.371 19-http://www.tyndalearchive.com/tabs/jastrow/Morris Jastrow’s Dictionary of thë Targumim thë Talmud Babli and Yërushalmi and thë Midrashic Litëraturë 1903 pag 923 PDF vol 2 http://www.michelemoramarco.it/lyrics.htm 20- HP Blavatsky po aty 21- http://www.treccani.it/enciclopedia/giganti_28Enciclopedia-Italiana29/ 22-http://www.sitchiniswrong.com/nephilim/nephilim.htm 23- http://it.wikipedia.org/wiki/Torah 24- fr.wikipedia.org/wiki/Y od_lettre 25- H.Balvatski f 256po aty 26- http://fr.wikipedia.org/wiki/Alphabet_hC3A9breu 27- http://www.omniglot.com/writing/aramaic.htm 28- A.Mati « Mikenet Pellazget » Pleiad f.236 237 29- http://fr.wikipedia.org/wiki/Alphabet_hC3A9breu 30- http://www.summagallicana.it/lessico/e/Etruschi.htm 31- http://fr.wikipedia.org/wiki/I_lettre 32- MANO Gnost. - Il Signore della luce. http://www.scienze-astratte.it/fles/Glossario_Teosof- co.pdf f.138 33- A.Mati f535 po aty 34- M.Eliade f190po aty 35- La Vallee des Rois f11editionswhite star Stele dedicata dallo scriba Ramose alla dea Kadesh da Deir el Medina XIX dinastia Torino http://www.scalarchives.it/web/dettaglio_immagine.aspnumImmagini707po- sizione159prmsetonANDORxesearchdeirricerca_sdeirSC_PROVR- RSC_LangitaSort8luce Nathan Rebukes David as in 2 Samuel 12 1896–1902 by James Tissot http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Old_Testament_by_James_Tis- sotuselangitmediaviewer/File:Tissot_Nathan_Rebukes_David.jpg http://albertvataj.blogspot.fr/2012_11_12_archive.html 36-M. Eliade f27 po aty 37- Demetrio Camarda “Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese” Livorno Successore di Egisto Vignozzi e Co 1864 f103 http://books.google.fr/booksidOfEGAAAAQAA - Jprintsecfrontcovervonepageqftrue 38-NOÈ Enciclopedia Italiana 1934 di Alberto Vaccari http://www.treccani.it/enciclopedia/no- e_28Enciclopedia-Italiana29/ 39- Sakrifca e Noah. Gen viii 20 Tissot 19th–early 20th centuryAlbanian Number: 1988.362.5a– l http://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online/search/85847rpp30p- g1rndkey20150128fwhereAlbaniapos18imgno2tabnamerelated-ob-

slide 244:

Fatbardha N. Demi 246 jects http://fejashqiptare.org/showthread.phpt485 http://www.metmuseum.org/ collection/the-collection-online/search/159205 https://translate.google.fr/hlfrsq/is/ ylberi 40- Encyclopaedia Judaica vol.7. NY Gale 2007 pag.672 http://it.wikipedia.org/wiki/Dio 41- Nermin Vlora Falaski “Prona Gjuhësore dhe Gjenetike” 1997” f 43 42- Jacques Joseph Tissot c. 1888 Te Prophet Ezekiel http://www.sightswithin.com/ Jacques-Joseph.Tissot/Page_20/ Fragment 1896-1900 Adam and Eve Driven from Para- dise http://www.sightswithin.com/Jacques-Joseph.Tissot/Page_1/ Veshje ilire me rypa ne forme kryqi Libro dei morti di Kha – particolare Tomba di Kha Deir el - Madina Nuovo Regno https://www.youtube.com/watchv7ZBNcvcD9QA Veshje e Gjirokastres Shqipe- ria e Jugut. 43- http://en.wikipedia.org/wiki/Antiochus_I_Teos_of_Commagenemediaviewer/File:Mount_ Nemrut.jpg 44- Xhuzepe Krispi “Shqipja Nëna e Gjuhëve - Gjuha e lashtë e zanafllës me të cilën fiste Homeri “ « Memoria sulla lingua albanese » Palermo1831 Tiranë Plejad2009 f1112 HËNA DHE DIELLI SIMBOLE KULTIKE NË DY KOKAT E SHQIPONJËS PELLAZGE 1- www.lagrottadeicervi.it/arte-religione-e-magia/ 2- po aty 3- Martin Bernal « Athina e zeze » Shtepia botuese 55 Tirane 2009 f315316 4- “Mesimet e Ptahhotepit -Libri me i lashte i botes” Logoreci 2006 f21 5- Xhuzepe Katapano „Tot-i Fliste Shqip“ Botimet enciklopedike Tirane2007 f81 6- Spiro Konda “Shqiptaret dhe problemi pellazgjik” UEGEN Tirane 2011 f391 7- E.Jacques “Shqiptaret” f80 marre nga Rasim Bedo “Dodona Tempulli i lashte i Shqiperise” botim i Sh.K. “Bilal Xhaferi” Tirane 2007 f42 8- http://www.comune.otranto.le.it/territorio/itinerari/item/costa-sud http://www.grottadeic- ervi.com/new/wp-content/uploads/2014/03/grotta-dei-cervi-pittogrammi-01.jpg www. lagrottadeicervi.it/arte-religione-e-magia/ PDF Michele Russo anno 1 N. 3 marzo 2011 - Epucanostra 9- Adem Demaçi: Filozofa e Jetes II “Kush eshte Zoti” - Pashtriku.org 04. 02. 2013 10- Mehdi Frashëri “Historia e lashtë e Shqiperisë dhe e Shqipetarëve” Plejad 2012 f20 11- Dhimitër Pilika “Pellazgët origjina jonë e mohuar” Botimet enciklopedike Tiranë 2005 f92 12- George G. M. James “Trashegimi e vjedhur” Plejad Tirane 2009 f52 13- Spiro Konda “Shqipetarët dhe Problemi Pellazgjik” UEGENTirane2011 f63 14- Xhuzepe Katapano po aty f8 15- Maksim Zotaj “Origjina dhe simbolet e famurit shqiptar”Metropol 24-01- 2008 16- Shefi Ollomani “Maqedonët dhe Maqedonia Antike” www.ina-online.net/opinione/8965.txt 17- Albert Hitoaliaj - Marrë nga sa-kra.ch MNVR | Shqiponja me dy kokë simboli ynë më i lash- ti i botës www.mnvr.org › 18- Jaho Brahaj „Flamuri i Kombit Shqipetar“ Tirane 2007 f22 19- Marija Gimbutas “Il linguaggio della Dea” Venexia Roma2008 f11 20- rapaces.lpo.fr/aigle-royal/presentation-de-laigle-royal

slide 245:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 247 21-Prof.dr.Shaban Sinani “Si u bene Albanet –Shqiptare” Tiranë 02. 03. 2010 groups.yahoo.com/ group/cameria/message/9409 22- « Shkenca e Jeta »Tirane1976 nr.4 f2728 Jaho Brahaj po aty f33 23- Rasim Bedo « Dodona Tempulli i lashte i Shqiperise » botim i Sh.K. “Bilal Xhaferi” Tirane 2007 f60 24- Dhimiter Pilika “Pellazget origjina e jone e mohuar” Botimet enciklopedike Tirane 2005 f42 43 25- http://www.miti3000 26- po aty 27-Mitologia greca e latina Eos Epafo Epeo mitologia.dossier.net/eos.html 28- Georgez Dumézil “La religione romana arcaika Mitileggende realta” BUR Saggi 2011 f59 29- it.wikipedia.org/wiki/Titanomachia 30- Xhuzepe Katapano po aty 184 31- Vasil S. Tole« Pse qajnë kuajt e Akilit »Mediaprint 2011 f35 32- Xhuzepe Katapano po aty f174 33- Albert Hitoaliaj - Marrë nga sa-kra.ch MNVR | Shqiponja me dy kokë simboli ynë më i lash- ti i botës www.mnvr.org › 34- https://it.wikipedia.org/wiki/Aquila 35- Marin Barleti «Rrethimi i Shkodrës » Shtëpia Botuese Naim Frashëri Tiranë 1982 f86 36- Marija Gimbutas “Il linguaggio della Dea” Venexia Roma2008 f316 37- www.paxpleroma.it/.../Trattato_Storia_Delle_Religioni_Mircea_Eliade.pdf 38- Jaho Brahaj “Flamuri i Kombit Shqiptar”2007 f23 39- Jaho Brahaj “Flamuri i Kombit Shqiptar”2007 f13 40- Mircea Eliade po aty f13 Jaho Braho po aty f111 41- JahoBrahaj po aty f10 42- Dhimitër Pilika “Pellazgët origjina jonë e mohuar” Botimet enciklopedike Tirane 2005 f92 43- Xhuzepe Katapano po aty f87-88 44- http://www.facebook.com/photo.phpfid10151338176158740set a.10151090115028740.442448.185287438739type1relevant_count1. 45- Aristidh Kola “Gjuha e Perendive” marre tek“ Albanohellenica nr2” 2000-2001 f178 46- Dhimiter Pilika “Pellazget origjina jone e mohuar” Botimet enciklopedike Tirane 2005 f89 47- Georges Dumézil “La religione romana arcaica - Mitileggenderealta” BUR Saggi 2011 f57 48- Nekhen-wikipedia 49- http://essaysbyekowa.com/Maat20and20the201020commandments.htm 50- Xhuzepe Katapano po aty f186 51-Wilkinson Richard H. Te Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. 2003Tames Hudson pp. 51 146–149. ISBN 0-500-05120-8. Ancient Egyptian religion- Wikipedia 52- Niko Stillo “Etruskishte Toskërishte” f77 53 - Xhuzepe Katapano po aty f194 54- Niko Stillo po aty f294-297 55- Niko Stillo po aty f286 56- Nicolas Grimal Histoire de l’Égypte ancienne p. 272 –Aton wikipedia 57- hénothéisme -Wikipedia 58- www.paxpleroma.it/.../Trattato_Storia_Delle_Religioni_Mircea_Eliade.pdf f132 59- Mircea Eliade po aty f115116

slide 246:

Fatbardha N. Demi 248 60- Xhuzepe Katapano po aty f114-15 61- Le scuole dei misteri e lo Spirito di emulazione - Insegnamenti ...www.rosacroceoggi. org/.../07rays.lescuoledeimist 62- Mircea Eliade po aty f133 63- Mircea Eliade po aty f126 64- Xhuzepe Katapano po aty f94 65- Aigle - Au Blason des Armoirieswww.blason-armoiries.org › Héraldique › A 66- Mircea Eliade po aty f97 67- wikipedia Hurriti 68- Zoroastrismo - Corso di Religione www.corsodireligione.it/religioni/.../zoroastr_1.ht... 69- Albert Hitoaliaj- “Shqiponja me dy koka simboli ynë më i lashti o botës ... ” - Sa-Kra www. sa-kra.ch/shqiponjasimbl2.htm 70- Arif Mati “Shqipëria Odisea e pabesueshme e një populli parahelen” Plejad2007 f277 71- Mircea Eliade po aty f113 72- Jaho Brahaj po aty f50 73- Mircea Eliade po aty f114 74- Aristidh Kola « Gjuha e Perëndive” v.2003 f.165 TEK ZOTI PASH VËNDIN TIM 1-Matteo Mandala http://www.unibesa.it/images/MatteoMandalNicolChettaNelbicentenar- io18032003.pdf58 2-M.Mandala po aty f61 3- Vincenzo Dorsa “Su gli Albanesi Ricerche e pensieri” f1 4-Dhimiter Kamarda « Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua Albanese » ribotim i vitit 1923f22 5-Dh. Kamarda po aty f24 6-Dh. Kamarda po aty f5 7-Antonino Guzzetta « Demetrio Camarda e la linguistica albanese » Atti dei Congresso Inter- nazionale di Studi Albanesi Centro Internazionale di Studi Albanesi « Rosolino Petrotta » Facoltà di Lettere e Filosofa - Università di Palermo Palermo 20-22 Aprile 1983 https:// docs.google.com/viewerng/viewerurlwww.dimarcomezzojuso.it/pubs/638/libro.pdf 8-Eduard Shnaider « Pellazget dhe pasardhesit e tyre » Tirane 2009 f3132 9-M.Mandala po ay f73 10-Vincenzo Dorsa “Su gli Albanesi Ricerche e pensieri” f6 11-Dh.Kamarda po aty f1617 12-Xhuzepe Krispi « Shqipja Nena e Gjuheve» Palermo1831 Plejad f11 13-Sami Frasheri “Fjalor i Pergjithshem i Historise dhe i Gjeografse” Kamus ul Alam Shtypur nga shoqeria “Drita” 1889/ Vell II Tirane 1988 f239 14-Dh.Kamarda « Saggio… » f1617 15-Robert d’ Angely “Enigma” 1998 f.24 16-Aristidh Kola «Gjuha e Perendive» Plejad 2003 f.170 17-Dh.Kamarda « Saggio… » f34

slide 247:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 249 18-M.Mandala po aty f72 19-V .Dorsa po aty f31 20-Xh.Krispi po aty f20 21-Dh.Kamarda « Saggio… » f126-127 22-Eduard Shnaider po aty f208209 23-Petro Zheji Shqipja dhe Sanskritishtja pj.I Tirane2005 f14 24-Dh.Kamarda « Saggio… » f45 25-P .Zheji po aty f167 26-V .Dorsa po aty f7 27-Dh.Kamarda “Discorso Preliminare “ https://archive.org/stream/appendicealsagg00cama- googpage/n17/mode/1up 28-Dh.Kamarda « Saggio… » f810 29-Dh. Kamarda « Saggio… » f4 30-Dh.Kamarda « Saggio… » f2526 31-Dh.Kamarda « Discorso ... » f XXIXXXX 33-Matteo Mandala po aty f69 34- Rexhep Ismaili “Diskutime pë prejardhjen e Gjuhës Shqipe” Seminarit XXXII Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare Prishtinë 19-30.08.2013http://flologjia.uni- pr.edu/getattachment/Seminari/Seminari-32-V--1---Botim.pdf.aspx 35- Dh.Kamarda « Discorso ... » fXXXVII 36-Nermin Vlora Falaski « Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqiptaret » Prishtine2002 f.22 37- J.Ph.Falmerayer Elementi Shqipetar ne Greqi Tirane2003 f16 38-Dh.Kamarda « Discorso ... » fLIV 39-Ernst Cassirer “Lingua e Mito” Testi e Dokumenti Milano2006 f6162101102 40-Dh.Kamarda « Discorso ... » fXXXIII 41-Dh.Kamarda « Discorso ... » fLIII 42-Dh.Kamarda « Discorso ... » fLIV 43-Aristidh Kola « Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve »Shtepia botuese 552002f 29 44- Robert d’ ANGÉLY ENIGMA nga pellazgët te shqiptarët Botimet TOENATiranë 1998 http:// www.gazetakritika.net/literatur/enigma/robert_dangjely.html 45-po aty 46-Ernst Cassirer po aty f3132 47-https://it.wikipedia.org/wiki/Torre_di_Babele 48-Dh.Kamarda « Saggio… » f1819 49-Dh.Kamarda « Saggio… » f102103 50- Dh.Kamarda « Saggio… » f1516 19 51-Niko Stillo « ILIRIADA » Athine – tetor 2005 f.19 52-Z.Krispi po aty f12 53-Dr. Jur. Johan George von Hahn« Studime Shqipetare » Tirane f351 54-Nermin Vlora Falaski« Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqiptaret » Prishtine2002f.280 55-Aristidh Kola po aty f184 56- Aristidh Kola « Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve » Shtepia botuese 55 2002f45

slide 248:

Fatbardha N. Demi 250 BASHKJETESA FETARE DHE ANA TJETËR E MEDALJES 1- D.Gazuli “Shën Jeronimi prej Ilirije”forumi “zëmra shqipetare” 2010 2- Mark Tirta “Mitollogjia ndër shqipetarët” 2004 f.39 3- Edith Durham “Brenga e ballkanasve” f 219224 4- Aristidh Kola « Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve »2002 f499 5- A.Kolapo atyf417 6- Historia 4 2010 f90 7- A.Kola po aty f431 8- A.Kola po aty f 492 f.226 f249 9- A.Kolapo aty f227 10- Historia 4. 2010 f112 11- J.Ph.Falmerayer Elementi Shqipetar ne Greqi Tirane2003 f15 12- A.Kolapo aty f498 13- A.Kolapo aty f293 14- A.Kola po aty f497 15- A.Kola po aty f462 16- A.Kola po aty f458 17- A.Kolapo aty f499 18- Abedin Rakipi « Masakra e Dervishanës 1772 » http://www.albaniapress.com/lajme/21720/ KOLONIZIMI-DHE-HEGJEMONIZMI-GREK-NDAJ-TOKAVE-SHQIPETARE.html 29- A.Kola po aty f506 20- A. Kotini “Çamёria Denoncon” f. 94 Rasim Bebo Haxhi Mehmet Daliani- Heroi çam që lufoi për pavarësinë e Greqisë. http://www.pashtriku.org/kat60shkrimi1286 21- Abedin Rakipi “Suliotet nuk donin Çamerine dhe çamet por Greqine” http://suliotet.blog- spot.fr/2008/10/suliotet-nuk-donin-camerine-dhe-camet.html 22-Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë nga Wikipedia ”Enciklopedia e Lirë” . 23- A.Kolapo aty f515 24-A.Kolapo aty f502 25- Historia moderne greke – Wikipedia PIKTORI QË PËRJETËSOI NË HELLADË HISTORINË E SHQIPETARËVE 1- https://fr.wikipedia.org/wiki/Lesbos. 2- An Index of Events in the military History of the Greek Nation p. 77. https://it.wikipedia. org/wiki/Rivolta_di_Creta_del_1897-1898 3- https://en.wikipedia.org/wiki/Greco-Turkish_War_28189729/media/File:DC3B- 6meke_Harbi_Zonaro.jpg 4- http://www.kathryngauci.com/07-march-02-2015-theophilos-hadzimichael-artist-of-myt- ilene-a-passion-for-life/ 5- https://it.wikipedia.org/wiki/Teoflos_ChatzimichaC3ACl 6- https://fr.wikipedia.org/wiki/TC3A9riade 7- H. Kambouridis G. Lëvounis Modern Greek Art - Te 20th Century Athens 1999 p.

slide 249:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 251 42. http://wiki.phantis.com/index.php/Teoflos_Hadjimichail 8- https://fr.wikipedia.org/wiki/OdyssC3A9as_ElC3BDtis 9- http://www.mondogreco.net/teoflos1.htm 10- https://fr.wikipedia.org/wiki/OdyssC3A9as_ElC3BDtis dhë http://www.mondogre- co.net/grecillustri/teoflos.htm 11- Jakob Philipp Fallmerayer Das Albanesische Element in Griechenland Akademia e Shken- cave e Bavarise1857Tirane 2003 fXXX 12- http://www.lesvos.com/theophilos.html 13- http://www.kathryngauci.com/07-march-02-2015-theophilos-hadzimichael-artist-of-myt- ilene-a-passion-for-life/ 14- http://www.arberiaonline.com/viewtopic.phpt77start60 dhe https://www.tumblr. com/search/fustanella 15- http://www.mondogreco.nët/cinema83.htm 16- Die Fustanella ist eine ursprünglich albanesische Tracht und von den Griechen erst seit der Revolution angenomen. In Albanien hat sie sich seit dem fernsten Alterthume erhalten man fndet sie häufg an alten Statuen namentlich der des Königs Pyrrhus von Epirus im Museum zu Neapel / Ithaka der Peloponnes und Troja: Archäologische Forschun- gen.by Heinrich Schliemann Published 1869f 57 https://archive.org/details/ithakader - pelopo02schlgoog 17- https://archive.org/stream/customsloreofmod00roddpage/8/mode/1up 18- https://archive.org/stream/macedoniaitsrac00braigoogpagë/n247/mode/1up 19- «Spiridon Loues the Modern Foustanéla and the Symbolic Power of Pallikariá at the 1896 Olympic Games» Journal of Modern Greek StudiesMay 2005 pp. 139—175. http://muse. jhu.edu/resultssection1authorsearch1James20P .20Verinis dhe https://ru.wikipe- dia.org/wiki/D0A4D183D181D182D0B0D0BDD0B5D0B- BD0BBD0B0 20- Veis Seiko « Mbi elementet e perbashketa ne epiken shqiptaro-arbereshe dhe serbokroate » v.2002 f.130 21- http://www.kathryngauci.com/07-march-02-2015-theophilos-hadzimichael-artist-of-myt- ilene-a-passion-for-life/ 22- https://2009sediments.wordpress.com/2010/10/03/theophilos-le-naif-de-mytilene/ 23- https://artonourmind.fles.wordpress.com/2013/11/images-1.jpg http://www.bonhams. com/auctions/20621/lot/12/ 24- . A. Fassianos Teoflos the Friend of God in Greek I Lexi magazine no. 172 November - December 2002 p. 920. http://www.bonhams.com/auctions/20621/lot/12/ DARDANIA E PAZBULUAR 1- Ai Dardani comanda il valoroso /Figliuol d’ Anchise Enea cui la divina Venere in Ida partorì Omero Iliade II 816-823 https://it.wikipedia.org/wiki/Dardania_28Asia_mi- nore29 2- https://en.wikipedia.org/wiki/Galabri

slide 250:

Fatbardha N. Demi 252 3- Edith Durham Preardhja e disa fseve dhe disa kanune e zakone të Ballkanit tek libri “Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqiptarët” ribotim Tiranë 1998f. 497-498 Idriz Ajeti Studime gjuhësore në fushët të shqipes I Rilndja Prishtinë 1982. http://www.forumishqiptar.com/threads/14982-OnomastikC3AB-Etniku-dar - dan-dhe-horonimi-Dardania 4- Rerum geographicarum libri XVII. I.Casaubonius recensuit. G. Xylandri recognita. Acc. E Morelli observatiunculae. Paris Typis Reglis1620 https://it.wikipedia.org/wiki/Geogra- fa_28Strabone29 5- Dr. Jur. Johan George von Hahn « Studime Shqipetare » Vjene1854 f. 389 6- Eqrem Çabej Emri i Dardanisë dhe izoglosat shqiptaro-kelte në Studime gjuhësore IV Rilindja Prishtinë 1977. http://www.forumishqiptar.com/threads/14982-Onomas- tikC3AB-Etniku-dardan-dhe-horonimi-Dardania 7- Idriz Ajeti Studime gjuhësore në fushët të shqipes I Rilndja Prishtinë 1982 f. 148. http://www.forumishqiptar.com/threads/14982-OnomastikC3AB-Etniku-dar - dan-dhe-horonimi-Dardania 8- Skender Rizaj Pellazget Hyjnore http://www.ikvi.at/p7830 9- Über die Geschichte und Sprache der Albaner und der Wlachen On the History and Language of the Albanians and Vlachs Leipzig 1774 English translation published on the website of Robert Elsie https://sq.wikipedia.org/wiki/Johan_Erik_Tunman 10- Pr.Genc Sulçebe Fakte gjenetike qe hedhin drite mbilashtesine dhe autoktonine te pop- ullit Shqipetar Bota Sot 16.10.2012 http://botasot.info/opinione/191837/fakte-gjene- tike-qe-hedhin-drite-mbi-lashtesine-autoktone-te-popullit-shqiptar/ 11- http://www.mythindex.com/greek-mythology/D/Dardanus.html 12- J.G.von Hahn f320. po aty 13- Gautruche Pierre « L ’Histoire poetiqve Pour l’Intelligence des Poetes des Autheurs An- ciens ». botim i vitit 1681 f146 147149. 14- http://encyclopedia.jrank.org/ECG_EMS/ELECTRA_HMKTpa_.htmlixzz47TBVpCoQ 15- https://fr.wikipedia.org/wiki/Cortone 16- William Hazlitt Dictionary of Ancient Geography Sacred and Profane London Whittaker co. 1851 f132. https://books.google.it/bookshlitidxHADAAAAQAAJqdardani- avsnippetqdardaniaffalse 17- Aristidh Kola “ Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve” f 522 18- Dictionary of Greek and Roman Biography and Mytholigy Vol. 1William Smith f940. 19- William Hazlitt f132 po aty 20- Idriz Ajetipo aty. 21- E.Cabejif. 388-389 Abdullah Konushevci Etniku dardan dhe horonimi Dardania https:// www.shqiperia.com/Etniku-dardan-dhe-horonimi-Dardania.471/ 22- Stephani Byzantii « De Urbibus et Populis » 23- K.M.Sheard “Complete Book of Names: For Pagans Witches Wiccans Druids Heathens Mages Shamans Independent Tinkers of All Sorts” 2011 K. M. Sheard Llewellyn’s Complete Book of Names Llewellyn Publications 2011 f162 ISBN 0-7387-2368-1 https://it.wikipedia.org/wiki/Dardano_28nome29 24- http://www.falori.shkenca.org/ 25- https://fr.wiktionary.org/wiki/dard https://translate.google.fr/hlfrsq/co/shigjete http:// www.treccani.it/vocabolario/dardo/ Dictionnaire Français Défnition http://dictionnaire.

slide 251:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 253 reverso.net/francais-defnition/dardar http://www.mythologydictionary.com/arrow-my- thology.html 26- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dytëTiranë Tertiumdatur 2006 f149 27- Marta Franzin “Storia dell’arco dal Paleolitico all’invenzione del Long-Bow” . http://www. instoria.it/home/storia_arco.htm Musciarelli L. Dizionario delle Armi Milano Oscar Mondadori 1978. https://it.wikipedia.org/wiki/Arco_28arma29 28- Pr. Ibrahim Kelmendi “ Prej miteve deri ne Butmir” Vatra Prishtine 2007 f 7379122123 Kongresi ne Sarajeve 15-21gusht 1894 29- Niaux de Ariège Carsac Dordogne http://ariege.foxoo.com/videogrotte-niaux- nx1012091055267470.html b- vizatime ne objektet arkeologjike te kultures Vinka. http:// www.matri-arke.org/icongrafa/iconografa03/langfr 30- George Dumézil “La religione romana arcaica Miti leggende realta” BUR Rizzoli SAGGI 2011 f37 39. 31- cfr Kurt Breysing «Die Entstebung des Gottesgedankens und der Heilbringer Berlin 1905 Ernst Cassirer “Lingua e Mito” Testi e Dokumenti Felix Meiner Verlag Hamburg 2003 Milano2006 “Sprache und Mythos” 1925 Lepzig-Berlin f76. 32- George Dumézil f37 39. po aty 33- Fernand Crombette digilander.libero.it/.../breve_storia_di_creta.htm‎ f106 34- J.G.von Hahn f314po aty 35- Malek Chebel « Dizionario dei Simboli Islamici ». f139 hhtps//books.fr/booksidS- R4zm5cbKRgCpgPA139IpgPA139 36- a-British Museum Stele in pietra incisa da Cartagine Cultura Punico-Fenicia II-I Sec a.C. http://www.luckyjor.org/phoenixsito/crono/pagcrono.html b- La Atena Giustiniani copia romana della statua greca di Pallade Atena https://it.wikipedia.org/wiki/Palladio_28mito- logia29 c-Ancient Greece c. 5th-3rd century BC. Nice bronze arrowhead set into custom .925 silver necklace d- Arrowhead bi-lobate 2 bladed type found at a battlefeld in former Trace-Macedonia near the Black Sea. From an old Los Angeles CA collection. http://www. ancientresource.com/lots/greek/greek_weapons.html c-1200-300 BC Time of the Trojan Wars http://www.ancientresource.com/lots/greek.html 37- Antichità Greche tomo secondo Quadro de Costumi Usi ed Istituzioni de’ Greci Del Pa- dre D. Gaetano Maria Monforte. dall’ originale inglese del dottore John Robinson. f222 38- Mircea Eliade « Storia delle credenze e delle idee religiose- Dall’ eta della pietra ai misteri eleusini » BUR Saggi 2013 39- J.G.von Hahn f356359.po aty 40- Eduard Shnaider« Pellazget dhe pasardhesit e tyre » Tirane 2009 f93 41- a-Dacian Kingdom under the rule of Burebista 82 BC http://commons.wikimedia.org/ wiki/Dacia_and_Daciansuselangitmediaviewer/File:Dacia_82_BC.png b- Trajan Denarius Roman Dacia 107 AD - Reverse. http://commons.wikimedia.org/wiki/Da- cia_and_Daciansuselangitmediaviewer/File:Trajan_Denarius_Roman_Dacia_107_ AD_-_Obverse_-_Version_2.jpg c-https://www.facebook.com/pagesDardaniaSacra/photos /a.1409758939349059.1073741828.1409734096018210/1592227667768851/type3theater 42- Marcus Junianus Justinus http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/ the 3rd century AD Latin historian wrote in his Epitome of Pompeius Trogus that Dacians are spoken of as descendents of the Getae: “Daci quoque suboles Getarum sunt” Papazoglu Fanula 1978. Te Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times:Triballi Autariatae Darda-

slide 252:

Fatbardha N. Demi 254 nians Scordisci Moesians translated by Mary Stansfeld-Popovic page 335. John Benja- mins North America. ISBN 978-90-256-0793-7. Constantin C. Giurescut 1973 Formarea poporului român. Craiova. p. 23. “Tey Dacians and Getae are two names for the same people ... divided in a large number of tribes” . See also the hypothesis of a Daco-Moesian language / dialectal area supported by linguists like Vladimir Georgiev Ivan Duridanov and Sorin Olteanu. https://en.wikipedia.org/wiki/Getae 43- Antichità Greche tomo secondo Quadro De’Costumi Usi Ed Istituzioni de’Greci del padre D. Gaetano Maria Monforte dall’ originale inglese del dottore John Robinson Napoli 1823 f224. 44- F .Demi „Shqiperi emri parahistorik i Zotitne boten moderne“ . pjesa e II 45- https://it.wikipedia.org/wiki/Cultura_di_VinC48Da 46- http://www.sovjan-archeologie.net/ 47- I.Kelmendi f251150 po aty 48- Hasan Ceka « Ne kerkim te Historise Ilire »Tirane1998 276277. 49- Mircea Eliade f63po aty 50- M.Grashanin « Iliret prejardhja e tyre » « Perparimii » nr.6 1955 Prishtine f41Syle Dre- shaj 51- Mircea Eliade f16 f47 po aty 52- Nermin Vlora « Pellazget-Iliret-Etrusket-Shqiptaret » Prishtine2002 f 272 53- Silver coin of Damastion 4th c. BC. Obv: Apollo head laureate. Rev. Tripod inscription ΔΑΜΑΣ - ΤΙΝΩΝ – ΚΗΦΙ https://sq.wikipedia.org/wiki/Demastioni/media/File:An- cient_Greek_coin_of_Damastion.jpg 54- Hasan Ceka f278 po aty 55- Carlo D’ Adamo « Sardi Etruschi e Italici nella guerra di Troia » Pendragon Bologna2011 f26 56- Titus Livus Le Decades Qui Se Trouvent en francois Veuve Abel L ’ Angelier 1617. https://books.google.fr/books/about/Les_Decades_Qui_Se_Trouvent_En_Francois.htm- lidKatSAAAAcAAJredir_escy 57- Rose Lane Majat e Shales 2004 botuar ne New Y ork dhe Londer 1923 f33 58- http://www.treccani.it/enciclopedia/erittonio/https://it.wikipedia.org/wiki/Eritton- io_28re29 https://it.wikipedia.org/wiki/Erittonio_28Dardano29 59- Carlo D’ Adamo f25 po aty 60- Micea Eliade f19 po aty 61- Aristidh Kola « Arvanitasit dhe prejardhja e grekeve » Shtepia botuese 55 2002 f95 62- http://www.miti3000.it/mito/mito/img/efesto.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/Phrygian_ cap/media/File:Judgement_Paris_Altemps_Inv8563_n2.jpg 63- A Dictionary of Ancient Geography Sacred and Profane Di William Hazlitt f131 https:// books.google.it/bookshlitidxHADAAAAQAAJqdardaniavsnippetqdardani- affalse 64- f192 Hasan Ceka f192 po aty 65- András Mócsy “Pannonia and Upper Moesia: A History of the Middle Danube Provinces of the Roman Empire” 1974 Milot Berisha “Kosovo Archaeological Guide” Prishtinë Kosovo Archaeological Institute and Ministry of Culture Y outh and Sports 2012 f 61- 75 https:// en.wikipedia.org/wiki/Roman_heritage_in_Kosovo http://www.treccani.it/enciclopedia/ dardani_28Enciclopedia-Italiana29/

slide 253:

SELLENIZMI - Besimi që sundon botën 255 66- https://it.wikipedia.org/wiki/Traiano 67- https://en.wikipedia.org/wiki/Dacians https://fr.wikipedia.org/wiki/Damas 68- Damascus Mercurii flius ex nympha Alimede ab Arcadia in Syriam veniens Stephani Byzantii « De Urbibus et Populis »f220. 69- Petro Zhei “Shqipja dhe Sanskritishtja” pjesa e dytëTiranë Tertiumdatur 2006f151 70- Skender Rizaj « Shqipja gjuhe hyjnore dhe universale » IliriadaAthine 2005 f.38 71- Hasan Ceka f201po aty 72- Petro Zhei f77 f531po aty 73- Helena P . Blavatsky http://www.scienze-astratte.it/fles/Glossario_Teosofco.pdf PDF 74- Geans qui chargerent trios montagnes l’une sur l’autre pour denicher les dieux du ciel. Titus Livus Le Decades Qui Se Trouvent en francois Veuve Abel L ’ Angelier 1617. https://books.google.fr/books/about/Les_Decades_Qui_Se_Trouvent_En_Francois.htm- lidKatSAAAAcAAJredir_escy 75- J.G.von Hahn f316 po aty 76- Mehdi Frasheri “Historia e lashte e Shqiperise dhe e Shqipetareve” Plejad f54 77- http://www.gettyimages.it/detail/illustrazione/hermes-bust-marble-sculpture-greek-civili- zation-5th-grafca-stock/148354623 78- https://en.wikipedia.org/wiki/Dodanim Te modern commentators Baentsch and Holzinger http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5251-dodanim 79- J.G.von Hahn f369po aty 80- http://www.jewishencyclopedia.com/articles/11382-nations-and-languages-the-seventy 81- biblehub.com/topical/d/dodanim.htm 82- Bible Knowledge Comentary : Old Testament f43 Bible Knowledge Comentary : Old Testa- ment f43 83- https://en.wikipedia.org/wiki/Dodanim 84- Easton’s Bible Dictionary International Standard Bible Encyclopedia DODANIM Smith’s Bible Dictionary Dodanim etj. 85- Aristidh Kola “ Gjuha e Perendive” f43 86- Aristidh Kola f.19 po aty

authorStream Live Help