Kriz ve Ekonomi

Türk Ekonomisi nereye Gidiyor : 

Türk Ekonomisi nereye Gidiyor Prof. Dr. Ahmet M. Gökçen

Küresel Finansal Kriz-1 : 

Küresel Finansal Kriz-1 ABD Ekonomisinde 2001’den sonra faizler aşağıya çekilmiş ve kredi kulanım talepleri artmıştır.(2001-2004 dönemi) Artan kredi hacmi ile emlak fiyatları yükselmiş ve yükselen emlak fiyatları yeni kredilere kaynak teşkil etmiştir. (ipotekli gayri menkule 2., 3. ipotek yapılarak kaynak yaratılmıştır.) 2002 yılında inşaat sektörü ile ekonomiyi canlandırmak ve düşük gelirlileri konut sahibi yapmak için yeni düzenlemeler yapılmıştır. ABD devlet tahvillerinin düşen faizleri ve artan emtia fiyatları ile küresel ortamda bollaşan likidite, yeni yatırım alanlarına kaydı. Özellikle yatırım bankaları “türev piyasalar” da kredi ve likidite yaratmada yarışa girmişlerdir.

Küresel Finansal Kriz-2 : 

Küresel Finansal Kriz-2 “NINJA krediler” olarak adlandırılan düşük kaliteli krediler hızla büyüdü. (No Income, No Job, No Asset) Yatırım Bankaları, yeni krediler verebilmek için menkul kıymetlendirme yolu ile (kredi alacaklarını satarak) yeni kaynaklar elde etti ve bunlarla da yeni krediler açıldı. Mortgage (ipotek) kredilerinde ayni eve 2., 3. ipotek yapılarak evin nominal değeri yükseltildi ve yeni borçlanmalara gidildi. Ancak satış esnasında o eve hiç kimse, şişirilmiş bu yeni değer üzerinden ödeme yapmak istemediğinden evin gerçek değeri ilk satış değerinin altına da düşmüş oldu. Alacaklarını tahsil edemeyen bankalar, borçlarını ödeyecek kaynak bulamayınca mali sistem durdu. Bankalar arası güven ortadan kalkıp line’ lar çalışmaz hale gelince Likidite Krizi başladı.

Ekonomik Krizin Nedenleri : 

Ekonomik Krizin Nedenleri Bu kriz Küresel kapsamda finansal krizdir. Ancak kriz likidite kıtlığından değil likidite bolluğundan kaynaklanmıştır. Kriz, küresel boyutta finansal sektörde başlayıp reel sektöre sirayet etmiştir. Küreselleşme krizin yayılmasını çok hızlandırmış, türev piyasalar da krizi büyütmüştür. 2007 sonunda Türev piyasalar 600 Trilyon $, faiz sözleşmeleri ise 400 Trilyon $ büyüklüğüne ulaşmıştır. Kriz, ABD’ de Eylül ortalarında, Leyman Brother, Meryll Linch gibi dev yatırım bankalarının peş peşe iflaslarını ilan etmesiyle başladı, önce ABD ekonomisine, peşinden Avrupa ülkelerine ardından da Dünyanın geri kalan ülkelerini etkisi altına almıştır. Kriz, Finansal kesimde başlamakla birlikte reel sektörlere de sirayet etmiştir. Küresel boyutta bütün ülkeleri kapsama eğilimindedir. Sadece ABD’de beklenen zarar 1.2 Trilyon $’ı aşmıştır. Krizden kurtulmak için devletler liberal politikalardan uzaklaşarak milli bazda tedbirler almaktadırlar. Ülke uygulamalarında farklılıklar görülmektedir.

Dünyadaki Beklentiler : 

Dünyadaki Beklentiler Ekonomik büyümenin düşmesi, kredi ve likidite daralması, Faizlerin yükselmesi, likidite azalması, Küresel bankacılık sisteminin yeniden yapılanması, Özellikle yatırım Bankacılığının mevduat bankacılığına dönüşmesi beklenebilir. Serbest Piyasa Ekonomisi sisteminin kontrollü ve kurallı piyasa ekonomisi sistemine dönüşmesi Ortaya çıkan iflas ve batak şirket zararlarının izale edilmesi için devletlerin tedbirler getirmeleri, Başta ABD olmak üzere AB devletleri çeşitli tedbirler almaya devam etektedirler. Bankaların aktiflerinde bulunan kötü kredilerin kurulacak tasfiye şirketlerine devredilmesi, Piyasalarda para politikası çalışmaz hale gelmiştir. Piyasaya para sürülse de bankalar birbirlerine kredi vermiyor. Güven.

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-1 : 

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-1 Ekonomideki Olumlu Gelişmeler: Ekonomide görünürde bir istikrar bulunmaktadır. 2001 krizinden sonra bankaların sermaye, kredi ve mevduat yapıları sağlam hale getirilmiştir. BDDK uygulamaları etkili olmuştur Fiyatlar önceki dönemlere göre düşük düzeylerdedir, ancak hedeflere göre oldukça büyük sapmalar bulunmaktadır. Özelleştirme hızlı bir şekilde devam etmiş, kamunun sanayi kuruluşları daha çoğu yabancılara olmak üzere özel sektöre satılmıştır. Doğrudan yabancı sermaye yatırımları 2008’de azalmakla birlikte, 2006’da 20 milyar dolar, 2007’de 22 milyar dolar olmuştur. Büyüme hızı 2002-2007 arasında ortalama % 7 dolayında olmuştur.

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-2 : 

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-2 Ekonominin problemleri: Enflasyon hedeflerindeki sapmalar önemlidir. Ekonomide yapısal bozukluklara yol açmaktadır. Makro düzeydeki başarılar mikro uygulamalarda kendini gösterememiştir. Ekonominin alt dengelerinde sorunlar var. İssizlik oranı düşürülemedi, aksine yükseldi. Dış ticaret hacmi artmakla birlikte Ticari açık çok yükseldi. İthalatın artış hızı ihracatı geçti. İthalatın içinde aramalı ithalat oranı % 76. İhracat içinde ithal girdi oranı %75. Bu durum içeride yaratılan KD oranını düşürdü. Büyümenin refah ve istihdama etkisi azaldı. Büyüme ihracata dayalı olmak yerine ithalat boyutludur. Büyümenin finansmanı cari açık ile karşılanmaktadır. Doğrudan yabancı sermaye yatırımları özelleştirme geliri hariç düşüktür. Sermaye piyasasında sıcak para hakimiyeti; İMKB’de %75, tahvilde %34. “Sermayenin milliyeti olmaz” sözü kriz ortamında iltifat görmemektedir

Borçlar : 

Borçlar Kamu ve özel sektör borçları hızlı bir şekilde artmıştır. Kamu borç stoku Milyar YTL : 256.9 : 297.3 : 332.6 : 350.8 : 365.6 : 355.4 : 371.1(Haz.) Kaynak; Hazine Müsteşarlığı Türkiye’nin Dış Borcu Milyar $ Kamu TCMB Özel 2002: 129.6 64.5 22.0 43.1 2003: 144.2 70.8 24.4 48.9 2004: 160.6 75.7 21.4 63.6 2005: 168.4 70.4 15.4 82.6 2006: 205.2 71.6 15.7 117.9 2007: 247.1 73.5 15.8 157.9 2008(Ç2):284.4 77.7 16.2 190.5 Kaynak;Hazine Müsteşarlığı

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-2 : 

Türkiye Ekonomisinin Özellikleri-2 Dış ticaret ve Cari açık ekonomik yapıya zarar verecek düzeylere ulaşmıştır. Cari Açık: Dış Ticaret Açığı 2001 : + 3.8 Milyar $ 2001 : - 3.3 Milyar $ 2002 : 2002 : - 6.4 “ 2003 : - 7.5 “ 2004 : -13.5 “ 2004 : - 14.4 “ 2005 : -22.7 “ 2005 : - 22.1 2006 : -33.0 “ 2006 : - 31.9 “ 2007 : -40.9 “ 2007 : - 37.9 “ 2008: 2008 : - 47.5 “

Cari Açık : 

Cari Açık Cari Açığın Nedenleri: Yüksek değerli YTL ihracatı zorlaştırıp ithalatı teşvik etmiştir. Ucuz döviz üretimde ithal girdi kullanımını teşvik etmiştir. Dünyada emtia, enerji ve gıda fiyatlarındaki artışlar. Diğer ithalat yanında gıda maddeleri ithalatının da artması. Cari Açığın Finansmanı: Doğrudan yatırımlar ve özelleştirme gelirleri Portföy yatırımları (sıcak Para) Özel sektörün döviz kredileri Bankacılık sektörünün döviz kredileri Rezerv varlıklarındaki değişmeler ve İMF kredileri Ödemeler dengesinde net hata ve noksan kalemi

Cari Açık : 

Cari Açık 2007-2008 Ocak-Haziran değişiklik Cari açkı : % 42 artış Dış Ticaret açığı: % 41 artış Reel kesim Kredileri: % 47 artış Sıcak para(portföy yat.): % 72 düşüş Doğrudan Yatırımlar: % 47 düşüş Dikkat: Cari açık gittikçe büyüyor ve doğrudan yatırımlar ve portföy yatırımları yerine gittikçe daha çok kredilerle finanse ediliyor Gittikçe artan cari açığın finansmanı sürdürülemez Özellikle kredi ile finanse edilmesi sürdürülemez Özelleştirme gelirleri azalmakta olduğundan finansmanı zorlaşmakta Kriz sıcak para girişlerini de azaltacaktır Özel sektörün borçlanması da zorlaşacaktır

Krizin Etkileri : 

Krizin Etkileri Küresel finansal kriz Türkiye finansal kesimini bozucu düzeyde etkilememiştir. Bunda Türev piyasaların gelişmemiş olmasının etkisi bulunmaktadır. Ancak reel sektöre etkileri daha çabuk görülmüş ve bu etki giderek artmaktadır. İç talep daralmakta, ihracat yavaşlamakta, işten çıkarmalar artmaktadır. Büyüme 1. çeyrekte %6. 7 iken 2. çeyrekte % 1.9 Olmuştur. İnşaat sektöründeki düşüş ürkütücü, durma noktasında. İmalat sanayisinde kapasite kullanım oranı son aylarda devamlı düşme gösteriyor. Ağustos ayı KKO % 76.2 (% 4.2 düşüş) İhracatımız içinde AB ülkelerinin payı % 60 yakın iken bu oran bu yılın ilk yarısında % 50’ye geriledi. Kriz AB ülkelerinin reel sektörünü etkilediğinden bu ülkelerin büyümeleri ve ithalatlarında düşmeler olacaktır. İhracatımızın azalma ihtimali yüksektir. Kriz iç talebi azaltmaktadır. 2. çeyrekte tüketim harcamaları sadece % 2.8 artmıştır. Şirket kapanışlarında hızlı artış görülmekte (2007’nin ilk 8 ayında % 63 artış var) Özel sektör yatırım artışları sıfıra yaklaşmıştır. İş gücü çıkarmaları artmaktadır. Sıcak para çıkışları sürüyor.

Önlemler : 

Önlemler Üretim, istihdam ve ihracat artışlarının devamı sağlayacak tedbirler alınmalı Mali krizin reel sektöre yansımasını önleyici tedbirler geliştirilmeli KOBİ’ler desteklenmeli (Ziraat Bankası, Halk Bankası) Finans ve reel sektör birlikte hareket ederek kararlar oluşturulmalı, Bankalar kredileri geri çağırmada aceleci davranmamalı Hükümet, reel sektör, finans sektörü, ilgili bağımsız kurullar işbirliği yaparak maliyetleri düşürücü kararlar almalılar Uluslar arası rekabeti arttıracak tedbirler alınmalı Kamu kaynaklı girdilerin maliyetleri düşürülmeli( Elektrik, gaz, KKDF,..) İşverenler işçi çıkarmayı en sona bırakmalı, gerekli fedakârlıkta bulunmalı Özel sektörün dış borç demelerinde zorluklar olacaktır. Devlet bu hususta tedbirli olmalıdır. Mevduat sigortası genişletilmeli Krizi önleme fonu oluşturulmalı.