Rumani F'Malta

Slide 1: 

IR-RUMANI F' MALTA

Slide 2: 

Madwar 300 sena qabel twieled Kristu, fil-Mediterran qamet pika kbira bejn il-Griegi, il-Kartaginizi u r-Rumani. Din il-pika wasslet ghal tliet GWERER PUNICI. Il-Gwerer Punici kienu gwerer bejn il-Kartaginizi u r-Rumani. Fl-ewwel gwerra Punika il-Gzejjer Maltin kienu mmexxija mill-Kartaginizi. Ir-Rumani, immexxija minn Attilju Regulus attakkaw lil Malta, kwazi rebhuha, imma kellhom jirtiraw. Allura, fl-ewwel Gwerra Punika, Malta kienet tal-Kartaginizi u baqghet taghhom.

Slide 3: 

Fit-tieni Gwerra Punika (meta l-general Kartagini Hannibal qasam l-Alpi bl-iljunfanti) ir-Rumani attakkaw il-Gzejjer Maltin. Huma ghelbu armata Kartaginiza ta' madwar 2000 suldat. Hekk il-Gzejjer Maltin spiccaw taht idejn ir-Rumani fit-Tieni Gwerra Punika. Fit-tielet Gwerra Punika Malta kienet tar-Rumani u baqghet taghhom. F'din l-ahhar Gwerra Punika, ir-Rumani assedjaw imbaghad qerdu ghal kollox il-belt ta' Kartagni li kienet tigi fejn illum hemm it-Tunezija.

Slide 5: 

Fi Zmien il-hakma Rumana , Malta kienet maghrufa bhala MELITA. Ghawdex kien maghruf bhala GAUDISIUM. Ir-Rumani kienu jitkellmu bil-Latin. Ir-Rumani rebhu l-Gzejjer Maltin minghand il-Kartaginizi. Il-Kartaginizi kellhom madwar 2000 suldat stazzjonati hawnhekk. Dan gara fit-Tieni Gwerra Punika, ezattament fis-sena 218 q.K. Fit-Tielet Gwerra Punika ir-Rumani qerdu l-belt ta' Kartagni. L-Imperu Ruman baqa’ jiddomina l-Mediterran sas-sena 476 w.K. meta Ruma waqghet f’idejn il-Barbari. FDAL RUMANA

Slide 6: 

Fl-Imperu Ruman, Malta kienet tifforma parti mill-provincja ta’ Sqallija. Ghall-ewwel il-Gzejjer Maltin kienu batuti taht ir-Rumani, imma bil-mod il-Gzejjer bdew gejjin ’il quddiem. Nistghu nghidu li r-Rumani ma qerdux il-kultura Punika minn Malta. L-istil Puniku baqa’ jidher fl-istil tac-ceramika lokali, fl-oqbra, fil-kult religjuz u fl-iskrizzjonijiet li sibna. Il-Latin beda jidher fuq il-muniti Rumani kwazi 200 sena wara li Malta ntrebhet minn Titu Sempronju Longu fis-sena 218 w.K. Fl-Atti ta’ l-Appostli nsibu kif San Pawl gie nawfragat f’Malta fis-sena 60 w.K. meta l-Gzejjer Maltin kienu mahkuma mir-Rumani ( l-kitba ta’ San Luqa mill-Atti). Pero` nsibu li t-tempji iddedikati lill-allat pagani komplew jigu rrangati u rrestawrati. Fost it-tempji li r-Rumani kellhom f'Malta nsibu:

Slide 7: 

It-tempju ta’ Guno – Tas-Silg Marsaxlokk aqra iktar dwar Tas-Silg bil-lingwa Ngliza Tempju ta' Proserpina – fl-Imtarfa Tempju ta' Apollo – fir-Rabat Malta. L-ewwel prova arkeologika ta’ komunita` Nisranija f’Malta ma nsibuhiex qabel is-sena 300 w.K. Sa dan iz-zmien l-Imperu Ruman kien beda jittollera r-religjon Nisranija specjalment wara l-konversjoni ta’ l-Imperatur Kostantinu l-Kbir. L-ewwel fdal ta’ l-Insara f’Malta kienu l-katakombi (ipogea) uzati bhala postijiet ghad-dfin.

Slide 8: 

Xena mill-katakombi li sibna hdejn ix-Xarolla z-zurrieq. Dawn jissejHu ipogea u fihom l-Insara kienu jidfnu lill-mejtin taghhom. Melita kienet il-belt ewlenija ta’ Malta fi Zmien ir-Rumani. X'tghallimna l-arkeologija dwar Melita? Melita ta’ Zmien ir-Rumani kienet ikbar mill-Imdina tal-lum.  Melita kienet tasal sal-knisja ta’ San Pawl.  Wiehed ghadu jista’ jara parti mill-hajt Ruman tal-belt antika Melita faccata ta' l-isptar ta’ Santu Spirtu.  Il-belt Rumana kibret bla pjan u t-toroq ma kinux dritti. It-tempji li kellhom ir-Rumani nqerdu bil-bini li tela’.

Slide 10: 

Il-Vilel Rumani fil-Gzejjer MaltinVilla Rumana TA’ KACCATURA – limiti ta’ Birzebbuga ..... Villa Rumana TA’ KACCATURA – limiti ta’ BirzebbugaMinbarra numru kbir ta’ oqbra tal-perjodu Ruman f’Malta, sibna wkoll numru ta’ vilel tal-kampanja. Forsi l-iktar wahda li nafu biha hija l-villa rustika ta’ San Pawl Milqghi f’Burmarrad, fejn jinghad li Publiju laqa’ lil San Pawl meta dan gie Malta fis-sena 60 w.K. Il-villa ta’ San Pawl Milqghi qieghda tinbidel f’Muzew ta’ fdalijiet rustici ta’ Zmien ir-Rumani. VILLEL RUMANA

Slide 11: 

Il-vilel Rumani joffru studju importanti dwar il-perjodu Ruman f’Malta. Fin-nahat ta’ Nofsinhar nistghu nsibu hames postijiet (ara mappa xellug) fejn kien hemm vilel Rumani. Dawn huma: Mqabba (villa, ghodda ghall-ghasir taz-zebbug) Hal Millieri (ghodda ghall-ghasir taz-zebbug) Ta’ Kaccatura – Birzebbuga (sibna villa u post ghall-ghasir taz-zebbug) Hal Far (villa, ghodda ghall-ghasir taz-zebbug) Marsaxlokk (villa) Il-Villa Rumana Ta’ Kaccatura saru skavi fiha. Tinsab fuq genb ta’ Wied Dalam, faccata ta’ Ghar Dalam. Is-sejbiet ta’ l-iskavi ma jhallu l-ebda dubju li hawnhekk kien isir l-ghasir taz-zebbug. Hemm ukoll giebja kbira ghall-hazna ta’ l-ilma. Instabu wkoll tliet muniti ta’ zmien Puniku, kif ukoll muniti ta’ Grazjanu u Valentin (Imperaturi Rumani).

Slide 12: 

STAMPI TAL-VILLEL RUMANI

Slide 13: 

IL-bidu ta’ Ruma huwa marbut mal-leggenda ta’ ROMULUS u REMUS, zewg ahwa li gew imrobbija minn volpi. Minn poplu jaqla’ l-ghajxien tieghu mill-biedja, ir-Rumani ghamlu progress. L-ewwel ghaqqdu lill-Italja kollha imbaghad wara li ghelbu l-isfida tal-Kartaginizi billi rebhu l-Gwerer Punici, huma firxu l-Imperu taghhom ghall-pajjizi kollha ta’ madwar il-Bahar Mediterran. Anke rebhu parti mill-Ingilterra. Harsa lejn il-mappa turina kif issemmew il-pajjizi fi Zmien l-Imperu Ruman. L-IMPERU RUMAN

Slide 14: 

Wara li spiccaw il-Gwerer Punici (tliet gwerer bejn ir-Rumani u l-Kartaginizi) kien hawn il-PAX ROMANA, perjodu fejn kulhadd baxxa rasu ghall-qawwa ta’ Ruma. Matul dan iz-zmien (a) twieled Kristu (b) gie San Pawl Malta fis-sena 60 w.K. Ir-Rumani baqghu maghrufa ghall-importanza li taw lil-ligijiet. Huma sahqu wkoll fuq id-drittijiet kif ukoll id-dmirijiet li ghandu kull membru ta’ l-Imperu.

Slide 15: 

Kif rajna l-ewwel insara kienu persegwitati fl-imperu ruman. Kien l-imperatur Kostantinu li fis-sena 313w.k. ta liberta’ lil insara u dawn bnew il-knejjes taghhom.l-imperu ruman inqasam fit-tnejn dak tal-punent u dak tal- lvant. Dak tal-lvant jissejah bizantin u kellu l-belt kapitali tieghu kostantinopli. l-ewwel insara f'malta

Slide 16: 

Lapidi juru li t-tempji pagani baqghu jintuzaw u jinbnew anke wara l-migja ta’ San Pawl.X’aktarx li l-katakombi Nsara kienu jintuzaw fi zmien il-hakma Bizantina.It-tempju f’Tas-Silg f’Marsaxlokk beda jintuz bhala Bazilika Nisranija.Instab fonti kbir tal-maghmudija.Fir-Rabat nsibu bosta katakombi fosthom ta’ San Pawl,ta’ Sant Agata u ta San Katald.

Slide 17: 

Sant' Agata

Slide 18: 

Fis-sena 60 w.K, meta Malta kienet taht idejn ir-Rumani, gie Malta San Pawl. Pawlu kien cittadin Ruman. Huwa kien sejjer Ruma biex jghaddi guri quddiem l-Imperatur. Il-grajja ta' kif San Pawl wasal Malta fi triqtu lejn Ruma nsibuha rrakkuntata minn San Luqa fl-Atti ta' l-Appostli. S Pawl dahhal it-twemmin nisrani f'Malta. Mhux il-Maltin kollha saru nsara. It-tempji iddedikati lill-allat pagani baqghu miftuhin ghall-qima u baqghu ukoll jigu rrangati. San Pawl f'Malta

Slide 19: 

Ir-Rumani kellhom tempju f'Tas-Silg iddedikat lil Guno. Gabra ta' fdalijiet Rumani nsibuha fir-Roman Villa fir-Rabat. Fi zmien ir-Rumani din kienet tigi gol-belt principali Melita. Fil-katakombi li ghandna bhal dawk tar-Rabat insibu simboli Nsara. Dawn huma ta' zmien il-Bizantini. L-imperu Ruman kiber tant li mbaghad inqasam fi tnejn: (a) l-IMPERU RUMAN TAL-LVANT - maghruf bhala l-IMPERU BIZANTIN (b) l-IMPERU RUMAN TAL-PUNENT - li baqa' maghruf bhala l-IMPERU RUMAN

Slide 20: 

San Pawl

Slide 21: 

tmiem l-imperu ruman Kien fis-sena 313 w.k, l-imperatur kastantinu ta liberta’ lil insara u l-kristjanezmu kien accetat bhal paganizmu ruman. L-imperu ruman kien tilef is-sahha tieghu u kien wasal it-tmiem tieghu. Il-pesta(marda qerrieda dak iz-zmien bla fejqan) qatlet bosta nies.

Slide 22: 

L-imperu ruman kien kbir wisq u difficli biex tiddefendi l-fruntieeri tieghu.Kien hemm bosta gwerrer bejn ir-rumani infushom u dan kompla dghajjef l-imperu.Dahlet il-kuruzzjoni u nuqqas ta’ moralita.Impertur sar imexxi wahdu u senat tilef kull seta’ li kellu.Hafna imperaturi ma kinux kapaci imexxu lanqas.

Slide 23: 

Tmiem GRAZZI!!!!

Slide 24: 

Maghmula minn Ritianne Zammit u Kimberly Borg