Chuyện Con Cá Hồi Vượt Sóng- NN

Slide 1: 

hình ?nh:Nguyên Nhung Tài li?u: Hoàng van Thanh

Slide 3: 

Chuy?n bay t? Houston d?n vùng sa m?c Arizona, chuy?n ti?p d?n Seattle, b? l?i nh?ng gi?t m? hôi cho hai mi?n d?t nóng tình sôi và khô c?n s?i dá, tôi dã nhìn th?y cao nguyên tình xanh trong m?t ngày n?ng d?p. Hi?n d?n trong m?t tôi nh?ng con du?ng d?c ngo?n nghoèo , nh?ng ng?n thông x? l?nh chua bao gi? d?p hon th? chen l?n v?i nh?ng cây phong, hình nhu dã s?p s?a d?i màu khi mùa thu s?p d?n. Cao nguyên tình xanh dây r?i, ph?i d?t chân xu?ng d?t và di trong cái se se l?nh c?a m?t d?t tr?i Ðà L?t m?i c?m th?y h?t cái k? thú c?a cao nguyên tình xanh. M?t chút l?nh v?a d? vào bu?i sáng, m?t chút n?ng lung linh vào bu?i trua, m?t chút gió se se c?a bu?i chi?u len vào can nhà c?a anh ch? Thanh, bao quanh là m?t khu vu?n d?p. X? này nhi?u mua, vì th? khi mùa Ðông rét l?nh v?a qua, nh?ng con mua núi d? xu?ng khi?n các r?ng cây b?ng b?ng s?c s?ng, du khách không kh?i b? ng? khi th?y b?t ngàn hai bên xa l?, nh?ng r?ng cây l?i mau xanh d?n th?, và nó v?n xanh tuoi mãi cho h?t m?t mùa hè nh? nh?ng con mua.

Slide 4: 

Hôm ?y là ngày h?i ng? c?a gia dình Cát Tr?ng Nha Trang. G?i là gia dình cung dúng vì dây ch? là m?t bu?i h?i ng? h?ng nam, c?a m?t s? c?u n? sinh cùng l?p cùng th?i v?i nhau. Theo nhu chuy?n các ch? k? thì ngôi tru?ng n?m ven b? bi?n có hàng phi lao vi vút, sân tru?ng là m?t bãi cát tr?ng phau phau, noi các n? sinh thu?ng g?p nhau m?i bu?i sáng trong gi? t?p th? d?c. M?t bên là ngôi tru?ng, m?t bên là bi?n xanh v?i b? cát tr?ng, hình ?nh tho m?ng ?y còn nguyên trong tâm tu?ng nh?ng ngu?i h?c trò nam nao nên vì th? mà nh?. Nh? ngôi tru?ng, nh? nh?ng tà áo tr?ng h?c trò, n?y n? thêm bao m?i tình d?p vì Nha Trang cung là thành ph? c?a quân tru?ng, nhi?u m?i tình anh ti?n tuy?n em h?u phuong cung t? dây mà trôi n?i theo dòng d?i di b?n hu?ng. H? da s? là v? lính, chia x? bao n?i kh? và c?nh don chi?c khi xa ch?ng trong th?i chinh chi?n, ch?u nh?c nh?n dau kh? cùng ch?ng sau cu?c chi?n tàn, và cung t? mi?n d?t bi?n này, Nha Trang cung là d?t co h?i d? h? theo con tàu vu?t sóng di tìm t? do.

Slide 6: 

Tôi ch? là m?t thân h?u du?c chung vui ngày h?p m?t c?a các ch? n? sinh mi?n Cát Tr?ng Nha Trang, nhung tôi không b? l? loi mà hình nhu l?i còn du?c san sóc nhi?u hon nhu cánh chim l?c b?y don d?c. Nh? v?y tôi m?i du?c bi?t d?n con cá h?i ngu?c sóng v? ngu?n, m?t chuy?n du ngo?n d?c bi?t dành cho khách phuong xa do anh ch? Thanh Dung hu?ng d?n. Sáng s?m hôm dó, sau b?a di?m tâm th?t ngon mi?ng v?i ly cà phê s?a nóng, m?t ngày tuy?t d?p n?a l?i d?n, hình nhu ông tr?i dãi ng? cho khách phuong xa nh?ng ngày d?p tr?i thay vì nh?ng con mua s?t sùi d? xu?ng cao nguyên tình xanh. M?i ngu?i di qua cây c?u n?i dài gi?a hai b? c?a con kênh dào n?i li?n h? Washington và Union có m?c nu?c chênh nhau khá cao. Anh Hoàng Thanh, cu dân c?a cao nguyên tình xanh là ngu?i am tu?ng, hi?u r?t rõ v? con kênh này, vì th? ai cung tò mò vây quanh d? nghe anh gi?i thích câu chuy?n v? con kênh và loài cá h?i boi ngu?c ngu?n nu?c:

Slide 7: 

“ Lake Washington Ship Canal dài 8 miles, n?i t? h? Washington qua h? Union t?i c?a bi?n Puget Sound, kh?i công dào t? nam 1911 theo khuôn m?u kênh dào Panama, hoàn t?t vào nam 1934. Ð?p nu?c Hiram Martin Chittenden, l?y tên v? thi?u tá tru?ng Ðoàn k? su ki?n t?o L?c Quân Hoa K?, ngu?i ch?u trách nhi?m xây c?t 2 d? án nói trên. Khánh thành ngày 4 tháng 7 nam 1917, n?m trong h?i ph?n Salmon Bay c?a kênh dào nhung g?n bi?n hon. Ki?n trúc này là d?a di?m l?ch s? Qu?c Gia và là noi Du Ngo?n n?i ti?ng th? 3 c?a thành ph? Seattle, sau Space Needle và Pike Place Market, ch? y?u nh?m 3 m?c dích: 1.      Duy trì m?c nu?c  ng?t c?a h? cao hon t? 20 – 22 feet so v?i m?c nu?c m?n c?a bi?n 2.      Ði?u hành t?u bè qua l?i d?c kênh dào 3.      T?o phuong ti?n và di?u ki?n cho cá Salmon  t? bi?n tr? v?. Phuong ti?n nói trên là m?t Thang Cá ( Fish Ladder ) g?m 21 b?c thoai tho?i v?i ngu?n nu?c ch?y h?p d?n cho cá boi nh?y ngu?c dòng t? vùng nu?c m?n lên vùng nu?c ng?t (có th? quan sát qua màn kính c?a can h?m xây du?i m?t nu?c),

Slide 9: 

men theo kênh vào h?, r?i t?ng dàn r? nhau v? noi “Chôn Nhau C?t R?n” sinh d?, sau dó ít tu?n, cá tr?ng và cá mái giã t? d?i cá, làm m?i cho muông thú hay tan bi?n trong cát b?i làm gi?u cho sinh thái thiên nhiên.” M?i ngu?i thích thú l?ng nghe chuy?n nh?ng con cá h?i vùng bi?n h? Seattle, nhung d? bi?t v? d?i s?ng c?a cá thì r?t mo h? t?i sao và t?i sao? Vì th? anh Thanh l?i ph?i ti?p t?c câu chuy?n r?t k? di?u v? nh?ng con cá Salmon thu?ng xu?t hi?n trên nh?ng b?a com ngon c?a gia dình, kho nu?c d?a cung ngon mà nu?ng lên qu?n bánh tráng cung r?t tuy?t. Trong khi dó d? ch?m d?t ý tu?ng trong “tâm h?n an u?ng” c?a tôi, anh Thanh say sua k? cho m?i ngu?i nghe v? các lo?i cá h?i có kh? nang s?ng c? hai vùng nu?c ng?t và m?n trong cu?c d?i kéo dài kho?ng t? 5 d?n 7 nam r?i ch?t. Ch? Salmon l?y t? ti?ng Latin: Salmo, có nghia là sinh v?t có th? nh?y du?c. Cá Salmon có khuynh hu?ng nh?y ngu?c dòng nu?c. Ti?ng Vi?t g?i là cá H?i (cá tr? v? ngu?n ).

Slide 10: 

Salmon có 2 lo?i: 1.   Pacific Salmon ( vùng North Pacific t? Alaska xu?ng d?n Nam California ), g?m 5 gi?ng khác nhau, c? trung bình và l?n nh?t nhu sau:   -         King hay Chinook, 10 – 15 lbs,  135 lbs -         Sockeye hay Red, 5 – 8 lbs, 15 Lbs -         Coho hay Silver, 6 – 12 lbs,  31 lbs -         Chum hay Dog, 10 – 15 lbs,  33 lbs -         Pink, 3-5 lbs 2.  Atlantic Salmon ( vùng bi?n B?c Ð?i Tây Duong, gi?a Ðông l?c d?a B?c M? và Tây Âu Châu ),  8 – 12 lbs,  70 lbs

Slide 12: 

C.  Chu k? d?i s?ng cá Salmon:   Tìm hi?u v? chu k? d?i s?ng cá Salmon là di?u h?p d?n nh?t trong các lo?i sinh v?t trên Trái Ð?t. Chúng du?c sinh ra trong lòng sông, su?i v?i môi tru?ng nu?c ng?t, khi d? s?c khôn l?n  boi ra bi?n s?ng vài nam, r?i tr? l?i dúng ch?n cu, d? tr?ng và ch?t t?i dó.  Hàng nam, kho?ng th?i gian t? mùa Xuân d?n cu?i nam, nh?t là Hè – Thu, Cá Salmon d?n k? sinh d?, con d?c và cái boi t?ng dàn vu?t hàng ngàn d?m trong bi?n c? mênh mông c?a vùng B?c Thái Bình Duong cung nhu B?c Ð?i Tây Duong, tìm du?ng hu?ng v? “quê cu”. Giai do?n này th?t gian nan v?t v?. Chúng ng?ng an, chuyên chú di chuy?n do?n du?ng dài hàng tu?n hàng tháng, thu?ng là ngu?c dòng nu?c, có khi ph?i nh?y qua các chu?ng ng?i v?t nhu thân cây, t?ng dá, gh?nh thác d?c theo sông, su?i. Nhi?u con b? thuong, ch?t d?c du?ng ho?c b? muông thú an th?t.

Slide 13: 

Ngoài ra, dó cung là th?i k? cá thay d?i th? ch?t  nhu mi?ng và lung cong hon, da d?i m?u s?c. Con Chinook chuy?n t? tr?ng b?c sang nâu d?, trong khi Sockeye t? b?c bi?n thành d? tuoi  Th?t là k? di?u khi nhìn cá Salmon sau 5, 6 nam s?ng ? Ð?i Duong bao la, t?i k? d? tr?ng, quay tr? l?i dúng dòng sông hay su?i, noi nó du?c sinh ra. Câu h?i d?t ra là y?u t? nào giúp cá nh? du?ng v? ?Có nghiên c?u cho r?ng nh? t? tru?ng Trái Ð?t, t?o nên s?c hút vô hình hu?ng d?n l? trình cho cá. M?t nh?n d?nh khác có v? h?p lý hon, lúc cá con n? kh?i v? tr?ng, m?i ngày m?t khôn l?n, kh?u giác c?a nó ng?i mùi nu?c quen thu?c ti?t ra t? s?i dá, cây c? th?o m?c, rong rêu, ch?t hóa h?c… Và cá không bao gi? quên du?c mùi này. M?i sông, su?i mang mùi v? d?c bi?t khác nhau. Ðó chính là kim ch? nam cho cá H?i, nh?n an, buong ch?i hàng tram, ngàn d?m, v? dúng v? trí mong mu?n mà không s? b? sai l?c. Có th? nói dây là kh? nang uu vi?t, k? bí, vu?t xa nhi?u sinh v?t khác trên Ð?a C?u.

Slide 15: 

Rong ru?i cu?c hành trình m?t nh?c, v?t v?, cu?i cùng cá t?i dích, nh?p nhô boi lu?n du?i dòng nu?c c?n d?y s?i dá. Con cái dùng duôi làm ? chu?n b? d?, chi?u ngang  kho?ng 2 – 6 feet, chi?u r?ng 1 - 6 feet. Cá d?c boi chung quanh có nhi?m v? canh gác, b?o v?. Ngay tru?c khi d? tr?ng, cá cái và d?c cùng nhau x?p hàng n?i duôi trong tu th? run r?y, cá cái b?t d?u d? kho?ng 2 - 14 ngàn tr?ng, trong khi dó cá d?c ti?t ra ch?t tinh d?ch d? th? tinh cho tr?ng. Khi tr?ng l?ng d?ng trên n?n s?i, cá cái l?i dùng duôi di chuy?n s?i s?ch t? khu v?c lân c?n bao ph? tr?ng d? kh?i b? hu h?i. Cá cái ti?p t?c ? th? 2 tùy theo nhu c?u và kh? nang c?a m?i con.  Cá con (Baby Salmon) s?ng trong qu? tr?ng nh? lòng d? làm th?c an t? 2 – 4 tháng, sau dó n? ra kh?i v? tr?ng, ti?p t?c s?ng nh? túi lòng d? deo du?i ng?c vài tu?n cho t?i khi túi c?n thì ph?i t? túc ki?m an. Chúng s?ng và l?n d?n trong vùng nu?c ng?t t?i noi  sinh ra, môi tru?ng thân quen mùi v?, r?i 1 – 2 nam sau tìm du?ng ra bi?n. Có con lên du?ng s?m hon.

Slide 16: 

Giai do?n này, cá b?t d?u tru?ng thành, phát tri?n th? ch?t, thu?ng di chuy?n d?c theo các vùng b? bi?n tru?c khi d? s?c ra khoi. Theo th?ng kê cho bi?t t? l? sinh t?n c?a cá Salmon ch? còn kho?ng 20% sau khi n? tr?ng vì nhi?u lý do th?t thoát. Câu chuy?n cá h?i n?u ch? d?n dó ch?c không có gì d? nói. Ngày hôm sau, m?i ngu?i lên chuy?n tàu mang tên “Golden Princess” di Alaska, sau 1 ngày 2 dêm tàu c?p b?n thành ph? Juneau th? ph? cu? ti?u bang Alaska, bi?n xanh th?m nhu mây tr?i xanh th?m, Alaska trùng trùng núi non và cây r?ng. Khi mùa Ðông qua xuân d?n, khí h?u ?m d?n lên tuy?t tan t? d?nh núi, bao nhiêu nu?c ch?y thành nh?ng dòng thác nh? r?i t? vào nhau thành nhi?u con su?i r?ng, gh?nh dá l?m ch?m ch?t lên nhau nu?c tung b?t tr?ng xoá. T?ng dàn cá h?i không bi?t ? dâu chen nhau boi ngu?c trên dòng nu?c, ho?c trên lòng su?i nh? n?m ngay trong thành ph?.

Slide 18: 

Xung quanh nhà cu dân cung có nh?ng dòng nu?c ch?y, nh?ng con cá h?i v?t v? quang mình lên nh?ng t?ng dá nh? d? ngu?c ngu?n, r?i l?i b? nu?c d?y ngu?c xu?ng, nhi?u con chua k?p làm t? d? tr?ng thì dã tiêu diêu mi?n c?c l?c, thoi thóp th? và l?m d?n trong lòng su?i. Nhìn cá mà lòng rung rung s?u, t? nhiên m?i ngu?i liên tu?ng d?n nh?ng con tàu vu?t bi?n nam xua nh? bé nhu chi?c lá tre lênh dênh gi?a bi?n c?, bao nhiêu nguy hi?m ch? dón y nhu dàn cá h?i dang lao dao trên dòng nu?c ngu?c. Có ti?ng than trong dám ngu?i vây quanh b? su?i: “Tr?i oi, sinh chi mà kh? th? này”. Có nguòi không hi?u cám c?nh sao dó, nghi cá là ngu?i nên kêu lên nhu ti?p hoi cho con cá dã c? m?y phen mà không sao qua du?c tri?n sóng: “ C? lên, l?y tr?i c? lên, t?i nghi?p!”

Slide 19: 

Nghe nhu ti?ng kêu c?u c?a ngu?i dân Vi?t b? x? ra di tìm t? do nam nào dang lao dao trên bi?n c?. Ai n?y d?u c?m d?ng và t? dung nh? l?i nh?ng nam tháng dã qua trong dòng d?i, Nhìn con cá h?i ch?t trong dòng nu?c, ngu?i da c?m ch?c không kh?i roi nu?c m?t, trong n?i dau sót d?y c?m thông, nhu ki?p Nhân Sinh l?m n?i do?n tru?ng. Có ngu?i nghi sao cá không ? bi?n mà sinh s?n , quay v? làm chi d? ch?t th?m ch?t s?u? T?i tr?i sinh con cá ph?i quay ngu?c ngu?n d? b?o t?n nòi gi?ng c?a cá, nhu con ngu?i dù di dâu ? dâu lòng v?n hu?ng v? quê cha d?t t?. Nhung n?u con cá d?t mình là m?t ngu?i Vi?t Nam luu vong ra bi?n tìm t? do, m?i hi?u t?i sao không th? quay v? dù trong tâm tu: “Gi?a bi?n xa u u?n m?t dòng sông Sóng v? sóng b?c d?u vì thuong nh?.” Nh?ng ngày vui qua mau, m?i ngu?i l?i theo con tàu tr? v? cao nguyên tình xanh, r?i l?i bay v? t? ?m. B? l?i Alaska hình ?nh nh?ng con cá h?i ch?t trong lòng su?i và n?i ng?m ngùi còn nguyên trong lòng. Thôi thì vi?t l?i tâm s? qua bài tho Chuy?n Con Cá H?i Vu?t Sóng, g?i vào gi?a mênh mông d? ai mu?n nghi sao cung du?c:

Slide 21: 

Chuy?n con cá h?i vu?t sóng Tôi ng?n ngo ng?i bên b? su?i Alaska chi?u mây vi?n phuong Du?i khe, dàn cá h?i vu?t sóng Ngu?c dòng, t?t t? v? quê huong Nu?c ch?y, t? trên ngu?n d? xu?ng Cá qu?y ven b? ngu?c nu?c lên Vài thân cá ch?t vuong gh?nh dá G?i n?m xuong tàn trong lãng quên Chuy?n k? r?ng, con cá h?i nu?c ng?t M?t ngày kia, b? x? ra bi?n Ðông Bi?n phong ba nhung v?n là bi?n r?ng Su?i thân quen nhung su?i r?t h?p lòng

Slide 22: 

B?n cu xua, nay nhu?m màu hoang ph? Cá ra khoi r?i d?n lúc quay v? Ð?i v?n th? xoay v?n con dâu b? Cá nh? ngu?n, tr? l?i d? sinh sôi R?i m?t ngày, nh? l?i thu? n?m nôi Chi?c võng du dua L?i m? ru bu?n não nu?t D?u m?t d?i cá v?y vùng b?n b? V?n nao nao m?t ch?n d? quay v? Gi?a bi?n xa u u?n m?t dòng sông Sóng v? sóng, b?c d?u vì thuong nh? R?i m?t ngày, cá ch?nh nh? quê xua Boi ngu?c sóng, tìm v? noi c? x? Trong lau lách, chim kêu l?i báo t? Ðá ng?m ngùi b?t khóc gi?a hoang vu

Slide 24: 

Khóc con cá h?i ch?t trên dòng nu?c Ngu?c sóng tìm du?ng quy c? huong Hoá ra cá dã quen mùi bi?n Tr?i nu?c mênh mông lòng d?i duong Tôi nhìn cá ch?t trong lòng su?i D?u v?, nhung có s?ng du?c dâu Thoáng th?y bóng mình in dáy nu?c M?i dó mà nay dã b?c d?u ... Nguyên Nhung, tháng 9 nam 2009. (T?t c? nh?ng tài li?u v? cá H?i trong câu chuy?n, do anh Hoàng van Thanh suu t?m và d?ch thu?t, xin trân tr?ng c?m on anh)