Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Views:
 
Category: Entertainment
     
 

Presentation Description

Η ανταποδοτικότητα των συντάξεων στην Ελλάδα

Comments

Presentation Transcript

slide 1:

Ανταποδοτικότητα Η αποστολή ενός συστήματος συντάξεων είναι διττή. Από τη μια στοχεύει στην εξασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου διαβίωσης σε όλους τους ηλικιωμένους. Από την άλλη επιδιώκει την κατα- βολή ανταποδοτικών παροχών προς τους συνταξιούχους ώστε να τους αποζημιώσει για τις εισφορές που είχαν καταβάλει ως εργαζόμενοι και να διατηρήσει το βιοτικό επίπεδο που απολάμ- βαναν προτού συνταξιοδοτηθούν. Το σύστημα συντάξεων στην Ελλάδα είναι «διανεμητικό» 2 : σύμ- φωνα με τους κανόνες του άγραφου κοινωνικού συμβολαίου οι συντάξεις της μιας γενιάς πληρώνονται από τις εισφορές της επόμενης. Όμως το πώς ακριβώς συνδέονται οι συντάξεις που εισπράττουν οι συνταξιούχοι με τις εισφορές που είχαν καταβά- λει οι ίδιοι και οι εργοδότες τους ως εργαζόμενοι είναι κρίσιμο ζήτημα. Εάν οι δια βίου συνταξιοδοτικές παροχές αντιστοιχούν ακριβώς στις δια βίου εισφορές τότε η σύνταξη είναι πλήρως ανταποδοτική εφάμιλλη με αυτή που θα προσέφερε ένα ιδιωτικό κεφαλαιοποιητικό σύστημα συντάξεων. Σε αντίθετη περίπτωση Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Ενημερωτικό Δελτίο 9/2016 Η ανταποδοτικότητα των συντάξεων στην Ελλάδα q Χρύσα Λεβέντη Μάνος Ματσαγγάνης Η εργασία αυτή 1 εξετάζει ένα κρίσιμο ζήτημα δημόσιας πολιτικής: Οι συντάξεις που εισπράττουν οι σημερινοί συνταξιούχοι έχουν «πληρωθεί» από τις εισφορές που είχαν καταβάλει όσο εργάζονταν οι ίδιοι οι ασφαλισμένοι και οι εργοδότες τους Σε ποιο ακριβώς βαθμό Είναι «υπερ-ανταποδοτικές» δηλ. υψηλότερες από ότι αντιστοιχεί στις εισφορές που καταβλήθηκαν Ή είναι αντίθετα «υπο-ανταποδοτικές» δηλ. χαμηλότερες από τις εισφορές. Πώς διαφέρει ο βαθμός ανταποδοτικότητας μεταξύ συνταξιούχων Απα- ντάμε στα ερωτήματα αυτά αναλύοντας ένα δείγμα 4.599 ασφαλισμένων που συνταξιοδοτήθηκαν από το ΙΚΑ το 2008. Επί πλέον συ- γκρίνουμε μερικές αντιπροσωπευτικές περιπτώσεις ασφαλισμένων με τις αντίστοιχες άλλων ταμείων. Ελλείψει λεπτομερών στοιχείων χρησιμοποιούμε εύλογες υποθέσεις ώστε να ανασυστήσουμε το ασφαλιστικό ιστορικό κάθε συνταξιούχου. Στη συνέχεια υπολογίζουμε την «πλήρως ανταποδοτική» σύνταξη που θα προέκυπτε εάν οι ασφαλισμένοι είχαν καταθέσει τις εισφορές τις δικές τους και των ερ- γοδοτών τους όχι στο ταμείο κοινωνικής ασφάλισης στο οποίο ανήκουν αλλά σε κάποιο ιδιωτικό κεφαλαιοποιητικό πρόγραμμα που εξασφάλιζε αποδόσεις παρόμοιες με εκείνες των χρηματαγορών. Οι εκτιμήσεις μας αποδεικνύουν ότι η πλειονότητα των σημερινών συνταξιούχων εισπράττει συντάξεις σημαντικά υψηλότερες από το πλήρως ανταποδοτικό ποσό που αντιστοιχεί στις εισφορές τους. Μάλιστα η υποδηλούμενη επιδότηση – πάνω και πέρα από το πλήρως ανταποδοτικό ποσό – είναι πολύ μεγαλύτερη για τους υψη- λοσυνταξιούχους από ότι για τους χαμηλοσυνταξιούχους. Οι σημαντικές περικοπές των τελευταίων ετών περιόρισαν την υπερ-αντα- ποδοτικότητα των συντάξεων χωρίς να την εξαλείψουν ενώ επίσης εξίσωσαν σε μεγάλο βαθμό την κατανομή της επιδότησης ανάμε- σα στις διάφορες κατηγορίες συνταξιούχων. Καταλήγοντας η εργασία μας εξετάζει τη σημασία των ευρημάτων αυτών για τον σχεδια- σμό ενός δίκαιου και βιώσιμου συστήματος συντάξεων για τους μελλοντικούς συνταξιούχους καθώς και για την κατανομή του κό- στους μετάβασης σε ένα τέτοιο σύστημα ανάμεσα στους σημερινούς και στους μελλοντικούς συνταξιούχους. 1. Η εργασία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα αποτελέσματα της διδακτορικής διατριβής της Χ. Λεβέντη 2015 καθώς και στην έρευνα που παρουσιά- σαμε πρόσφατα σε διεθνές συνέδριο – βλ. Leventi Matsaganis 2015. 2. Πρόκειται για μετάφραση του γαλλικού όρου «par répartition».

slide 2:

έχουμε μεταβίβαση εισοδήματος από το κοινωνικό σύνολο προς τον συνταξιούχο ή το αντίστροφο. Εάν οι συντάξεις της σημερινής γενιάς συνταξιούχων ισούνται με τις εισφορές που είχαν καταβάλει η περικοπή τους συνιστά αθέ- τηση του κοινωνικού συμβολαίου. Αντίθετα εάν οι σημερινές συ- ντάξεις υπερβαίνουν συστηματικά τις καταβληθείσες εισφορές εάν δηλ. είναι υπερ-ανταποδοτικές η διαφορά θα πρέπει να καλυφθεί από φόρους και εισφορές που επιβαρύνουν τη σημερι- νή και τις επόμενες γενιές εργαζομένων των οποίων οι συντά- ξεις θα είναι αναπόφευκτα υπο-ανταποδοτικές. Και αυτό ισοδυ- ναμεί με αθέτηση του κοινωνικού συμβολαίου αυτή τη φορά σε βάρος μελλοντικών γενεών. Επί πλέον ακόμα και όταν η καθαρή εισοδηματική μεταβίβαση από γενιά σε γενιά είναι μηδενική στο σύνολό της αυτό δεν απο- κλείει την ταυτόχρονη ύπαρξη θετικών και αρνητικών μεταβιβά- σεων μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών συνταξιούχων. Οι μετα- βιβάσεις αυτές μπορεί να είναι συμβατές με τους στόχους της δημόσιας πολιτικής όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της ενίσχυσης όσων ηλικιωμένων δεν μπόρεσαν να συσσωρεύσουν εισφορές ικανές να τους εξασφαλίσουν ένα βασικό εισόδημα προστασίας από τη φτώχεια. Αντίθετα όταν οι εισοδηματικές με- ταβιβάσεις γίνονται από τις χαμηλές και τις μεσαίες συντάξεις προς τις υψηλές τότε το συνταξιοδοτικό σύστημα καταλήγει να αναπαράγει και να επιδεινώνει τις κοινωνικές ανισότητες. Καθώς γράφονται αυτές οι γραμμές Απρίλιος 2016 το «ασφα- λιστικό» βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης στην Ελλάδα. Το Μνημόνιο Συνεννόησης που υπέγραψε η κυ- βέρνηση Αύγουστος 2015 προβλέπει μεταρρύθμιση των συ- ντάξεων για τον περιορισμό της δημόσιας δαπάνης. Η κυβέρνη- ση έχει καταθέσει Ιανουάριος 2016 Προσχέδιο Νόμου το οποίο έχει δεσμευτεί να φέρει ενδεχομένως τροποποιημένο σύντομα στη Βουλή. Σύμφωνα με τις προτάσεις της κυβέρνησης οι συντάξεις των ήδη συνταξιούχων θα διατηρηθούν στο σημερι- νό ύψος τους έως το 2018 ενώ οι συντάξεις όσων βγαίνουν στη σύνταξη από τώρα και στο εξής θα είναι σημαντικά χαμηλότερες. Είναι προφανές ότι το πρόβλημα του σχεδιασμού ενός δίκαιου και βιώσιμου συστήματος συντάξεων για τους μελλοντικούς συ- νταξιούχους καθώς και της κατανομής του κόστους μετάβασης σε ένα τέτοιο σύστημα ανάμεσα στους σημερινούς και στους μελλοντικούς συνταξιούχους είναι στενά συνυφασμένο με το ζή- τημα της ανταποδοτικότητας των συντάξεων. Η εμπειρική τεκμη- ρίωση της υπόθεσης ότι οι σημερινοί κανόνες του συνταξιοδοτι- κού συστήματος ευνοούν υπερβολικά τους ήδη συνταξιούχους υποσκάπτοντας την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών και θέτοντας σε κίνδυνο το κοινωνικό συμβόλαιο θα ενίσχυε την άποψη που τάσσεται υπέρ της μεταρρύθμισης και υπέρ της πρόσθετης συμμετοχής των ήδη συνταξιούχων στο κόστος μετάβασης από το παλαιό στο νέο σύστημα. Σε αντίθετη περίπτωση η διαπίστω- ση ότι οι σημερινές συντάξεις ιδίως μετά τις περικοπές των τε- λευταίων ετών δεν είναι υπερ-ανταποδοτικές θα καθιστούσε αμφίβολη τη νομιμοποίηση μιας τέτοιας μεταρρυθμιστικής προ- σπάθειας ενώ θα συνηγορούσε υπέρ της κυβερνητικής πρότα- σης για απαλλαγή των ήδη συνταξιούχων από πρόσθετα βάρη. Η εργασία φιλοδοξεί να συμβάλει στη συζήτηση για το ασφαλι- στικό ρίχνοντας φως στο ακανθώδες ζήτημα της ανταποδοτικό- τητας των σημερινών συντάξεων. Μεθοδολογία Εκτιμάμε το βαθμό ανταποδοτικότητας των συντάξεων υπολογί- ζοντας την παρούσα αξία των δια βίου εισφορών που κατέβα- λαν 3 οι ασφαλισμένοι και συγκρίνοντάς την με την παρούσα αξία των δια βίου συνταξιοδοτικών παροχών που πρόκειται να λάβουν. Ο υπολογισμός μπορεί να γίνει είτε για κάποιους υπο- θετικούς τύπους ασφαλισμένων είτε αναλύοντας πραγματικά δεδομένα. Στην εργασία αυτή αναλύουμε αντιπροσωπευτικό δείγμα 133 των συνταξιοδοτουμένων με κύρια σύνταξη γήρατος ΙΚΑ το 2008 4.599 από 34.487 άτομα και 15 τουλάχιστον χρόνια ασφάλι- σης. Το δείγμα περιέχει δεδομένα για το φύλο και την ηλικία των ασφαλισμένων τα χρόνια ασφάλισης την ασφαλιστική κλάση τη νομική βάση συνταξιοδότησης το εάν ανήκαν ή όχι στα λεγόμε- να «βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα» καθώς και το ποσό της σύνταξης το 2008. Σύμφωνα με τα δεδομένα του δείγματος η μέ- ση ηλικία συνταξιοδότησης το 2008 ήταν 608 και 584 έτη η μέση διάρκεια ασφάλισης ήταν 27.8 και 22.0 έτη ενώ οι τελευ- ταίες συντάξιμες αποδοχές το 2007 ήταν €1.595 και €1.276 το μήνα για τους άνδρες και τις γυναίκες αντιστοίχως. Το πρόβλημα με τα δεδομένα του ΙΚΑ είναι ότι δεν παρέχουν πληροφορίες για τις εισφορές των ασφαλισμένων στο παρελθόν. Ανασυστήσαμε κατά προσέγγιση το ασφαλιστικό ιστορικό τους σύμφωνα με την εξής μεθοδολογία. Κατ’ αρχάς γνωρίζοντας την ασφαλιστική κλάση 4 κάθε ασφαλισμένου προσδιορίσαμε τις συ- ντάξιμες αποδοχές του 2007. Ύστερα πήγαμε πίσω στο χρόνο φθάνοντας έως το 1960 υποθέτοντας ότι οι ετήσιες αποδοχές εξελίσσονταν σύμφωνα με το ποσοστό μεταβολής των κατώτα- των αμοιβών που προέβλεπαν οι εκάστοτε Γενικές Συλλογικές 2 3. Επειδή ο εργαζόμενος προσφέρει εργασία με γνώμονα τις καθαρές απο- δοχές ενώ ο εργοδότης ζητά εργασία με γνώμονα το μισθολογικό και μη κόστος εργασίας δεν κάνουμε διάκριση μεταξύ εισφορών ασφαλισμένου και εργοδότη: σημασία έχει το συνολικό ύψος των εισφορών όχι το πώς κατανέμονται μεταξύ των δύο μερών. Στο κείμενο «καταβληθείσες εισφο- ρές» σημαίνει πάντοτε «εισφορές που καταβλήθησαν από τον ίδιο τον ασφαλισμένο και τον εργοδότη του» εάν έχει. 4. Η ασφαλιστική κλάση είναι προσέγγιση των αποδοχών του ασφαλισμένου. Συγκεκριμένα οι συντάξιμες αποδοχές των καλύτερων 5 ετών της τελευ- ταίας δεκαετίας παράγουν ένα τεκμαρτό ημερομίσθιο το οποίο κατατάσ- σει τον κάθε ασφαλισμένο σε μία από τις 28 ασφαλιστικές κλάσεις του ΙΚΑ.

slide 3:

Συμβάσεις Εργασίας. Στη συνέχεια υπολογίσαμε εύκολα τις ει- σφορές για κύρια σύνταξη εφαρμόζοντας τα ποσοστά που ίσχυαν κάθε φορά για το ΙΚΑ. Πώς εκτιμήσαμε την παρούσα αξία τη στιγμή της συνταξιοδότη- σης των εισφορών που έχουν καταβληθεί διά βίου Ο υπολογι- σμός προϋποθέτει τον καθορισμό ενός υποθετικού ποσοστού απόδοσης των εισφορών που εξασφαλίζει πλήρη ανταποδοτικό- τητα. Εξετάσαμε διάφορες επιλογές. Μια πρώτη δυνατότητα θα ήταν να χρησιμοποιήσουμε το δείκτη τιμών του Χρηματιστηρίου Αξιών Αθηνών. Όμως για διάφο- ρους λόγους αυτό δεν θα ήταν καλή ιδέα. Αφενός δεν διαθέτου- με τιμές του δείκτη πριν από το 1973. Αφετέρου οι κλυδωνισμοί των χρηματιστηρίων καθιστούν επισφαλή την επένδυση των ει- σφορών σε μετοχές. Πράγματι ακριβώς επειδή οι ασφαλισμένοι προσδοκούν ασφαλείς αποδόσεις στις εισφορές τους οι επενδυ- τικές αποφάσεις των ασφαλιστικών ταμείων είναι συνήθως συ- ντηρητικές ενώ στις περισσότερες χώρες η σχετική νομοθεσία θέτει όρια στο ποσοστό του χαρτοφυλακίου τους το οποίο μπο- ρεί να αφορά μετοχές. Μια εναλλακτική επιλογή θα ήταν να θεωρήσουμε ότι στο υπο- θετικό σενάριο οι εισφορές επενδύονταν σε κρατικά ομόλογα. Γενικά στη διάρκεια της περιόδου που εξετάζουμε 1960-2007 οι τίτλοι αυτοί εθεωρούνταν χαμηλής αλλά ασφαλούς 5 απόδο- σης τουλάχιστον υψηλότερης από τον πληθωρισμό με εξαίρεση τις υποπεριόδους 1973-1986 και 2002-2006. Ενδεικτικά η επέν- δυση το 1960 ποσού €100 δηλ. του αντίστοιχου σε δραχμές σε κρατικά ομόλογα 12μηνης διάρκειας συμπεριλαμβανομένης της επανεπένδυσης του κεφαλαίου μαζί με τους τόκους κάθε χρόνο εφεξής θα σχημάτιζε κεφάλαιο αξίας €10.404 το 2007 το τελευ- ταίο πλήρες έτος κατά το οποίο κατέβαλαν εισφορές όσοι συντα- ξιοδοτήθηκαν το 2008. Μια τρίτη λύση θα ήταν να υποθέσουμε απλώς ένα σταθερό πο- σοστό απόδοσης ως βάση σύγκρισης για τον έλεγχο της ανταπο- δοτικότητας. Για παράδειγμα συχνά στη βιβλιογραφία 6 χρησιμο- ποιείται πραγματικό ποσοστό απόδοσης 2. Η επιλογή αυτή προσφέρει υψηλότερες αποδόσεις στη συνολική διάρκεια της περιόδου 1960-2007. Η επένδυση το 1960 ποσού €100 με στα- θερή εγγυημένη απόδοση 2 πάνω από τον πληθωρισμό θα σχημάτιζε κεφάλαιο αξίας €18.905 το 2007. Αυτή ήταν η λύση που επιλέξαμε. Έχοντας εκτιμήσει την αξία των διά βίου εισφορών κάνουμε το ίδιο με τις συντάξεις. Κατ’ αρχάς υπολογίσαμε τη μέση διάρκεια της περιόδου είσπραξης της σύνταξης σύμφωνα με το προσδό- κιμο επιβίωσης κάθε ασφαλισμένου του δείγματός μας κατά τη στιγμή της συνταξιοδότησης με βάση τους σχετικούς πίνακες της ΕλΣτατ ανάλογα με την ηλικία χωριστά για άνδρες και γυ- ναίκες. Στη συνέχεια υπολογίσαμε την παρούσα αξία της χρημα- τοροής μηνιαίων συντάξεων που προβλέπεται να εισπραχθούν σε βάθος χρόνου υιοθετώντας συντελεστή προεξόφλησης 2 πραγματικές τιμές. Τέλος επαναλάβαμε την ίδια άσκηση λαμβάνοντας υπόψη τις περικοπές στο πλαίσιο των μέτρων λιτότητας της περιόδου 2010-2013 όπως καταγράφονται στον Πίνακα Π.1 του Παραρ- τήματος με σκοπό να εκτιμήσουμε την επίδραση των περικο- πών στο βαθμό ανταποδοτικότητας των συντάξεων. Στο δείγμα των 4.599 ατόμων που συνταξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ το 2008 η αξία των συντάξων μειώθηκε κατά 176 κατά μέσο όρο ενώ το μέγεθος των περικοπών κυμάνθηκε από 143 στις χαμηλές συντάξεις λόγω της κατάργησης της 13 ης και της 14 ης σύνταξης το 2010 έως 402 στις υψηλές συντάξεις. Αποτελέσματα Πώς συγκρίνονται οι διά βίου εισφορές των ασφαλισμένων του δείγματος με τις διά βίου συντάξεις τους πριν και μετά τις περι- κοπές της περιόδου 2010-2013 Η απάντηση δίνεται στα Δια- γράμματα 1 και 2. Το Διάγραμμα 1 δείχνει ότι η διά βίου αξία των συντάξεων που χορηγήθηκαν το 2008 στη συντριπτική πλειονότητα συγκεκρι- μένα το 995 όσων συνταξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ ήταν υψηλότερη από το ανταποδοτικό ποσό που αντιστοι- χούσε στη συσσωρευμένη αξία των εισφορών που είχαν κατα- βληθεί. Η μέση αξία της υποδηλούμενης επιδότησης –πάνω και πέρα από το πλήρως ανταποδοτικό ποσό– εκτιμάται κατά μέσο όρο σε 488 των διά βίου παροχών σύνταξης δηλ. €123.932 ανά συνταξιούχο σε τιμές 2015. Το Διάγραμμα 2 δείχνει ότι οι σημαντικές περικοπές της περιό- δου 2010-2013 περιόρισαν κάπως την υπερ-ανταποδοτικότητα των συντάξεων χωρίς όμως σε καμμία περίπτωση να την εξαλεί- ψουν. Συγκεκριμένα μετά τις περικοπές το 985 όσων συντα- ξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ το 2008 λαμβάνει σύ- νταξη υψηλότερη από το ανταποδοτικό ποσό έναντι 995. Οι περικοπές μείωσαν την αξία της διά βίου επιδότησης σχεδόν στο μισό σε €63.601 σε τιμές 2015 κατά μέσο όρο ποσό που αντι- στοιχεί σε 350 των δια βίου παροχών σύνταξης. Πώς διαφέρει ο βαθμός υπερ-ανταποδοτικότητας ανά κατηγο- ρία Ο Πίνακας 1 παρουσιάζει την αξία της διά βίου επιδότησης από το κοινωνικό σύνολο προς κάθε συνταξιούχο. 3 5. Αξίζει να σημειωθεί ότι η επένδυση των εισφορών σε κρατικά ομόλογα παρότι ασφαλέστερη από ότι σε μετοχές δεν είναι εντελώς απαλλαγμένη από κινδύνους. Η ρύθμιση του ελληνικού χρέους τον Φεβρουάριο 2012 μείωσε «κούρεψε» κατά 535 την αξία των κρατικών ομολόγων που κρατούσαν ιδιώτες μεταξύ των οποίων και συνταξιοδοτικά ταμεία ελληνι- κά και ξένα. 6. Βλ. για παράδειγμα Burkhauser Warlick 1981 και Mylonas de la Maisonneuve 1999.

slide 4:

4 Σημειώσεις: Κάθε κουκκίδα αντιστοιχεί σε μια από τις παρατηρήσεις του δείγματος 4.599 ατόμων που συνταξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ το 2008. Οι διά βί- ου συντάξεις έχουν υπολογιστεί προ των περικοπών της περιόδου 2010-2013. Κουκκίδες πάνω από τη διαγώνιο αντιστοιχούν σε υπερ-ανταποδοτικές συντάξεις διά βί- ου συνταξιοδοτικές παροχές υψηλότερες από τις διά βίου εισφορές. Κουκκίδες κάτω από τη διαγώνιο αντιστοιχούν σε υπο-ανταποδοτικές συντάξεις διά βίου συντα- ξιοδοτικές παροχές χαμηληλότερες από τις διά βίου εισφορές. Η διακεκομμένη γραμμή αντιστοιχεί στη «γραμμή παλινδρόμησης» που συνοψίζει καλύτερα τη σχέση διά βίου εισφορών και παροχών συντελεστής παλινδρόμησης: R 2 085. Πηγές: Λεβέντη 2015 Leventi Matsaganis 2015. Δεδομένα ΙΚΑ. ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 Διά βίου εισφορές και διά βίου συντάξεις ΙΚΑ πριν τις περικοπές Σημειώσεις: Κάθε κουκκίδα αντιστοιχεί σε μια από τις παρατηρήσεις του δείγματος 4.599 ατόμων που συνταξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ το 2008. Οι διά βί- ου συντάξεις έχουν υπολογιστεί ενσωματώνοντας τις περικοπές της περιόδου 2010-2013. Κουκκίδες πάνω από τη διαγώνιο αντιστοιχούν σε υπερ-ανταποδοτικές συ- ντάξεις διά βίου συνταξιοδοτικές παροχές υψηλότερες από τις διά βίου εισφορές. Κουκκίδες κάτω από τη διαγώνιο αντιστοιχούν σε υπο-ανταποδοτικές συντάξεις διά βίου συνταξιοδοτικές παροχές χαμηληλότερες από τις διά βίου εισφορές. Η διακεκομμένη γραμμή αντιστοιχεί στη «γραμμή παλινδρόμησης» που συνοψίζει καλύτερα τη σχέση διά βίου εισφορών και παροχών συντελεστής παλινδρόμησης: R 2 086. Πηγές: Λεβέντη 2015 Leventi Matsaganis 2015. Δεδομένα ΙΚΑ. ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2 Διά βίου εισφορές και διά βίου συντάξεις ΙΚΑ μετά τις περικοπές

slide 5:

Φαίνεται καθαρά ότι η δομή της επιδότησης είναι «αντίστροφα προοδευτική» δηλ. ευνοεί τους πλούσιους περισσότερο από ότι τους φτωχούς. Η δομή αυτή περιορίστηκε αλλά δεν εξαλείφθηκε μετά τις περικοπές της περιόδου 2010-2013. Συγκεκριμένα ενώ προ των περικοπών η μέση διά βίου επιδότηση για τις υψηλές συντάξεις ήταν υπερτριπλάσια από ότι για τις χαμηλές μετά τις περικοπές είναι «μόνο» 64 υψηλότερη. Εν μέρει η αντίστροφη προοδευτικότητα της επιδότησης στις συντάξεις οφείλεται στη δυσανάλογη «πριμοδότηση» των συ- νταξιούχων με 30 ή περισσότερα έτη ασφάλισης ιδίως προ των περικοπών. Ωστόσο άλλοι κανόνες του συστήματος ευνοούν αντίθετα την πρόωρη απόσυρση από την εργασία όπως άλλω- στε δείχνει το γεγονός ότι η επιδότηση των συντάξεων –πάνω και πέρα από το πλήρως ανταποδοτικό ποσό– μεγιστοποιείται στην κατηγορία όσων συνταξιοδοτήθηκαν σε νεαρή ηλικία έως 54 ετών ενώ βαίνει μειούμενη καθώς αυξάνεται η ηλικία συ- νταξιοδότησης. Μάλιστα οι περικοπές μείωσαν περισσότερο τη διά βίου αξία της επιδότησης όσων το 2008 συνταξιοδοτήθηκαν σε ηλικία 65 ετών και πάνω 49 κατά μέσο όρο από ότι εκεί- νων που συνταξιοδοτήθηκαν σε ηλικία έως 54 ετών 39 κατά μέσο όρο. Κατά τα άλλα οι περικοπές μείωσαν λιγότερο τις συντάξεις των γυναικών από ότι των ανδρών και πολύ λιγότερο από το μέσο όρο τις συντάξεις των μητέρων ανηλίκων οι οποίες εξακολου- θούν να δικαιούνται πρόωρης συνταξιοδότησης. Ως συνέπεια αυτού η διά βίου αξία της επιδότησης έγινε 74 υψηλότερη για τις μητέρες ανηλίκων από ότι για το σύνολο των συνταξιούχων ΙΚΑ του 2008 από 36 προ των περικοπών. Άλλα ταμεία Τα δεδομένα του δείγματος αφορούν το ΙΚΑ. Τι ισχύει στα άλλα ταμεία Παρά τις προσπάθειές μας δεν καταφέραμε να αποκτήσουμε πρόσβαση στα δεδομένα άλλων ταμείων. Ως υποκατάστατο της ανάλυσής μας για το ΙΚΑ εκτιμήσαμε τις διά βίου εισφορές και 5 ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Αξία διά βίου επιδότησης ανά κατηγορία σε τιμές 2015 πριν τις περικοπές € μετά τις περικοπές € αριθμός περιπτώσεων μηνιαία σύνταξη 2015 έως €500 79.572 55.973 197 €501-€600 88.468 58534 229 €601-€900 85.556 46.654 227 €901-€1.300 147.910 74.095 184 πάνω από €1.300 253.354 91.582 163 φύλο άνδρες 126.429 55.296 565 γυναίκες 120.689 74.394 435 ηλικία συνταξιοδότησης έως 54 199.128 121.374 77 55-59 147.383 73.253 385 60-64 106.168 53.225 408 65 και πάνω 66.124 33.615 131 έτη ασφάλισης 15 81.703 58.931 119 16-20 90.146 60.920 230 21-25 90.341 53.087 175 25-30 104.846 53.180 145 31-35 163.694 70.386 187 36 και πάνω 220.735 86.063 145 μητέρες ανηλίκων 168.528 110.877 65 σύνολο 123.932 63.601 1000 Πηγή: Δεδομένα δείγματος 4.599 ατόμων που συνταξιοδοτήθηκαν λόγω γήρατος από το ΙΚΑ το 2008.

slide 6:

συντάξεις ορισμένων υποθετικών περιπτώσεων ασφαλισμένων σύμφωνα με τους δημοσιευμένους κανονισμούς κάθε ταμείου. Ορισμένα ενδεικτικά αποτελέσματα παρουσιάζονται στον Πίνα- κα 2. Όπως δείχνουν τα αποτελέσματα της ανάλυσής μας η επιδότη- ση των συντάξεων είναι γενικά χαμηλότερη στο ΙΚΑ από ότι στο Δημόσιο και στη ΔΕΗ ιδίως για πρόωρα συνταξιοδοτούμενες γυναίκες και μητέρες ανηλίκων καθώς και σχετικά με το καθε- στώς που ισχύει στον ΟΑΕΕ αυτοαπασχολούμενοι στο ΤΣΑΥ υγειονομικοί και στον ΟΓΑ. Συμπεράσματα Τα κυριότερα ευρήματα της εργασίας μας συνοψίζονται ως εξής. Πρώτον η συντριπτική πλειονότητα όσων συνταξιοδοτήθηκαν από το ΙΚΑ με σύνταξη γήρατος το 2008 εισπράττουν υπερ-αντα- ποδοτικές συντάξεις δηλ. υψηλότερες από ότι εάν οι εισφορές που είχαν καταβάλει οι ίδιοι και οι εργοδότες τους είχαν επενδυθεί στις χρηματαγορές με σταθερό ποσοστό απόδοσης 2 πάνω από τον πληθωρισμό. Ακόμη και μετά τις περικοπές το 985 των συνταξιούχων του δείγματος εξακολουθεί να εισπράττει υπερ- ανταποδοτικές συντάξεις έναντι 995 προ των περικοπών. Δεύτερον το ύψος της επιδότησης –πάνω και πέρα από το αντα- ποδοτικό ποσό– είναι κάθε άλλο παρά αμελητέο. Με τα σημερι- νά δεδομένα στο δείγμα όσων συνταξιοδοτήθηκαν από το ΙΚΑ με σύνταξη γήρατος το 2008 η μέση αξία της διά βίου επιδότη- σης φτάνει τα €63.601 ανά συνταξιούχο έναντι €123.932 προ των περικοπών. Τρίτον εάν το μεγάλο ύψος της επιδότησης παραβιάζει τη διαγε- νεακή δικαιοσύνη αφού ανακατανέμει πόρους και δικαιώματα υπέρ των σημερινών συνταξιούχων σε βάρος των μελλοντικών η κατανομή της επιδότησης ανάμεσα στους σημερινούς συνταξι- ούχους παραβιάζει την ενδογενεακή δικαιοσύνη αφού ευνοεί τους υψηλοσυνταξιούχους και όσους συνταξιοδοτούνται σε νεα- ρή ηλικία. Τέταρτον η ανάλυσή μας για την κύρια σύνταξη υποεκτιμά το ύψος της επιδότησης στο σύνολο των συντάξεων. Όπως είναι γνωστό ο κλάδος επικουρικής ασφάλισης του ΙΚΑ εισπράττει ει- σφορές ίσες με το 6 των ασφαλίσιμων αποδοχών εισφορά ασφαλισμένων 3 συν εισφορά εργοδοτών 3 ενώ χορηγεί επικουρικές συντάξεις στο επίπεδο του 30 των συντάξιμων αποδοχών. Αξίζει να σημειωθεί ότι το ποσοστό αναπλήρωσης σε άλλα ταμεία φτάνει το 45. Η κραυγαλέα αναντιστοιχία μεταξύ εισφορών και παροχών στην επικουρική ασφάλιση δείχνει ότι η επιδότηση των επικουρικών συντάξεων είναι πολύ υψηλότερη από ότι η επιδότηση των κύριων συντάξεων. Πέμπτον τα δεδομένα του ΙΚΑ δεν είναι αντιπροσωπευτικά του ύψους της επιδότησης των συντάξεων που χορηγούν τα άλλα τα- μεία ασφάλισης. Οι υπολογισμοί μας δείχνουν ότι η επιδότηση αυτή είναι κατά κανόνα πολύ υψηλότερη στο Δημόσιο και στα ταμεία ΔΕΚΟ ενώ είναι επίσης πολύ εκτεταμένη στην περίπτωση των αυτοαπασχολουμένων των ελευθέρων επαγγελματιών και των αγροτών. Η σημασία των ευρημάτων μας για την πολιτική συντάξεων είναι η εξής. Αφενός κυττώντας πίσω οι περικοπές της περιόδου 2010-2013 είχαν σχεδιαστεί ώστε να επιβαρύνουν περισσότερο τους υψηλοσυνταξιούχους ιδίως εάν βρίσκονταν σε νεαρή ηλι- κία τη στιγμή των περικοπών όχι της συνταξιοδότησης. Παρό- λα αυτά το κριτήριο του ύψους σύνταξης συχνά υπερτερούσε του κριτηρίου της ηλικίας. Επί πλέον διάφορες χαριστικές ρυθ- μίσεις π.χ. μητέρες ανηλίκων διατηρήθηκαν. Για αυτό το λόγο παρότι οι περικοπές περιόρισαν το μέγεθος της επιδότησης ενώ 6 ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Αξία διά βίου επιδότησης ανά ταμείο ασφάλισης μετά τις περικοπές περίπτωση Α περίπτωση Β περίπτωση Γ περίπτωση Δ άνδρας 65 ετών γυναίκα 65 ετών μητέρα ανηλίκων γυναίκα 60 ετών 15 έτη εισφορών 15 έτη εισφορών 50 ετών 25 έτη εισφορών 25 έτη εισφορών ταμείο ασφάλισης ΙΚΑ 30.476 41.695 27.522 16.445 Δημόσιο 30.973 40.224 136.131 85.234 ΔΕΗ 38.605 48.361 94.513 45.237 ΟΑΕΕ 57.582 67.017 ... ... ΤΣΑΥ 96.419 113.001 ... .. ΟΓΑ 81.360 90.057 ... ... Σημειώσεις: Συνταξιοδοτηθέντες το 2008 με συντάξιμες αποδοχές ίσες με το διπλάσιο του κατώτατου μισθού €1.316 το μήνα το 2007. Όλα τα μεγέθη είναι ευρώ σε τι- μές 2015. Οι ασφαλισμένοι του ΟΑΕΕ θεωρείται ότι ανήκαν στις κατηγορίες Δ έως Η ενώ του ΟΓΑ στην κατηγορία 1 της κύριας ασφάλισης και στην κλάση Α της πρό- σθετης ασφάλισης.

slide 7:

επίσης διόρθωσαν σε κάποιο βαθμό τις ακραίες μονομέρειες στην κατανομή της δεν αποκατέστησαν ούτε τη δικαιοσύνη ούτε την ανταποδοτικότητα. Γενικά οι περικοπές είναι φτωχό υποκα- τάστατο της έγκαιρης μεταρρύθμισης και ανασχεδιασμού των κανόνων του συστήματος συντάξεων. Αφετέρου κυττώντας προς τα εμπρός η απόπειρα της σημερι- νής κυβέρνησης να προστατεύσει τις κύριες συντάξεις των ήδη συνταξιούχων μεταφέροντας ολόκληρο το βάρος της απαιτού- μενης πρόσθετης προσαρμογής σε όσους πρόκειται να συντα- ξιοδοτηθούν από εδώ και στο εξής δεν δικαιώνεται από τα απο- τελέσματα της έρευνάς μας. Όπως αναφέρουμε παραπάνω οι τωρινοί συνταξιούχοι παρά τις περικοπές της περιόδου 2010- 2013 εξακολουθούν να εισπράττουν υπερ-ανταποδοτικές συ- ντάξεις ιδίως οι υψηλοσυνταξιούχοι και όσοι συνταξιοδοτήθη- καν σε νεαρή ηλικία. Η εξαίρεση όλων αδιακρίτως των σημερι- νών συνταξιούχων θα υπονόμευε τη διαγενεακή δικαιοσύνη και την αποδοχή του κοινωνικού συμβολαίου από την τωρινή και τις επόμενες γενιές εργαζομένων – αφού οι τελευταίοι καλούνται να πληρώσουν υψηλότερες εισφορές σε μειωμένα εισοδήματα με προοπτική να λάβουν στο μέλλον χαμηλότερες συντάξεις. Ευχαριστίες Ευχαριστούμε θερμά τον Χ. Σκιαδά Γενικό Διευθυντή Οικονομο- τεχνικών Υπηρεσιών του ΙΚΑ που μας επέτρεψε να χρησιμοποιή- σουμε τα στοιχεία και στον Γ. Χελιδόνη Διεύθυνση Αναλογιστι- κών Μελετών και Στατιστικής του ΙΚΑ για την πολύτιμη τεχνική βοήθεια που μας προσέφερε. Επίσης ευχαριστούμε το πρόγραμ- μα «ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΙΙ» και το Πρόγραμμα Ενίσχυσης Βασικής Έρευνας ΠΕΒΕ 2 του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών για την οικονομική υποστήριξη στη Χ. Λεβέντη για την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής με τίτλο «Distributional implications of public policies in Greece» από την οποία αντλήσαμε υλικό για το παρόν Ενημερωτικό Δελτίο. 7 Burkhauser R.V. Warlick J.L. 1981 «Disentangling the annuity from the redistributive aspects of social security». Review of Income and Wealth 27 4 402-421. Leventi C. Matsaganis M. 2015 «Disentangling annuities and trans- fers: redistribution in Greek retirement benefits». 6 th Meeting of the Society for the Study of Economic Inequality ECINEQ. Uni- versité du Luxembourg 13-15 July 2015. Mylonas P. de la Maisonneuve C. 1999 «The problems and prospects faced by pay-as-you-go pension systems: a case study of Greece». Economics Department Working Paper 215. Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development. Λεβέντη Χ. 2015 «Distributional implications of public policies in Greece». Διδακτορική διατριβή. Τμήμα Διεθνών Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών. Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 15 Σεπτεμβρίου 2015. Υπουργείο Εργασίας Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγ- γύης 2016 «Προσχέδιο Νόμου: Ενιαίο Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλειας – Εθνικό Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης» Αθήνα 4 Ιανουαρίου 2016. Βιβλιογραφία Παράρτημα ΠΙΝΑΚΑΣ Π1 Περικοπές κύριων συντάξεων 2010-2013 Αντικατάσταση 13ης και 14ης σύνταξης από επιδόματα αδείας συνολικής ετήσιας αξίας €800 για συνταξιούχους άνω των 60 ετών με μηνιαία σύνταξη έως €2.500. 2010 Θεσμοθέτηση εισφοράς αλληλεγγύης στα εισοδήματα από κύρια σύνταξη με συντελεστές που κυμαίνονται από 0 για συντάξεις έως €1.400 το μήνα 3 από €1.401 έως €1.700 το μήνα έως 10 για συντάξεις άνω των €3.500 το μήνα. Αύξηση συντελεστών εισφοράς αλληλεγγύης. Επιπρόσθετη εισφορά 6 έως 10 για συνταξιούχους κάτω των 60 με συντάξεις από €1.700 το μήνα και άνω. 2011 Μείωση κατά 20 του ποσού της μηνιαίας σύνταξης που υπερβαίνει τα €1.200 για συνταξιούχους άνω των 55. Μείωση κατά 40 του ποσού της μηνιαίας σύνταξης που υπερβαίνει τα €1.000 για συνταξιούχους κάτω των 55 ετών. 2012 Μείωση κατά 12 του ποσού της σύνταξης που υπερβαίνει τα €1.300 το μήνα. Κατάργηση επιδομάτων αδείας. 2013 Περικοπές από 5 έως 20 στις συντάξεις άνω των €1.000.

slide 8:

8 Η σειρά Ενημερωτικών Δελτίων φιλοδοξεί να παρουσιάσει στο ευρύ κοινό τα αποτελέσματα επιστημονικής έρευνας πάνω σε ζητήματα με μεγάλο δημόσιο ενδιαφέρον. Τα κείμενα που περιέ- χουν δεν απευθύνονται σε ειδικούς. Είναι γραμμένα για να δια- βάζονται όχι μόνο από ερευνητές και από φοιτητές αλλά επίσης από υπεύθυνους για τη χάραξη και την εφαρμογή δημόσιων πο- λιτικών από στελέχη πολιτικών κομμάτων και κοινωνικών οργα- νώσεων από δημοσιογράφους και από οποιονδήποτε άλλον πο- λίτη ενδιαφέρεται για τα ζητήματα αυτά. Για τη σειρά Ενημερωτικών Δελτίων Η έρευνα που παρουσιάζεται στη σειρά βασίζεται σε εφαρμογές του υποδείγματος φορολογίας και κοινωνικών παροχών EUROMOD με το οποίο υπολογίζουμε την διανεμητική και δη- μοσιονομική επίδραση δηλ. στην κατανομή εισοδήματος και στον κρατικό προϋπολογισμό αντιστοίχως διαφόρων μέτρων φορολογικής και κοινωνικής πολιτικής καθώς επίσης και οποι- ασδήποτε μεταβολής πραγματικής ή υποθετικής στα μέτρα αυ- τά. Το EUROMOD είναι προϊόν στενής συνεργασίας δεκάδων πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων από όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια περίοδο δύο σχεδόν δεκαετιών. Σή- μερα το υπόδειγμα χρησιμοποιείται από την Ευρωπαϊκή Επιτρο- πή και άλλους διεθνείς οργανισμούς όπως είναι ο ΟΟΣΑ. Τα αποτελέσματά του έχουν επικυρωθεί σε μικρο- και μακρο-επίπε- δο ενώ διάφορες εφαρμογές του έχουν δημοσιευθεί σε πλήθος ερευνητικών εργασιών. Περισσότερες πληροφορίες για το EUROMOD παρέχονται εδώ στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημί- ου του Essex το οποίο συντονίζει τη σχετική έρευνα. Για το υπόδειγμα EUROMOD Η Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής είναι μια άτυπη ομάδα διδασκόντων φοιτητών και άλλων ερευνητών στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το κύριο ενδιαφέρον της Ομάδας αυτή την εποχή είναι η παρακολούθηση των επιπτώσεων της κρίσης στην κατανομή του εισοδήματος δηλαδή στη φτώχεια και στην ανισότητα. Για την Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής Ενημερωτικό Δελτίο 1/2012 «Διαστάσεις της φτώχειας στην Ελ- λάδα της κρίσης» Μάνος Ματσαγγάνης Χρύσα Λεβέντη Ελένη Καναβιτσά Ενημερωτικό Δελτίο 2/2012 «Διανεμητικές επιδράσεις της φο- ροδιαφυγής στην Ελλάδα» Μάνος Ματσαγγάνης Χρύσα Λεβέντη Ενημερωτικό Δελτίο 3/2012 «Το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα: δημοσιονομικές και διανεμητικές επιδράσεις» Μάνος Μα- τσαγγάνης Χρύσα Λεβέντη Ενημερωτικό Δελτίο 4/2013 «Σχολικά γεύματα στην Ελλάδα της κρίσης» Μάνος Ματσαγγάνης Ενημερωτικό Δελτίο 5/2013 «Η ανατομία της φτώχειας στην Ελ- λάδα του 2013» Μάνος Ματσαγγάνης Χρύσα Λεβέντη Ενημερωτικό Δελτίο 6/2013 «Η πολιτική κατά της φτώχειας στην Ελλάδα της κρίσης» Μάνος Ματσαγγάνης Ενημερωτικό Δελτίο 7/2014 «Φτώχεια και ανισότητα 2009-2013: διαθέσιμα δεδομένα και διαφορές εκτιμήσεων» Λεβέντη Χ. Ματσαγγάνης Μ.. Ενημερωτικό Δελτίο 8/2014 «Η κατανομή εισοδήματος στην Ελλά- δα 2009-2013» Μάνος Ματσαγγάνης Χρύσα Λεβέντη. Προηγούμενα τεύχη της σειράς Επικοινωνία Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών Πατησίων 76 Αθήνα 10434 email: infoparu.gr www.paru.gr Μάνος Ματσαγγάνης τηλ.: 210 8203 380 fax: 210 8214 122 e-mail: matsaganisaueb.gr Χρύσα Λεβέντη τηλ.: 210 8203 354 fax: 210 8214 122 e-mail: xrisalevaueb.gr

authorStream Live Help