NAODOMIA OMOGENWN

Slide 1: 

ΈΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟ, ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΕ ΝΑ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΘΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ «ΝΕΟΒΥΖΑΝΤΙΝΙΣΜΟ» ΠΗΓΗ: ΠΡΟΦΑΣΕΙΣ ΕΝ ΑΜΑΡΤΙΑΙΣ - Σύγχρονη ελληνορθόδοξη ναοδομία-Σκέψεις και διαπιστώσεις Ερευνητική εργασία στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τσαγγαλάς Ευάγγελος   Μπάρμπας Κωνσταντίνος

Slide 2: 

Προτού περάσουμε στους σύγχρονους ορθόδοξους ναούς της ομογένειας θα πρέπει να αναφερθεί ότι υπάρχουν περιπτώσεις μικρών ελληνορθόδοξων κοινοτήτων στις οποίες το εκκλησίασμα είναι πολύ μικρό και αναγκάστηκαν, τρόπον τινά, να χρησιμοποιούν για τις λατρευτικές του ανάγκες ιδιωτικούς χώρους που είχαν παλιότερα διαφορετική χρήση και μετατράπηκαν σε εκκλησίες, άλλα παρουσιάζεται ακόμη και η περίπτωση μετατροπής ετερόδοξων εκκλησιών σε ορθόδοξες. Έτσι, σε κτίρια που τους παραχωρήθηκαν ή αγόρασαν, προσέθεσαν τέμπλο, αγία τράπεζα, κινητές εικόνες και άλλα δευτερεύοντα στοιχεία αναγκαία για να πραγματοποιήσουν την λειτουργία τους. Και στις δύο περιπτώσεις στα κτίρια παρουσιάζονται πολλά ετερόκλητα στοιχεία δημιουργώντας ένα ασταθές κράμα δύο διαφορετικών νοοτροπιών. Καλό παράδειγμα είναι ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην Στοκχόλμη που σε καμία περίπτωση δεν θυμίζει ελληνορθόδοξο ναό, αφού πρόκειται για νεογοτθικό καθολικό ναό που παραχωρήθηκε στην Μητρόπολη Σουηδίας, στα τέλη της δεκαετίας του '70. Ο Άγιος Γεώργιος στην Στοκχόλμη, ΣουηδίαSt. George in Stockholm, Sweden

Slide 3: 

Στην Ευρώπη αξιολογότατο παράδειγμα σύγχρονου ναού που εντοπίστηκε και διαφοροποιείται από τον Νεοβυζαντινισμό είναι ο Ναός του Αγίου Παύλου στο Chambesy της Γενέυης. Ανήκει στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης και σχεδιάστηκε από τον καθηγητή Γεώργιο Λάββα σε συνεργασία με τους Spless και Wegmόller το 1974. Είναι μία εκκλησία η οποία δεν αντιγράφει ουσιαστικά την μορφή ενός βυζαντινού ναού, αλλά προσπαθεί να επεξεργαστεί περισσότερο την ουσία αυτού. Βεβαίως, η προτεινόμενη λύση δεν είναι σε καμία περίπτωση μορφολογικά ριζοσπαστική αφού το κτίριο "θα έπρεπε να σταθεί σαν πρέσβης σε ένα μη ορθόδοξο χώρο" Ο Άγιος Παύλος, Chambesy, Γενέυη των Λάββα, Spless και Wegmuller (1974) Πρόπλασμα φωτογραφία κωδωνοστασίου.St. Paul in Chembesy, Geneva by Lavvas, Spless and Wegmuller (1974)Model and photo of the bell-tower.

Slide 4: 

Στις Ηνωμένες Πολιτείες οι ορθόδοξοι ναοί μπορούν να χωριστούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τις καθαρά σύγχρονες και εκείνες που προσπαθούν να μεταφράσουν το βυζαντινό ναοδομικό λεξιλόγιο στη σύγχρονη αρχιτεκτονική γλώσσα διατηρώντας την επαφή τους με την παράδοση. Υπάρχουν βέβαια και εκκλησίες που πλησιάζουν πολύ κοντά στον ελληνικό "Νεοβυζαντινισμό" αλλά είναι ελάχιστες, όπως ελάχιστες είναι και εκείνες που βασίζονται στην ντόπια, αμερικανική παράδοση. Στον Άγιο Γεώργιο στο Des Moines της Iowa, όσο καλές και να ήταν οι προθέσεις του αρχιτέκτονα, η προσθήκη ενός μνημειώδους πρόπυλου με αέτωμα και δωρικούς κίονες, τρίγλυφα και μετόπες, ακόμη και ένα ακροκέραμο πάνω από την είσοδο καθιστούν το σύνολο τουλάχιστον υπερβολικό αφού έχουν συνδυαστεί νεοκλασικά και παραδοσιακά ελληνικά στοιχεία με αμφίβολο μάλλον αποτέλεσμα Χαρακτηριστικό παράδειγμα υιοθέτησης της ντόπιας αμερικανικής προτεσταντικής παράδοσης είναι ο ναός του Αγίου Βασιλείου στο Newport του New Hampshire. Εκτός από τον τρουλίσκο στην κορυφή του κωδωνοστασίου, στο ναό αυτό δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να υποδηλώνει ότι πρόκειται για έναν ορθόδοξο ναό.

Slide 5: 

Περνώντας στους ναούς βυζαντινής τεχνοτροπίας, ένας πολύ ενδιαφέρων ναός που εμπεριέχει μεγάλες αντιφάσεις είναι ο καθεδρικός της Αγίας Σοφίας στο Los Angeles της California. Είναι πραγματικά ένας εντυπωσιακός σταυροειδής τρουλαίος ναός, κτισμένος το 1952 από την εκεί ελληνική κοινότητα. Ωστόσο υπάρχουν στοιχεία που δεν ανήκουν στην ορθόδοξη παράδοση και όμως παρουσιάζονται στο κτίσμα. Υπάρχουν π.χ. πυλώνες κατά τα ρωμανικά πρότυπα και μάλιστα με ρόδακα, πράγμα ξένο προς την ορθόδοξη ναοδομία. Η Αγία Σοφία στο Los Angeles, California, Η.Π.Α. St. Sofia in Los Angeles, California, U.S.A. Άγιος Μάρκος στο Boca Raton, Florida, Η.Π.Α.St. Mark in Boca Raton, Florida, U.S.A. Ένας παρόμοιος χειρισμός εμφανίζεται και στον Ι.Ν. του Αγίου Μάρκου στο Boca Raton της Florida. Είναι ένας μεγάλος σταυροειδής ναός με τρούλο και μια εκτεταμένη κιονοστοιχία μπροστά από την κεντρική είσοδο, η οποία ορίζει και τον προαύλιο χώρο του ναού. Και εδώ προτιμήθηκε το ακόσμητο, λιτό, λευκό εξωτερικό. Σαν σύνολο κρατά σε υγιές επίπεδο την επαφή με τη βυζαντινή παράδοση, χωρίς να κάνει υπερβολικές αναφορές σ'αυτή. Το μόνο ίσως στοιχείο έντονα βυζαντινό είναι ο τρούλος του ναού.

Slide 6: 

Πιο έντονα βυζαντινά στοιχεία συνδυασμένα με ρωμανικά υπάρχουν και στον καθεδρικό ναό της Αγίας Τριάδας στο Charleston της Νότιας Καρολίνας. Χτισμένος από τον Harold Tatum το 1953 πρόκειται για έναν ιδιόμορφο ναό, αφού ενώ στην ουσία είναι ένας κυκλικός περίκεντρος ναός (ροτόντα), η προσθήκη ενός ορθογωνικού χώρου με δυο κωδωνοστάσια και του νάρθηκα που εκτείνεται μπρός από αυτόν κάνουν τον ναό να φαίνεται σαν μια τυπική τρουλαία βασιλική. Παραδόξως, το εσωτερικό του ναού είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από το εξωτερικό, λιτό και απλό με ελάχιστη αγιογράφηση (κυρίως κινητή) και τεχνητό φωτισμό. Η Άγια Τριάδα, στο Charleston, Carolina, Η.Π.Α. του Harold Tatum (1953) Επίσης περίκεντρος ναός είναι ο ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στη Βαλτιμόρη του Maryland. Αποτελείται από ένα σχετικά μεγάλο σε μέγεθος κυκλικό κυριώς ναό, που απολήγει σε ορθογωνικό χώρο στην ανατολική πλευρά, που μιμείται σαφέστατα το εγκάρσιο κλίτος των βυζαντινών ναών. Μάλιστα αντίθετα από τα βυζαντινά περίκεντρα κτίσματα και πλησιέστερα, προς ρωμανικά προτυπά, ο ναός καλύπτεται με χαμηλή κωνική στέγη. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στην Baltimore, Maryland, Η.Π.Α. Church of the Annunciation in Baltimore, Maryland, U.S.A.

Slide 7: 

Σε αντίθεση με τις ήπιες αναφορές του Αγίου Μάρκου ή του Ευαγγελισμού της Βαλτιμόρης στην βυζαντινή παράδοση, έρχεται ο καθεδρικός ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στην πρωτεύουσα του Ohio, Columbus. Εδώ φαίνονται όχι απλώς βυζαντινές επιρροές, αλλά ολόκληρος ο ναός μοιάζει να αντιγράφει στοιχεία από τον γνωστότερο ναό της αρχαιότητας, την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, με πιο εμφανή τους πυργίσκους εκατέρωθεν της κυρίας εισόδου που σε καμία περίπτωση δεν έχουν πλέον την δομική χρησιμότητα να φέρουν το βάρος του τρούλου Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στο Columbus, Ohio, Η.Π.Α.The church of the Annunciation in Columbus, Ohio, U.S.A. Ωστόσο, θετικό είναι ότι και το εξωτερικό αλλά κυριώς το εσωτερικό του ναού είναι λιτά και απλά, δίχως περιττές και πομπώδεις διακοσμήσεις. Πράγματι, οι αγιογράφιση του εσωτερικού είναι η απολύτως απαραίτητη, χωρίς να "κουράζει" το θεατή.

Slide 8: 

Ο ίδιος ο Thiry δηλώνει ότι προσπάθησε να μεταφέρει τη βυζαντινή αρχιτεκτονική στον 20ο αιώνα γράφοντας: «ωστόσο η μορφή και κατασκευή του εκφράζει τον 20ο αιώνα, ένα νέο βυζαντινό σε αρμονία με το σήμερα». Ωστόσο, ο τρουλίσκος αυτός, που τόσο έντονα προσπαθεί να υψωθεί πάνω από το σώμα του ναού ίσως παραείναι δυσανάλογος, ενώ άσχημη είναι και η διαρκής επανάληψη του σταυρού στις ακμές του οκταγώνου, που μοιάζει να προσπαθεί να δηλώσει σαν ναό ένα κτίριο που ο χαρακτήρας του δεν είναι σαφής με την πρώτη ματιά. Ένα από τα πρώτα δείγματα σύγχρονου ορθόδοξου ναού στις Η.Π.Α. είναι ο περίκεντρος ναός του Αγίου Δημητρίου στο Seattle της πολιτείας Washington, χτισμένη το 1963 από τον Paul Thiry. Ο Άγιος Δημήτριος στο Seattle, Washington, Η.Π.Α. (1963)St. Demetrius in Seattle, Washington, U.S.A. (1963)

Slide 9: 

Ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα της ομογένειας που εντοπίστηκε και στο περιοδικό "Αρχιτεκτονική" είναι ο ναός της Αναλήψεως, στο Oakland της California. Ένας ναός που αναμφισβήτητα κάνει χρήση των υλικών και των κατασκευαστηκών μεθόδων της εποχής του, χτισμένος από τους Reid & Tapics στα 1975. Ολόκληρος ο ναός είναι ουσιαστικά ένας τεράστιος τρούλος από μεταλλική κατασκευή, με ραβδωτή εξωτερική επιφάνεια που διακόπτεται σε 4 σημεία για να ανοιχθούν είσοδοι και η κόγχη του ιερού. Είναι μια πραγματικά ενδιαφέρουσα πρόταση που αν μη τι άλλο τονίζει έντονα το συμβολισμό του τρούλου σαν ουράνιο θόλο. Εντυπωσιακό είναι και το εσωτερικό του ναού, μια και ολόκληρος ο τρούλος είναι καλυμμένος εσωτερικά με χαλκό επεξεργασμένο να δίνει την εντύπωση του χρυσού, αν και η αγιογράφηση της μεγάλης, μονοκόμματης επιφάνειας του τρούλου δεν έχει σχολιαστεί και με τα πιο κολακευτικά λόγια Η Ανάληψη στο Oakland, California, Η.Π.Α. (1975)Church of the Ascension in Oakland, California, U.S.A. (1975)

Slide 10: 

Κλείνοντας με τις εκκλησίες στις Η.Π.Α. θα αναφερθούμε ίσως στον πιο σημαντικό ορθόδοξο ναό που έχει χτιστεί εκεί· τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου στο Milwaukee του Wisconsin. Αντλεί την σημαντικότητα του και από το γεγονός του ότι πρόκειται για ορθόδοξη εκκλησία ενός από τους μεγαλύτερους αμερικανούς αρχιτέκτονες, του Frank Lloyd Wright, περατωμένη το 1961, μετά τον θάνατο του. Αν και ο ναός αυτός δεν είναι απαραίτητα και η σωστότερη λύση για έναν ορθόδοξο ναό και έχει δεχθεί αρκετές κριτικές, ειδικά όσον αφορά το εκτεταμένο κυκλικό υπερώο, που «θυμίζει εξώστες θεάτρου» ή την συνολική μορφή του που θυμίζει ιπτάμενο δίσκο, ωστόσο είναι σίγουρα μια πολύ ενδιαφέρουσα και ριζοσπαστική λύση που δε φοβάται να χρησιμοποιήσει στοιχεία της κοσμικής αρχιτεκτονικής. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στο Milwaukee, Winsconsin, Η.Π.Α. του Frank Lloyd Wright (1961)Church of the Annunciation in Milwaukee, Winsconsin, U.S.A. by Frank Lloyd Wright (1961)

Slide 11: 

Τα παραδείγματα που θα παρουσιαστούν από τον Ελληνισμό της Αυστραλίας είναι ελάχιστα. Όχι επειδή ο εκεί απόδημος Ελληνισμός δεν έχει παράγει αξιόλογους ναούς, αλλά επειδή η εξέλιξη της αυστραλιανής αρχιτεκτονικής από τα μέσα του 20ου αιώνα και μετά συμβαδίζει με την αμερικανική. Σαν τον πιο χαρακτηριστικό σύγχρονο ορθόδοξο ναό από την Αυστραλία εντοπίστηκε ο Ι.Ν. των Αγίων Πάντων του Belmore. Ο ναός χτίστηκε το 1972 και εξωτερικά φαίνεται σαν ένας μικρός περίκεντρος ναός με προσκολλημένο ένα νάρθηκα παρόμοιου σχήματος. Αν και ο όλος χειρισμός είναι αρκετά ενδιαφέρων, πρέπει να αναφερθούμε στην πρόσοψη που μοιάζει να αντιγράφει στοιχεία από την Όπερα του Σύδνεϋ (ο φεγγίτης με την κεκλιμένη πάνω από την είσοδο), ενώ ατυχής είναι και ο σχεδιασμός του τρούλου, που δίνει την εντύπωση σομπρέρου από ψηλά. Ο ναός των Άγιων Πάντων στο Belmore, Αυστραλία (1972)The Church of All Saints in Belmore, Australia (1972)

Slide 12: 

Τέλος, θεωρήθηκε σκόπιμο να γίνει μια σύντομη αναφορά στη ναοδομία της Νοτίου Αφρικής, όπου υπάρχει μια μικρότερη, αλλά εξίσου σημαντική ελληνική κοινότητα. Σ'αυτές τις περιοχές φαίνεται να ακολουθείται και εκεί η βυζαντινή παράδοση, αλλά μέσα από το πρίσμα της τοπικής αρχιτεκτονικής, τουλάχιστον όσον αφορά τα υλικά και τα χρώματα. Μια απόπειρα μεταφοράς και ερμηνείας των βυζαντινών στοιχείων σε μια σύγχρονη κατασκευή γίνεται στον ναό του Αγίου Αθανασίου στο Benoni της Νοτίου Αφρικής. Οι βυζαντινές καμάρες μεταφράζονται σε λεπτά κελύφη από σκυρόδεμα, ενώ ανοίγονται μεγάλα ανοίγματα - φεγγίτες για το φωτισμό του εσωτερικού. Διαφορετική λογική ακολουθεί ο Άγιος Βασίλειος στο Springs της Ν. Αφρικής. Πρόκειται για ένα ναό από σκυρόδεμα που ακολουθεί βυζαντινά πρότυπα και αυτός, αλλά προσπαθεί να ισορροπήσει την αψίδα με τα γωνιώδη σχήματα. Θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι τα γήινα χρώματα και ιδίως το καφεκόκκινο χρησιμοποιείται συχνά σε ναούς στη Ν. Αφρική. Ο Άγιος Αθανάσιος στο Benoni, Νότιος ΑφρικήSt. Athanasios in Benoni, South Africa Ο ναός του Αγίου Βασιλείου στο Springs της Νοτίου ΑφρικήςSt. Basil in Springs, South Africa

Slide 13: 

Είναι φανερό ότι οι Έλληνες της Διασποράς είναι πολύ πιο διαλλακτικοί σε θέματα στυλιστικής "καθαρότητας" των ναών τους, απ' ότι οι Ελλαδίτες. Σίγουρα αυτό δεν οφείλεται στο ότι έχασαν την πίστη τους, ούτε ότι είναι λιγότερο "ορθόδοξοι". Απλά ήρθαν σε επαφή με ένα διαφορετικό πολιτισμό, με νέες ιδέες και διαφορετική κοσμοθεωρία από αυτή που υπάρχει στην Ελλάδα. Ειδικά στο παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, το "melting pot" λαών από όλο τον κόσμο, δε θα ήταν δυνατό ο Ελληνοαμερικανός να μείνει ανεπηρέαστος. Επιπλέον, δε θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ένας ναός, ακόμα και αν είναι ορθόδοξος, ανήκει σε όλη την τοπική κοινωνία και όχι μόνο στους Έλληνες πιστούς. Είναι λογικό ο ναός πλέον να προσαρμόζεται εξωτερικά και εσωτερικά στις απαιτήσεις, ανάγκες, αλλά και την αισθητική του νέου συνόλου ανθρώπων που καλείται να φιλοξενήσει στο εσωτερικό του. Στην χώρα μας μια νεόδμητη εκκλησία σπάνια γίνεται έστω και θέμα συζήτησης σε αρχιτεκτονικούς κύκλους και ακόμα σπανιότερα θα αναφερθεί σε ένα περιοδικό αρχιτεκτονικής. Γιατί λοιπόν ενώ στην Ελλάδα κτίζονται ακόμη και σήμερα πολλές εκκλησίες, αυτές δεν είναι άξιες λόγου έστω και σαν δείγμα της αρχιτεκτονικής της εποχής τους, την στιγμή που παλιότερες αυτών ήταν τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ; Γιατί η ορθόδοξη ναοδομία παρουσιάζει μια συντηρητική προσκόλληση σε τυπολογικά αρχέτυπα του παρελθόντος ή έστω μια άρνηση συσχέτισης με τα αρχιτεκτονικά ιδεώδη του σήμερα. Και όμως η Ορθοδοξία επιμένει να αναμασά και να αναπαράγει ναούς «βυζαντινής τεχνοτροπίας»...