Saga 3. bekk Grikkland

Grikkland hið forna bls. 1-6 : 

Grikkland hið forna bls. 1-6 Krít, blómatími um 2000 f.Kr. Vinna úr bronsi um 2500 f.Kr. Íbúar Krítar voru kallaðir Egear og er talað um mínóska menningu. Merkust borga á Krít var Knossos en íbúar hennar voru um 100.000. Grikkir töldu síðar að Seifur hefði alist upp á Krít en sonur Seifs og Evrópu hét Mínos.

2. Krítverjar bls. 1-6 (gl.2) : 

2. Krítverjar bls. 1-6 (gl.2) Mínos fékk sent sænaut frá sjávarguðinum Póseidon sem hann átti að fórna en fórnaði í stað þess lakara nauti. Póseidon reiddist þessu og kom því til leiðar að kona Mínosar eignaðist son með nautinu sem fékk nafnið Mínótárus. Ungu fólki frá Aþenu var fórnað í kjaft Mínótárusar en Þeseifur drap skrímslið.

2. Krítverjar bls. 1-6 (gl. 3) : 

2. Krítverjar bls. 1-6 (gl. 3) Þeseifur átti að sigla heim undir hvítum seglum ef hann næði að drepa Mínótárus Þeseifur og Aríaðna, dóttir Mínosar urðu ástfangin en hún varð eftir á eyjunni Naxos og varð kona vínguðsins Díonýsosar. 1600-1400 f.Kr. aukast samskipti við Mýkenumenn(Akkea). Egear taka upp línuletur B sem tekist hefur að ráða.

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl. 4) : 

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl. 4) Mýkenumenn bjuggu syðst á Grikklandi og urðu herrar Eyjahafsins um 1400 f.Kr. Fólk sem talaði indóevrópskt mál (grísku) kom fyrst til Grikklands um 2000 f.Kr. Helstu borgríki Mýkenumanna (Akkea) voru Mýkena, Týrins, Argos og Pýlos.

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl.5) : 

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl.5) Hómer var uppi á 8.öld f.Kr. en hann samdi Ilions- og Odysseifskviðu (Hómerskviður) en þær segja frá Trójustríðinu um 1200 f.Kr. Heinrich Schliemann las Hómerskviður og hóf fornleifauppgröft um 1870 e.Kr. vegna áhuga síns á Trójuborg. Hann fann borgina í Litlu-Asíu og gróf svo upp Mýkenuborg.

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl.6) : 

3. Mýkenumenn bls. 6-12 (gl.6) Mýkenumenn voru í upphafi undir miklum áhrifum frá Krít. Byggingastíll var þó frábrugðinn og meiri áhersla á hernað. Mýkenumenn (Akkear) voru herraþjóð frá um 1400-1100 f.Kr. og stofnuðu margar nýlendur, t.d. á Ródos og Kýpur. Dórar taka völdin á Grikklandi um 1100 f.Kr. þeir réðu yfir járnvopnum.

II.1. Hellenar bls. 12-15 (gl.7) : 

II.1. Hellenar bls. 12-15 (gl.7) Saga Grikkja hinna fornu hefst um 800 f.Kr. en þá fara handiðn, verslun og siglingar að hefjast til vegs að nýju eftir 300 ára hlé. Útflutningur á járnáhöldum, vopnum, leirkerum og ullarvöru verður áberandi. Borgríki (pólis) sem ná yfir borg, smáþorp og sveitahérað fjölgar í samræmi við aukinn fólksfjölda.

II.1. Hellenar bls. 12-15 (gl.8) : 

II.1. Hellenar bls. 12-15 (gl.8) Í fyrstu er talið að hafi verið konungsstjórn (um 800 f. Kr.) í borgríkjunum en um 700 f.Kr. komst víða á svokölluð höfðingjastjórn (aristókratí). Víða varð einræði (tyranní) ríkjandi um 600 f.Kr. í kjölfar átaka milli borgarastéttar og höfðingja. Lýðræðisfyrirkomulag fór að þróast í sumum borgríkjum á 5.öld f.Kr. (Aþena). Borgríki risu einnig utan Grikklands.

II.2. Nýlendutíminn bls.15-16 (9) : 

II.2. Nýlendutíminn bls.15-16 (9) Grikkir stofnuðu nýlendur á árunum 750-550 f.Kr. Þær tengdust borgríkjum á Grikklandi og seldu þeim korn. Dæmi um borgir í Evrópu sem upphaflega voru grískar nýlenduborgir eru Barcelona, Marseilles, Napolí, Sýrakúsa og Istanbul. Með nýlendustofnun dreifðist grísk menning um Miðjarðarhafssvæði.

Kort : 

Kort

Slide 11: 

Grískir þjóðflokkar og mállýskur eftir innrás Dóra.

II.3. Sameining... bls. 16-20 (10) : 

II.3. Sameining... bls. 16-20 (10) Grikkir voru sundrungarmenn en áttu þó ýmislegt sameiginlegt eins og tungumál og að telja sig yfir aðra hafna. Grísku skáldin voru fræg um allt Grikkland og var Hómer frægastur. Auk Hómers má nefna Hesíodos, Saffó og Pindar. Grikkir áttu sér sameiginlega helgistaði en merkilegastir þeirra voru Delfi og Ólympía.

II.3. Sameining... bls. 16-20 (11) : 

II.3. Sameining... bls. 16-20 (11) Keppt var í íþróttum bæði í Delfí og Ólympíu fjórða hvert ár. Ólympíuleikarnir urðu umfangsmeiri og kepptu frjálsbornir karlmenn (naktir) frá öllu Grikklandi í mörgum greinum. Ólympíuleikarnir voru ekki bara íþróttaleikar heldur einnig trúarhátíð til heiðurs Seifi.

II.3. Sameining... bls. 16-20 (12) : 

II.3. Sameining... bls. 16-20 (12) Fyrstu Ólympíuleikarnir voru haldnir árið 776 f.Kr. og miðuðu Grikkir tímatal sitt við það. Síðustu Ólympíuleikarnir voru haldnir árið 393 e.Kr. en voru þá bannaðir af trúarástæðum Leikarnir voru svo endurreistir með nútímasniði árið 1896.

II.4 Vöxtur Aþenu bls. 20-23 (13) : 

II.4 Vöxtur Aþenu bls. 20-23 (13) Borgríkið Aþena var á Attíkuskaga en henni fylgdi hafnarborgin Píreus. Helstu auðlindir voru leir, marmari og silfurnámur. Íbúarnir voru af jónískum ættum Í fyrstu var konungsstjórn í Aþenu en seinna voru kosnir arkonar á þjóðfundi sem urðu svo meðlimir í öldungaráðinu. Stórlandeigendur höfðu einir kosningarétt.

II.4 Vöxtur Aþenu bls.20-23 (14) : 

II.4 Vöxtur Aþenu bls.20-23 (14) Sólon var gerður að arkon um 595 f.Kr. en hann lagði bann við skuldaþrældóm og leysti bændur undan skuldum. Hann skipti þjóðfélaginu í fjórar stéttir eftir eignum og kom á ráði allra stétta,(400 manna ráðið) sem tók þátt í lagagerð. Sólon forðaði með þessu Aþenu frá stéttaátökum og fékk lof fyrir.

II.4 Vöxtur Aþenu bls. 20-23 (15) : 

II.4 Vöxtur Aþenu bls. 20-23 (15) Um 560 f.Kr. fóru Aþeningar inn í týrannatímabil en þá komst Peisistratos til valda. Á þessu tímabili óx Aþena upp í að verða forysturíki og menningarlíf blómstraði. Kleisþenes efldi svo aftur þjóðfundinn(500 manna ráðið), en hann máttu allir 18 ára frjálsbornir karlmenn sækja, og er hann oft kallaður faðir hins aþenska lýðræðis.

II.5 Sparta bls. 23-24 (15) : 

II.5 Sparta bls. 23-24 (15) Sparta var í Lakóníuhéraði á Pelópsskaga en þar réðu Dórar ríkjum yfir fyrri íbúum sem urðu þrælar þeirra og voru kallaðir helótar. Hringbyggjar (períókar), bjuggu umhverfis Spörtu og stunduðu verslun og iðnað. Íbúar Spörtu stunduðu nær eingöngu hernað og ríkið átti allar eignir. 7 ára voru drengir sendir í herbúðir og aldir þar upp.

II.5 Sparta bls. 23-24 (16) : 

II.5 Sparta bls. 23-24 (16) Í öldungaráði Spartverja sátu 28 öldungar með neitunarvald en tveir konungar ríktu ætíð samtímis í Spörtu (fámennisstjórn). Um 560 f.Kr. stofnuðu Spartverjar Pelópsskagabandalagið. Þeir litu hornauga þau borgríki þar sem lýðræði ruddi sér rúms.

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (16) : 

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (16) Um 500 f.Kr. komust grísku borgríkin í kast við Persa sem var þá öflugasta ríki heims. Persar höfðu lagt undir sig Lýdíu um 550 f.Kr. og náðu þeir því yfirráðum yfir grískum borgríkjum í Litlu-Asíu. Jónísk borgríki gerðu uppreisn gegn yfirráðum Persa árið 499 f.Kr. og fengu aðstoð frá frændum sínum á Grikklandi.

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (17) : 

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (17) Dareios I Persakonungi þótti Aþeningar hafa móðgað sig með því að hjálpa nýlendunum og vildi að þeir sýndu undirgefni sem Aþena gerði ekki. Hann sendi því herskipaflota til Grikklands árið 490 f.Kr. og tók hann land við Maraþon Aþeningar höfðu sigur og var sendiboði sendur hlaupandi til Aþenu frá Maraþon.

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (18) : 

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (18) Sonur Dareios I., Xerxes tók við Persaveldi og hugði á hefndir en þær drógust á langinn vegna átaka í Egyptalandi. Grikkir voru ekki á eitt sáttir um hvernig best væri að búa sig undir komandi átök. Silfurnámur höfðu fundist og undir forystu Þemistóklesar var loks ákveðið að nota gróðann í að smíða 200 herskip.

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (19) : 

II. 6 Persastríð bls. 24-27 (19) Árið 480 f.Kr. kom til mikillar orrustu milli Grikkja og Persa sem endaði með sigri Grikkja á persneska flotanum við Salamis. Persar náðu að hernema hluta Grikklands og brenndu Aþenuborg. Árið 479 f.Kr. sigruðu svo grísku borgríkin hernámslið Persa í orrustu við Plateu.

II.7 Stórveldið Aþena bls. 27-28 : 

II.7 Stórveldið Aþena bls. 27-28 Aþena hafði forystu um að stofna deleyska sjóborgasambandið árið 477 f.Kr. og tókst bandalaginu að vinna aftur grísku borgríkin í Litlu-Asíu. Um 450 f.Kr. má segja að Persastríðum sé lokið. Með sjóborgasambandinu náði Aþena stjórnmála- og efnahagslegum yfirburðum.

II.7 Stórveldið Aþena bls. 27-28 : 

II.7 Stórveldið Aþena bls. 27-28 Fimmta öldin eða 460-430 f.Kr. (Periklesar- öld) er oft kölluð gullöld Aþenu. Perikles (strategos autokrator) hafði stuðning frá miðstéttum og lágstéttum en hann hóf launagreiðslur fyrir opinber störf. Perikles efldi enn meir hag Aþenu og hlúði að menningarmálum og lét t.d. byggja Meyjahofið (Parþenon).

II.8 Pelópsskagastríð bls.28-31 : 

II.8 Pelópsskagastríð bls.28-31 Pelópsskagastríðið stóð frá 431-404 f.Kr. en í því tókust á Pelópsskagabandalagið og deleyska sjóborgasambandið. Að einhverju marki má segja að ástæða stríðsins hafi verið útþenslustefna Aþenu. Stríðið varð langvinnt vegna þess að veldi Aþenu var á sjó en Spartverja á landi.

II.8 Pelópsskagastríð bls. 28-31 : 

II.8 Pelópsskagastríð bls. 28-31 Aþeningar reyndu að svelta Spartverja inni með því að koma í veg fyrir kornflutninga. Árið 430 f.Kr. kom upp drepsótt í Aþenu og í kjölfarið hrökklaðist Perikles frá völdum. Árið 421 f.Kr. sömdu Aþeningar og Spartverjar frið sem fór út um þúfur. 405 f.Kr. var Aþena sigruð og komið á stjórn týranna en árið 403 var lýðræði komið á.

II.9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 : 

II.9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 Eftir Pelópsskagastríð var allt Grikkland í sárum og á því högnuðust Persar. Persar stóðu fyrir hinum svokallaða konungsfriði árið 387 f.Kr. en hann tryggði þeim aftur yfirráð yfir borgríkjum í L-Asíu. Makedóníumenn högnuðust síðan á átökum Spörtu og Þebu 371 f.Kr. og síðar Spörtu og Aþenu gegn Þebu árið 362 f.Kr.

II.9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 : 

II.9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 Makedónía sem er fyrir norðan Grikkland var fyrst og fremst landbúnaðarland þar sem konungsstjórn og jarðeignaaðall ríktu. Árið 359 f.Kr. varð Filippus II. konungur í Makedóníu. Undir forystu Filippusar varð Makedónía að miklu herveldi sem sigraði sameinaðan her Aþenu og Þebu við Keróneu árið 338 f.Kr.

II. 9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 : 

II. 9 Hnignun borgríkja bls. 31-33 Filippus fékk Grikki í bandalag með sér, enda réði hann nú Bysantion við Sæviðarsund, og ætlaði að ráðast á Persa. Hann var myrtur árið 336 f.Kr. og kom það því í hlut sonar hans að hrinda herförinni í framkvæmd en hann hét Alexander mikli.

II.10 Herferð Alexanders bls.33 : 

II.10 Herferð Alexanders bls.33 Við konungaskiptin í Makedóníu reyndu Grikkir að gera uppreisn en hún var bæld niður af mikilli hörku. Árið 334 f.Kr. lagði Alexander af stað í herförina og byrjaði á að frelsa grísku borgríkin í Litlu-Asíu eftir að hafa unnið sigur á Persum við Graníkosfljót. Dareios III. réð ríkjum í Persaveldi.

II.10 Herferð Alexanders bls. 33 : 

II.10 Herferð Alexanders bls. 33 Alexander mætti miklum her Dareiosar III. við Issos árið 333 f.Kr. og hafði sigur. Því næst vann hann borgina Týros eftir 7 mánaða umsátur. Alexander frelsaði síðan Egypta, sem höfðu verið undir stjórn Persa, við mikinn fögnuð. Hann stofnaði borgina Alexandríu við óshólma Nílar.

II.10 Herferð Alexanders bls. 33 : 

II.10 Herferð Alexanders bls. 33 Árið 331 f.Kr. hélt hann loks inn í land og mætti Dareiosi aftur og gjörsigraði hann við Gágamela. Dareios var myrtur í kjölfarið og Alexander lét brenna Persepolis. Alexander vildi skapa eitt samstætt ríki úr þeim löndum sem hann hafði unnið. Hvatti hann Grikki til að flytja til Persíu og kvænast persneskum konum (3ja landnámið)

II.10 Herferð Alexanders bls.33 : 

II.10 Herferð Alexanders bls.33 Alexander komst til Indusfljóts áður en hann sneri við til að skipuleggja ríki sitt. Hann ætlaði í annan leiðangur þegar hann lést (úr hitasótt) 33 ára árið 323 f.Kr. Grísk tunga og menningaráhrif urðu áberandi við austanvert Miðjarðarhaf og grísk menning varð fyrir áhrifum austan að. Þessi samruni var kallaður hellenismi.

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 : 

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 Eftir dauða Alexanders börðust landstjórar hans um hver ætti að taka við. Ríki hans skiptist í þrjú stórríki, Makedóníu, Sýrland og Egyptaland (hellenísku ríkin). Makedónía hafði þá sérstöðu að vera þjóðríki og hafði mikil áhrif á Grikkland. Sýrland var ósamstæðast þessara ríkja (ríki Selevkída) og brotnaði fljótt upp úr því. Ptólemearnir fóru með völd í Egyptalandi.

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 : 

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 Verslun og viðskipti blómguðust mjög í Sýrlandi og varð þar Antíokkía stórborg. Egyptaland blómstraði á þessum tíma undir Ptólemeunum allt fram á daga Kleópötru. Þar réði grísk-makedónsk yfirstétt og flutti mikið af Grikkjum og Gyðingum þangað. Alexandria var fyrsta borgin þar sem mynduðust sérstök Gyðingahverfi.

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 : 

II.11Eftirmenn Alexanders bls.37 Í Alexandríu var Múseion, ein helsta menntastofnun á fornum tíma. Litla-Asía skiptist í mörg smáríki sem stórríkin tókust á um. Eitt þeirra var Pergamon en þar blómstruðu listir og fræði. Eyjan Rhódos varð þekkt fyrir bankastarfs. Makedónía var innlimuð í Rómarveldi árið 148, Sýrland 63, Egyptaland árið 30 f.Kr.

III.1 Grísk goðafræði bls. 41 : 

III.1 Grísk goðafræði bls. 41 Grísk goðafræði hefur haft áhrif allt fram á okkar daga, listamenn endurreisnarinnar sóttu innblástur í goðafræðina (myþologia). Mikilvægasta heimildin um goðafræðina eru Hómerskviður frá 8. öld f.Kr. Goðsögurnar fléttast oft saman og oft voru fleiri en ein útgáfa í gangi. Rómverjar fengu í arf guðaheim Grikkja.

III.2 Upphaf... bls.42-43 : 

III.2 Upphaf... bls.42-43 Í upphafi var gapandi tóm (Kaos). Síðan kom móðir jörð (Gaia) og myrkir undirheimar (Tartaros). Gaia gat af sér himininn (Úranos). Þau gátu af sér kýklópa og títana. Krónos (sem var títan) steypti föður sínum af stóli og gerðist drottnari heimsins.Krónos eignaðist börn með systur sinni Rheu.

III.2 Upphaf... bls. 42-43 : 

III.2 Upphaf... bls. 42-43 Börn Rheu og Krónosar voru: Seifur (þrumur og eldingar), Hades (huliðshjálm),Póseidon (þríforkur),Demeter, Hestía og Hera. Krónosi var steypt í undirheima og réðu þá systkinin ríkjum og fékk Seifur himininn, Hades undirheima og Póseidon hafið. Prómeþeifur bjó svo til mennina úr leir og gyðjan Aþena gaf þeim líf.

III. 2 Upphaf... bls. 42-43 : 

III. 2 Upphaf... bls. 42-43 Seifi þótti lítið til mannanna koma og reyndi að fá Prómeþeif til að afneita þeim. Sonur Prómeþeifs, Devkalion og kona hans Pyrrha lifðu af syndaflóð sem Seifur sendi. Devkalion færði Seifi fórn eftir flóðið og fengu þau að skapa nýtt mannkyn.

III. 3 Heimsmynd... bls.43-44 : 

III. 3 Heimsmynd... bls.43-44 Samkvæmt goðafræðinni var jörðin kringla sem flaut á sjónum umlukin Ókeanosi. Vesturmörkin töldu menn vera Gíbraltar en austurmörkin voru Kákasusfjöll. Í miðjunni var Delfi, nafli alheimsins. Atlas hélt uppi himinhvelfingunni (Úranos). Ólympsguðir bjuggu á Ólympsfjalli en þeir voru 12, Seifur og hirð hans.

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 Ólympsguðir voru systkinin Seifur, Hera, Póseidon og Demeter. Við þau bættust svo börn Seifs, þau Ares og Hefaistos og svo Aþena, Apollon, Artemis, Afrodíta, Hermes og Díonýsos. Ólympsguðirnir höfðu allir sitt verksvið og einkenni (attribut).

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 Seifur var æðstur guðanna, og yfirráðasvæði hans var himinninn. Hann var einnig æðsti vörður laga og reglu og naut aðstoðar réttlætisgyðjunnar Dike. Einkennistákn: Eldingin, örninn og Ægisskjöldurinn. Seifur var faðir margra kappa enda átti hann í mörgum ástarævintýrum.

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 Hera, kona Seifs, var drottning himnanna og verndargyðja hjónabandsins. Einkennistákn: Páfuglinn. Póseidon var konungur sjávarins og hestar og naut voru helguð honum. Hann var einnig talinn guð jarðskjálfta. Einkennistákn: Þríforkurinn sem hann ýfði sjóinn með.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Aþena var Seifi kærust barna hans en móðir hennar var Metis (viskan). Hún var gyðja visku, snilli, hernaðarkænsku, handiðna og lista. Auk þess var hún verndari borgríkjasamfélagsins og meygyðja. Einkennistákn: Vopn og herklæði, ugla og stundum Ægisskjöldur Seifs.

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls.44-52 Apollon var einn ástsælasti guð Grikkja. Móðir Apollons hét Letó og tvíburasystir Artemis. Þau fæddust á eyjunni Delos. Hann var guð líkamsfegurðar, hreysti, ljóss, tónlistar, skáldskapar, bogfimi og fleira. Hann grundvallaði véfréttina í Delfi með því að drepa slönguna Pýþon. Einkennistákn: Harpa, lárviður og bogi.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Artemis, systir Apollons var veiðigyðja, verndari alls ungviðis og fæðingargyðja. Einkennistákn: Hind, bogi og örvar. Ares var hernaðarguð Grikkja og guð hinnar óheftu bardagagleði. Hann var sonur Seifs og Heru og heitir Areopagos hæðin í Aþenu eftir honum.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Afródíta var ástargyðjan og gyðja fegurðar, þokka, gróðurs og blóma. Maður hennar var Hefaistos sem þótti ófríðastur Ólympsguða. Ástarguðinn Eros var sonur Afródítu og oft í fylgd með henni ásamt þokkagyðjunum. Einkennistákn: Gulleplið, dúfan og rósin.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Hefaistos var guð eldsins og seinna guð handiðna og smíða. Hann var talinn sonur Seifs og Heru og þótti ljótur við fæðingu. Hliðstæða hans í rómverskri goðafræði var Vulcanus. Einkennistákn: Húfa handiðnaðarmanna.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Hermes var sendiboði guðanna, en hann var einnig guð mælskulistar, vegfarenda, hjarðmanna, kaupmanna, þjófa og íþrótta. Hann hafði einnig það hlutverk að fylgja sálum framliðinna til undirheima. Hann var sonur Seifs og Maju. Hann stal nautum Apollons en gaf honum hörpu. Einkennistákn: Vængjaskór, sproti og hattur.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Demeter var systir Seifs en hún var gyðja frjósemi og kornyrkju. Dóttir hennar hét Kore (Persefóna). Fjóra mánuði á ári var Persefóna drottning Hadesar en hann hafði rænt henni. Helsti helgistaður Demeter er Elevsis. Einkennistákn: Kornax og kyndill.

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 : 

III.4 Ólympsguðir bls. 44-52 Díonýsos var yngstur Ólympsguða, þekktari undir nafninu Bakkus hjá Rómverjum. Hann var vín- og frjósemisguð og sonur Seifs og Persefónu (eða Semele). Hann var dýrkaður á ofsafenginn hátt í byrjun og tengdist leynilegum trúarfélögum. Einkennistákn: Vínviðurinn, geithafrar og hlébarðar.

III.5 Undirheimar bls. 52-55 : 

III.5 Undirheimar bls. 52-55 Hades fékk undirheima í sinn hlut en hann var einnig dýrkaður sem Plútó, guð auðsins. Leiðin til undirheima lá vestur fyrir jarðarstrauminn um fljótið Styx. Þar tók ferjumaðurinn Karon við sálunum en hundurinn Kerberos gætti hliðanna á höll Hadesar og Persefónu. Sálirnar fundu hvorki til sorgar né gleði.

III.5 Undirheimar bls. 52-55 : 

III.5 Undirheimar bls. 52-55 Sumir fengu verri vist en aðrir í undir-heimum, t.d. Tantalos sem drap son sinn. Odysseifur var einn fárra sem átti afturkvæmt úr undirheimum en Evridís, kona Orfeifs komst ekki þaðan. Neðst í Hadesarheimi var Tartaros en þangað fóru goðsagnaverur sem urðu sekar um ódæði. Sælueyjar voru fyrir þá góðu.

III.6 Guðir himins... bls. 55-57 : 

III.6 Guðir himins... bls. 55-57 Himinninn í grískri goðafræði var hvolfþak. Oríon, Andrómeda og tvíburamerkið tengjast grískri goðafræði. Helíos var helsti guð á himni, hann var guð sólar og ljóss. Hann var dýrkaður á Rhódos. Á nóttunni tók mánagyðjan Selene við en þegar tungl sást ekki var það vegna þess að hún fór í helli að dáðst að fegurð Endymíon.

III.6 Guðir himins... bls.55-57 : 

III.6 Guðir himins... bls.55-57 Eos var systir Helíosar og Selene og var gyðja morgunroðans. Náttúrugoðmögn voru mörg, t.d. kentárar sem voru hálfir menn og hálfir hestar. Ixíon gat kentárana með skýi (líktist Heru). Satýrar og sílenar voru skógarpúkar sem líktust mönnum en höfðu dýraeinkenni. Þeir voru oft í fylgdarliði Díonýsosar.

III.6 Guðir himins... bls. 55-57 : 

III.6 Guðir himins... bls. 55-57 Helsta náttúrugoðmagn Grikkja var þó Pan. Pan var hjarðmannsguð, sonur Hermesar. Pan var með geitafætur, klaufir og horn og spilaði á flautu. Hann gat vakið ótta (panik). Kvenkyns náttúruvættir voru nefndar dísir eða nymfur. Ein þeirra var Ekkó sem þráði Narkissos en gat aðeins endurtekið síðustu orð annarra.

IV.1 Inngangur bls. 57-58 : 

IV.1 Inngangur bls. 57-58 Hvað er menning? Oft er talað um að rætur vestrænnar menningar liggi hjá Forn-Grikkjum. Segja má að Rómverjar hafi miðlað grískri menningu til miðalda. Á 15. og 16. öld óx áhugi á menningu Grikkja og Rómverja og er talað um endurreisn í því sambandi (renaissance).

IV.1 Inngangur bls. 57-58 : 

IV.1 Inngangur bls. 57-58 Grísk menning einkenndist af frumleika og voru þeir brautryðjendur á ýmsum sviðum. Grísk menning er talin hefjast á 8. öld f.Kr. og talað um gullöld hennar á 5. öld f.Kr. Með valdatöku Alexanders breyttist eðli grískrar menningar og talað um hellenisma frá 330-30 f.Kr.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Hvað er heimspeki? Er hún vangaveltur um eðli tilverunnar? Framlag Grikkja til heimspekinnar var að losa hana úr tengslum við trúna. Orðið filosofia þýðir að elska viskuna. Fyrstu grísku heimspekingarnir voru hinir jónísku náttúruspekingar sem settu fram kenningar um frumefni sem allt er gert úr.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Elstur jónísku náttúruspekinganna var Þales sem oft er kallaður faðir heimspekinnar. Hann taldi að vatn væri grundvallarefni en heimspekingar á eftir honum, Anaximenes og Herakleitos, töldu ýmist að loft eða eldur væru grundvallarefni (6.öld f.Kr.). Aðrir töldu að hreyfing og breytingar væru blekking.

IV.2 Heimspeki bls. 58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls. 58-64 Pýþagóras (6.öld f.Kr.) var einn af náttúruspekingunum og átti sér marga fylgismenn en þeir töldu tölur og talnakerfi vera grunneindir. Tengsl talna og tónlistar. Þeir töldu að jörðin væri hnöttur. Empedókles taldi að frumefnið væri ekki eitt heldur væru þau fjögur, þ.e. loft, eldur, jörð og vatn (höfuðskepnurnar fjórar).

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Demókrítos (5. öld f.Kr.) var fyrstur til að setja fram kenningu um að tilveran væri sett saman úr frumeindum (atómum). Þessi kenning hans fellur undir efnishyggju en á þessum tíma voru að koma fram rökhyggja og siðfræði hjá heimspekingum. Sófistar tóku að sér kennslu í rökfræði og voru sumir þeirra merkir heimspekingar.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Prótagóras var frægur sófisti en sófistar aðhylltust afstæðishyggju, efahyggju og einstaklingshyggju. Þeir voru lítt trúaðir. Þeir voru ofsóttir þegar illa áraði og er Sókrates gott dæmi um það. Sókrates var fyrsti heimspekingurinn sem gerði siðfræði að þungamiðju heimspeki. Hann taldi að finna mætti algild sannindi.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Sókrates trúði því að maðurinn væri góður í eðli sínu. Sókrates var fátækur og mat andleg verðmæti meir en veraldleg. Sókrates var ákærður í kjölfar týranna-tímabilsins fyrir að spilla æskumönnum. Sókrates var dæmdur til dauða eftir að hafa móðgað dómendurna með því að fara fram á styrk fyrir störf sín.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Eftir dauða Sókratesar (399 f.Kr.) skiptust lærisveinar hans í nokkra hópa. Einn þeirra var kynistar (hundalífsstefnan) sem lagði áherslu á meinlætalíf. Kýreningar lögðu áherslu á að njóta lífsins lystisemda. Þriðji hópurinn fylgdi Platóni að málum en hann stofnaði fyrsta framhaldsskólann í Aþenu og kallaði Akademíu. Platón setti fram frummyndakenninguna; (efnisheimurinn er endurskin frummyndaheimsins).

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Platón setti fram hugmynd að fyrirmyndarríki. Í því voru þrjár stéttir, neðst alþýðan, síðan stétt hermanna og loks heimspekingar. Allir áttu að hafa sama rétt frá fæðingu og það átti að vera mikil ríkisforsjá. Menn röðuðust svo í stéttir eftir hæfni sinni. Konur áttu að vera jafnréttháar körlum a.m.k. í efri stéttunum tveimur.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Aristóteles (384-322) er frægasti lærisveinn Platóns. Hann kenndi Alexander mikla. Hann hafnaði kenningum Platóns og sneri sér að heimspeki heilbrigðrar skynsemi. Hann var mjög vísindalegur og vildi skilja tilveruna út frá athugun á raunveruleikanum Með aðleiðslu (induktion) mótaði hann raunhyggju (empirisma). Þekking takmarkast við skynjun manna og íhugun.

IV.2 Heimspeki bls.58-64 : 

IV.2 Heimspeki bls.58-64 Aristóteles aðhylltist kenninguna um höfuðskepnurnar en bætti einni við, ljósvakanum í geimnum (eternum). Hann komst að því að lýðræði væri heppilegasta stjórnarformið. Kenningar hans voru teknar upp af Aröbum og bárust frá þeim til Evrópu á miðöldum. Hann taldi jörðina miðdepil heimsins.

IV.3 Læknisfræði...bls.64-66 : 

IV.3 Læknisfræði...bls.64-66 Í fyrstu stunduðu Grikkir lækningar á trúarlegum grunni. Asklepíos, sonur Apollons var guð lækninga en tákn hans er stafur með slöngu. Faðir læknisfræðinnar var Hippókrates (460-400 f.Kr.) Hann taldi að sjúkdómar væru ekki refsing guðanna og var því fyrstur til að losa læknisfræðina frá trúnni.

IV.3 Læknisfræði...bls.64-66 : 

IV.3 Læknisfræði...bls.64-66 Grikkir voru einnig brautryðjendur í sagnaritun en Heródótos (485-425 f.Kr.) var fyrsti sagnaritarinn og því faðir sagnfræðinnar. Hann ferðaðist víða og skrifaði um Persastríð og var hlutlaus í frásögnum sínum. Þúkydídes kom á eftir honum og skrifaði um Pelópsskagastríðið, skrifaði kennisögu. Xenófón var yngstur þessara sagnfræðinga og skrifaði t.d. sögu Grikklands ca.410-360 f.Kr.

IV.4. Tónlist... bls.66-72 : 

IV.4. Tónlist... bls.66-72 Músik er list músanna (menntagyðjanna). Skáldskapur var nátengdur tónlist en Hómerskviður voru söguljóð (epík). Um 700 f.Kr. orti Hesíodos Guðatal. Um 600 f.Kr. fara skáldin að yrkja meira um tilfinningar sínar (lýrik) t.d. Saffó. Pindar var meistari kórsöngvanna um 520-440 f.Kr.

IV.4 Tónlist... bls.66-72 : 

IV.4 Tónlist... bls.66-72 Grikkir eiga heiðurinn af því að hafa fundið upp leikritun. Um 500 f.Kr. lét kórstjórinn Þespis einn úr kórnum leika á móti kórnum. Leikarar voru ekki fleiri en þrír í klassískum grískum harmleikjum (tragos). Gamanleikir voru kallaðir komos. Harmleikirnir fjölluðu oftast um hetjur og guði en frægustu harmleikjaskáldin voru Aiskýlos, Sófókles og Evripídes.

IV.4 Tónlist... bls.66-72 : 

IV.4 Tónlist... bls.66-72 Aiskýlos samdi m.a. leikritið Prómeþeifur fjötraður. Frægasta verk Sófóklesar er Ödípús konungur. Evripídes 480-406 f.Kr. var yngstur þessara skálda. Þekktasta leikrit hans er Medea. Aristófanes var frægasta gamanleikjaskáldið en Lýsistrata er hans þekktasta verk.

IV.5 Byggingalist bls.72-76 : 

IV.5 Byggingalist bls.72-76 Forn grísk byggingalist er kölluð klassísk byggingalist og á við um hofbyggingar. Hofin voru í fyrstu úr timbri, svo marmara. Stíltegundir voru þrjár:Dórískur stíll (elstur), jónískur stíll og kórinþískur stíll (yngstur). Kórinþíski stíllinn kom ekki fram fyrr en á 4. öld f.Kr.

IV.5 Byggingalist bls.72-76 : 

IV.5 Byggingalist bls.72-76 Parþenon eða Meyjahofið er frægast allra grískra bygginga byggt á 5. öld f.Kr. og stóð að mestu heilt fram á 17. öld e.Kr. Það er í dórískum stíl, reist í tíð Periklesar. Í dag ógnar loftmengun hofinu. Af öðrum merkum byggingum í Aþenu má nefna Nikehof, Erekþeion og Seifshofið sem var í kórinþískum stíl.

IV.6 Höggmyndir...bls.76-79 : 

IV.6 Höggmyndir...bls.76-79 Höggmyndalist Grikkja var frumstæð í byrjun (900-600 f.Kr.) og gætti egypskra áhrifa. Á 6. öld fóru þeir að gera nákvæmari höggmyndir af nöktum köppum og settu fram fegurðarídeal. Hámarki náði höggmyndalistin á 5. og 4. öld og var Feidías fremstur myndhöggvara.

IV.6 Höggmyndir...bls.76-79 : 

IV.6 Höggmyndir...bls.76-79 Praxiteles varð frægur fyrir að gera höggmynd af Afródítu naktri, það olli hneykslan. Praxiteles gerði höggmyndina Hermes með Díonýsos sem barn. Það er eina frummyndin sem hefur varðveist eftir fornaldarmeistarana (Feidías, Mýron, Pólýkleitos). Leirkerabrot eru algengar fornminjar en leirkerasmíð var áberandi í Korinþu og í hverfinu Kerameikos í Aþenu (Keramik).

IV.7 Daglegt líf bls.79-82 : 

IV.7 Daglegt líf bls.79-82 Grikkland var fyrst og fremst karlaveldi. Konur tóku lítinn þátt í þjóðfélaginu. Þrælar voru milli 33%-50% íbúa. Iðnaður var stundaður í flestum borgríkjum nema Spörtu og var seldur á markaðstorgum Algengt var að karlmenn kæmu saman til samdrykkju og höfðu þeir drykkjustjóra og Heterur skemmtu með flautuleik.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Hellenísk menning varð til í kjölfar herferðar Alexanders og einkenndist af samruna austrænnar og grískrar menningar. Dafnaði þessi menning einkum í borgunum Alexandríu, Antíokkíu, Pergamon og Rhódos Hellenisminn stóð frá um 330-30 f.Kr. og miðast upphaf við herför Alexanders, endir við innlimun Egyptalands í Rómarveldi.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Í bókmenntum gerðist það helst að Gamla testamentið var þýtt á grísku (Septuaginta). Sveitasæluskáldskapur ruddi sér til rúms með tilkomu stórborganna (Þeókrítos). Í leikritun kom hinn nýi gamanleikur fram en hann er farsakenndur (Menander). Í trúmálum runnu saman grískir guðir t.d. við egypska. Þannig varð Seifur og Ammon að einum guð Seifur-Ammon.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Um 300 f.Kr. komu fram Epikúrismi og Stóuspeki sem voru heimspekikerfi sem áttu að auðvelda fólki að finna lífshamingju. Í þessum kerfum var lögð áhersla á hamingjuleit allra stétta en upphafsmenn voru Epikúros og Zenon. Epikúrisminn miðast við lífsnautnir og flótta en Stóuspekin við einfalt meinlætalíf og að menn gerðu skyldu sína.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Á 3. og 2. öld varð hreyfing og raunsæi áberandi í höggmyndalist, dæmi Laókóon. Sumir héldu þó í gamla stílinn og er Venus frá Míló gott dæmi um það. Einn frægasti listmálari helleníska tímans var Apelles en hann var hirðmálari Alexanders mikla. Ekkert hefur varðveist af málverkum eftir hann en eftirmyndir hafa fundist í Pompeii á Ítalíu.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Byggingalist var stór í sniðum á helleníska tímanum, 4 af 7 furðuverkum fornaldar voru reist á þessum tíma. Korinþustíll áberandi. Borgir voru skipulagðar frá grunni. Múseion var stofnað á 3.öld en þar voru þegar mest var 700 þúsund bókrollur. Þar fundu menn upp á að hanna gufuvél en hún var ekki notuð, þrælar voru ódýrari.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Læknisfræði var stunduð við Múseion og var Herófílos þar fremstur en hann áttaði sig á taugakerfinu. Í stærðfræði var Arkimedes fremstur en hann setti fram kenningar um ummál, rúmmál og þvermál. Evklíð samdi ritið Elementa í flatarmálsfræði. Í landafræði var Alexander brautryðjandi. Pýþeas sigldi langt í norður og fann Thule.

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 : 

IV.8Hellenísk menning bls.82-89 Eratosþenes reiknaði ummál jarðar á 3. öld. Aristarkos frá Samos setti fram sólmiðju-kenningu en lítið mark var tekið á henni. Á 5. öld e.Kr. var Múseion (Rómverjar kölluðu það Museum) lagt niður. Þá er þetta komið og ekki meira að glósa úr þessari bók.