radioactivity

Slide 1 :- Model niwclear o atom electron proton niwtron


Slide 2 :ELECTRON Slide 19


MODEL PLWM PWDIN O ATOM :MODEL PLWM PWDIN O ATOM Gan mlynedd yn ôl roedd pobl yn meddwl bod atom yn edrych fel “plwm pwdin” – sffêr o wefr bositif gydag electronau negatif yn frith drwyddo… Fe wnes i arbrawf sydd yn profi bod y syniad yma’n anghywir. Fe’i gelwais yn “arbrawf chwalu gronynnau alffa Rutherford” Ernest Rutherford, gwyddonydd Prydeinig: -_ - ‘ffrwyth’ electronau negatif pwdin positif Model plwm pwdin Thompson o atom


Slide 4 :pwdin positif ‘ffrwyth’ eletcronau negatif Model plwm pwdin Thompson o atom


Slide 5 :++ ++ ++ ++ ATOMAU DEILEN AUR GRONYNNAU ALFFA - Arbrawf gwasgariad Rutherford


Slide 6 :Gwahaniaethau rhwng model PLWM PWDIN Thompson a model NIWCLEAR o atom Model plwm pwdin Model Niwclear Gwefr bositif gydag electronau wedi eu taenu y tu mewn Niwclews gwefr bositif Y màs mwyaf y tu mewn i’r niwclews Y rhan fwyaf yn wagle Electronau yn troi o amgylch y niwclews


Slide 7 :SYMBOLAU ELFEN Fe gynrychiolir atom gan symbol sydd yn dweud wrthych:- I ba elfen y mae’n perthyn. Rhif màs (cyfanswm nifer y protonau + niwtronau y tu mewn i niwclews). Rhif Atomig neu Broton (nifer y protonau y tu mewn i niwclews).


Slide 8 :Li 7 (Rhif màs) 3 (Rhif Atomig neu Broton) 3 proton 4 niwtron Niwclews atom Lithiwm Gan fod atomau yn niwtral:- nifer yr electronau yn cylchdroi o amgylch niwclews = nifer y protonau o fewn niwclews felly nifer yr electronau yn yr atom yma yw 3.


Slide 9 :Mg 24 12 12 proton 12 niwtron Niwclews atom o Magnesiwm Nifer of electronau = 12


Slide 10 :Al 27 13 13 proton 14 niwtron Niwclews o atom Alwminiwm Nifer of electronau = 13


Slide 11 :Mae yna 3 math o ymbelydredd α (gronyn alffa) niwclews Heliwm 2 proton a 2 niwtron β (gronyn beta) electron sy’n symud yn gyflym γ (pelydrau gamma) pelydrau electro magnetig Mae’r 3 math yn dod o niwclews yr atom!!


Slide 12 :Mae gan sylweddau ymbelydrol atomau gyda niwclysau ansefydlog Mae hyn yn golygu bod yna nifer anghyfartal o brotonau a niwtronau y tu mewn i’r niwclews


Slide 13 :NIWCLEWS ATOM ANSEFYDLOG α β γ 2 BROTON 2 NIWTRON ELECTRON SY’N SYMUD YN GYFLYM TONNAU ELECTRO MAGNETIG Ymbelydriad yn cael ei allyrru pan fo niwclews ansefydlog yn dadfeilio neu yn ymddatod


Slide 15 :Symbol ymbelydriad gronyn alpha He neu α 4 2 4 2


Slide 16 :Symbol ymbelydriad gronyn beta e neu β 0 -1 0 -1


Slide 17 :Symbol ymbelydriad Pelydryn gama γ


Slide 18 :HAFALIADAU NIWCLEAR Mae’n rhaid i hafaliadau Niwclear gydbwyso, yn union fel hafaliadau cemegol !!!!!!!!!!!!!!


Slide 19 :+ 8 P 11 N 2p 2n 6p 9n Allyriant alpha : niwclews yn allyrru 2 broton a 2 niwtron X X 19 8 15 6 4 2 Elfen X yn troi’n elfen Y ac yn allyrru gronyn alpha Y He He Y +


Slide 20 :+ 3 P 5 N 4p 4n Allyriant Beta: niwtron yn troi i broton ac electron. Yr electron yn cael ei allyrru o’r niwclews ond y proton yn aros ar ôl X X 8 3 8 4 0 -1 Y β β Y + 4N 1P 1e 1e


Slide 21 :+ 11 P 13 N 12P 12N Allyriant Gama: digwydd yn aml ar ôl allyriant alffa a beta. Nid oes yna newid yn y rhif màs nac atomig. Na Na 24 11 24 12 0 -1 Mg e e Mg + 12 N 1P 1e 1e + γ Enghraifft yn dangos dadfeiliaid beta gydag allyriant gama


Slide 22 :Nerth treiddiol ymbelydredd Nerth treiddiol ymbelydredd


Slide 23 :Penetrating Powers of Radiation Taflen o bapur Ychydig mm o aliminiwm Ychydig cm o blwm Ni all gronynau  basio trwy bapur Ni all gronynau  basio trwy aliminiwm Ni all gronynau  basio trwy blwm


Slide 24 :HANNER OES YR AMSER A GYMER ½ YR ATOMAU YMBELYDROL I YMDDATOD NEU YR AMSER A GYMER YR YMBELYDREDD I DDISGYN I ½ EI LEFEL GWREIDDIOL


Slide 25 :Nifer y popcarn ar ôl 16 12 8 4 0 0 10 20 30 40 50 Amser(au) HANNER OES Y POPCORN = 10s Enghraifft o hanner oes, yn defnyddio padell o bopcorn yn ‘popio’


Slide 26 :Question on half life of pop corn Nifer y popcaron ar ôl 32 24 16 8 0 0 20 40 60 80 100 Amser (eiliadau) HANNER OES POPCORN = 20 eiliad Hanner oes y popcarn yw 20 eiliad. Mae sampl yn cynnwys 32 popcorn yn y dechrau. Faint fydd ar ôl ymhen 60 eiliad? 32 16 8 4 20s 20s 20s 4 4 Ateb = 4


Slide 27 :Mae gan y sylwedd yma HANNER OES o 2 AWR AMSER(awr) Gweithgaredd (cyfrifau fesul eiliad)


Slide 28 :Number of nuclei remaining 480 360 240 120 0 0 433 433 433 433 433 Amser (blwyddyn) Hanner oes Americiwm yw 433 o flynyddoedd. Mae enghraifft yn cynnwys 480 o niwclysau. 1. Faint fydd ar ôl yn dilyn oddeutu 1300 o flynyddoedd? 2. Sawl blwyddyn nes ei fod yn ddiniwed? 480 240 120 60 30 16 8 433 433 433 433 433 433 1. 60 nuclei 6 x 433 blwyddyn = 2598 blwyddyn Cwestiwn ar hanner oes


Slide 29 :Defnyddiau Ymbelydredd


Slide 30 :Olinydd Ymbelydredd mewn meddygaeth i ddarganfod tiwmorau ar yr ymennydd


Slide 31 :Abnormaledd organnau e.e. ysgyfaint


Slide 32 :TORIAD MEWN PIBELL TANDDAEAROL NID YW FFYNHONNELL γ O’I DDEFNYDDIO FEL YMBELYDREDD YN CAEL EI AMSUGNO GAN Y DDAEAR Olinydd Ymbelydredd diwydiannol: dod o hyd i doriad mewn pibell tanddaearol DARGANFOD YMBELYDREDD/NAM MEWN PIBELL


Slide 33 :STERILIEIDDIAD CYFARPAR LLAWFEDDYGOL A BWYD FFRES


Slide 34 :rheolydd Datgelydd ymbelydredd Ymbelydredd ffynhonnell β Rholeri i reoli trwch y papur RHEOLI TRWCH PAPUR (FFYNHONNELL β) 200 cyfrifau/eiliad TRWCH CYWIR PAPER TO THICK PAPUR YN RHY DRWCHUS 150 Cyfrifau/eiliad PAPUR YN RHY DENAU 250 Cyfrifau/eiliad


Slide 35 :rheolydd Datgelydd ymbelydredd Ymbelydredd ffynhonnell γ Rholeri i reoli trwch y papur RHEOLI TRWCH ALUMINIWM/DUR (FFYNHONNELL γ) 200 Cyfrifon/eiliad TRWCH CYWIR PAPER TO THICK RHY DRWCHUS 150 Cyfrifon/Eiliad RHY DENAU 250 Cyfrifon/Eiliad


Slide 36 :DYDDIO CARBON O BETHAU FU UNWAITH YN FYW e.e. FFOSILAU


Slide 37 :YN FYW – LEFEL YMBELYDREDD YN GYSON YN FYW – ORGANEB YN PEIDIO CYMRYD CARBON 14 I MEWN A LEFELAU YMBELYDREDD YN DECHRAU DISGYN LEFEL YMBELYDREDD OED ORGANEB MARW CROMLIN HANNER OES CARBON 14


Slide 38 :ENGHREIFFTIAU O DDYDDIO CARBON I DDOD O HYD I OED :- LLONG RUFEINIG AMDO TURIN


Slide 39 :ADEILADWYD 180 O.C. Cymryd darn o bren o goeden lleol Darganfod lefel ymbelydredd y sampl o bren a gymerwyd o’r llong Darganfod lefel ymbelyrdedd y pren o goeden lleol


Slide 40 :LEFEL YMBELYDREDD AMSER (BLYNYDDOEDD) GRAFF HANNER OES AR GYFER CARBON 14 (darganfod oed llong) LEFEL YMBELYDREDD PREN O GOEDEN LEFEL YMBELYDREDD PREN O’R LLONG OED Y LLONG 1824 MLWYDD OED


Slide 41 :Amdo Turin Planhigyn cotwm


Slide 42 :LEFEL YMBELYDREDD AMSER (BLYNYDDOEDD) GRAFF HANNER OES AR GYFER CARBON 14 (darganfod oed Amdo Turin) LEFEL YMBELYDREDD PLANHIGYN COTWM LEFEL YMBELYDREDD LLIAIN O AMDO TURIN OED YR AMDO 1400 MLWYDD OED


Slide 43 :Darganfod oed creigiau Wraniwm Plwm tua 4500 000 000 o flynyddoedd


Slide 44 :Craig Wraniwm Plwm


Slide 45 :Cwestiwn: Mae wranium yn dadfeilio i blwm. Hanner oes wraniwm yw tua 4,500,000,000 o flynyddoedd. Mae sampl o graig ymbelydrol yn cynnwys 7 gwaith cymaint o blwm ag o wraniwm. Cyfrifwch oed y sampl. Ateb: Roedd y sampl yn wreiddiol yn wraniwm i gyd … …o’r sampl yn wraniwm Dim ond 4/8 o’r wraniwm ar ôl – mae’r 4/8 arall yn blwm Dim ond 2/8 o’r wraniwm ar ôl – mae 6/8 yn blwm Dim ond 1/8 o’r wraniwm ar ôl – mae 7/8 yn blwm Felly mae’n rhaid ei bod wedi cymryd 3 hanner oes i’r sampl ddadfeilio nes bod dim ond 1/8 ar ôl (sy’n golylgu bod yna 7 gwaith cymaint o blwm). Mae pob hanner oes yn 4,500,000,000 o flynyddoedd felly mae’r sampl yn 13,500,000,000 mlwydd oed.


Slide 46 :Pwerau Ïoneiddiad Ymbelydredd Mae amlygiad i ymbelydriad ïoneiddiol yn beryglus i fodau dynol. Ïoneiddiad yw’r gallu sydd gan ymbelydredd i ddiddymu electronau o atomau sydd felly yn newid eu strwythur.


Slide 47 :ATOM ÏONEIDDIAD ATOM GYDAG ELECTRONAU WEDI EU DADLEOLI


Slide 49 :Perygl ymbelydredd – Y TU ALLAN I’R CORFF TU ALLAN i’r corff mae  ac  yn fwy perygl gan eu bod yn gallu treiddio trwy groen ac i’ch corff a’ch organau. Fe wnaiff ymbelydredd ïoneiddio atomau mewn celloedd byw – gall hyn eu niweidio ac achosi cancr neu lewcemia. Gamma Gama Beta


Slide 50 :Y TU MEWN I’R CORFF math  yw’r ymbelydredd peryclaf gan nad oes ganddo ddigon o egni i basio allan o’r corff ac mae ganddo’r pwer ïoneiddiad mwyaf i niweidio celloedd. Mae β a γ yn llai peryglus gan fod ganddynt ddigon o egni i basio allan o’r corff. Gama Beta Alffa Perygl ymbelydredd – Y TU MEWN I’R CORFF


Slide 51 :AMDDIFFYN STAFF MEDDYGOL SIWTIAU AMDDIFFYNNOL GEFELAU SGRÎN/RHWYSTR HYD BRAICH


Slide 52 :AMDDIFFYN Y CLAF DOSIAU BACH FFOCWS LLWYR AR Y MAN LLE BO’R ANGEN BIB/GWISG AMDDIFYNNOL


Slide 53 :+ + + + + + + + + - - - - - - - - - - - Allwyriad ymbelydredd mewn maes trydanol β (-) γ α (+) GRONYNNAU α YN CYMRYD YN HWY I’W ALLWYRO GAN FOD GANDDYNT Y MÂS MWYAF


Slide 54 :+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + α γ β Allwyriad ymbelydredd mewn maes magnetig Y maes magnetig i mewn i’r dudalen


Slide 55 :MAE GWAREDU SBWRIEL YN DDRUD OHERWYDD:- CYNHWYSYDDION/CLADDU HANNER OES HIR DIOGELU RHAG DYNOLRYW & TERFYSGWYR


Slide 56 :Creigiau tanddaearol Pelydrau cosmig o’r sêr Gwastraff Niwclear yn cael ei ollwng Nwy Radon Achosion ymbelydredd cefndir Ysbytai/Ffatrioedd